Gelê kurd xwedî dîrokeke balkêş û tevlihev e ku bi hezaran sal ber bi paş ve diçe. Bi taybetî, serdema navîn serdemeke girîng bû ku bi derketina dewletên kurd ên bihêz, kesayetiyên kurd ên raya giştî yên bi bandor û pêşketinên çandî yên zindî hat nîşankirin; ev dê herêmê bi sedsalan şekil bidana. Ev gotar girîngiya dîrokî ya kurdan di serdema navîn de lêdikole û rola wan di qadên siyasî, çandî û civakî de derdixe pêş.
Pêkhatina nasnameya kurd
Di serdema navîn de, ramana nasnameyeke kurd a yekgirtî di nav rewşên cihêreng ên axên Rojhilata Navîn de dest bi şekilgirtinê kir. Kurd, ku kokên wan di çandên kevnar ên bav û kalên wan de bûn, dest bi yekbûnê li ser bingeha ziman, adet û dîroka xwe ya hevpar û taybet kirin. Ev serdem di xurtkirina tişta ku paşê dê bi navê çand û mîrata Kurdistanê bê naskirin de bingehîn bû.
Tevî nebûna dewleteke kurd a yekgirtî, damezrandina çend mîrektiyên kurd li herêmê girîngiya zêde dibû ya gelê kurd nîşan da. Di nav wan de Şeddadî û Rewadî berbiçav bûn; axên wan li Ermenistan û Îrana îro wek kelehên çand û rêveberiya kurd kar dikirin.
Kesayetiyên dîrokî yên kurd ên serdema navîn
Serdema navîn her wiha bilindbûna çend kesayetiyên dîrokî yên kurd ên awarte dît ku şopeke nayê jêbirin li dîroka kurdan û Rojhilata Navîn hiştin. Rêber, şervan û zanyarên kurd di herikînên siyasî û rewşenbîrî yên serdema xwe de rolên bingehîn lîstin.
Saladin (Selahedîn): Dibe ku ew navdartirîn kesayetiya kurd be; Selahedîn rêberekî leşkerî bû ku bi rola xwe ya bingehîn di Şerên Xaçparêzan de dihat naskirin. Wî di 1187an de bi serkeftî Quds ji nû ve girt û wêrekî û stratejiya kurdan di şer de nîşan da.
Mîrê kurdan, Ehmed Celayîr: Celayîr gelê xwe hem bi dîplomasî hem bi şarezayiya leşkerî rêber dikir û li beşên Iraq û Îrana îro desthilatdar bû û serdemeke aşitî û pêşketina nisbî bi rê ve bir.
El-Cezerî: Dahêner û endezyarekî navdar; el-Cezerî cîhan bi amûrên mekanîkî yên nûjen dewlemend kir û wek pêşengekî endezyariyê tê dîtin.
Van kesayetiyên kurd ên raya giştî hem taybetmendiyên leşkerî û rêberiyê yên kurdan nîşan dan hem tevkariyên çandî û rewşenbîrî yên gelê kurd di vê serdemê de kirin destnîşan kirin.
Tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan
Dema serdema navîn pêş diçû, kurdan xwe li hevberê împaratoriyên cuda dîtin, bi taybetî Împaratoriya Selçûqî û, paşê, Împaratoriya Osmanî. Vê rewşa taybet pêşketina tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan pêwîst kir, da di nav tevliheviyên hevpeymanî û rikberiyên siyasî de rêya xwe bibînin.
Di têkiliyên xwe yên bi hêzên cîran re, kurdan gelek caran hewl didan xweseriya xwe destnîşan bikin û welatê xwe biparêzin. Di nav tevgerên berbiçav de ev hebûn:
Şerê Dîmeşqê (1176): Demeke biryarker ji parastina Kurdistanê re; rêberiya Selahedîn di vî şerê li dijî Xaçparêzan de bandora kurdan li herêmê xurt kir.
Mîrektiya kurd a Bedirxan: Ev mîrektî, ku di dawiya serdema navîn de hat damezrandin, xwestekên kurdan ên xweseriya siyasî û rêveberiya navendî nîşan da.
Têkiliya bi hev re ya çalakiya leşkerî û danûstandina dîplomatîk taybetiyeke dîroka kurdan di vê serdemê de bû. Rêber bi şarezayî di navbera eşîr û neteweyên rikber de manevra dikirin da berjewendiyên gelê xwe misoger bikin û di heman demê de hesta nasnameyeke hevpar di nav komên kurd ên cihêreng de pêş bixin.
Geşbûna çandî: vejîna kurdan
Serdema navîn her wiha cureyek vejînê ji çand û mîrata Kurdistanê re nîşan da. Dema navendên hînbûn û çandê derketin holê, kurdan di edebiyat, felsefe û hunerê de gavên mezin avêtin. Di nav tevkariyên berbiçav de ev hebûn:
Edebiyat: Helbestvanên kurd ên wek Ehmedê Xanî helbestên epîk ên wek «Mem û Zîn» nivîsandin ku di edebiyat û folklora kurdî de bûne nivîsên bingehîn.
Felsefe û dîrok: Zanyarên li axên kurd dest bi belgekirina dîrok û pratîkên xwe yên çandî kirin û mîrata gelê xwe ji nifşên paşerojê re xurt kirin.
Huner û mîmarî: Şêwazên taybet ên mîmariya kurdî derketin holê û mîrata çandî ya herêmê û bandorên ku di salên jiyana li wê de belav bûbûn nîşan dan.
Vê geşbûna çandî hem nasnameya kurd dewlemend kir hem tevkariyên kurdan ji tevna berfirehtir a çanda Rojhilata Navîn di serdema navîn de nîşan dan.
Mîrata kurdan di serdema navîn de
Dema serdema navîn ber bi dawiyê diçû, girîngiya kurdan dengvedana xwe berdewam kir. Tevî zehmetî û qutbûnên ji têkiliyên jeopolîtîk ên berfirehtir pê re rû bi rû bûn, bingeha ku kesayetiyên dîrokî yên kurd, tevgerên çandî û hebûnên siyasî danîn çarçoveyeke bihêz ji berxwedêriya civakê di sedsalên paşerojê de re pêşkêş kir. Ev mîrat hîn jî pêwendîdar e dema kurdên îro rûbirûbûna zehmetiyên civakî û siyasî berdewam dikin.
Dîroka kurdan a serdema navîn delîleke ruhê domdar ê gelekî ye ku li hember dijwariyan bi parastina nasname, çand û xweseriya xwe dilsoz e.
Destpêkirina rêwîtiyeke di nav mîrata kurdan de
Têgihîştina tevliheviyên dîroka kurdan di serdema navîn de hem girîngiya vê serdemê ronî dike hem nêrînek li dewlemendiya çandî ya ku gelê kurd ê îro pênase dike pêşkêş dike. Ji rêber û rewşenbîrên bi bandor heta pratîkên çandî yên zindî, girîngiya dîrokî ya kurdan di serdema navîn de di tevna nasnameya wan bixwe de hatiye honandin.
Dema em lêkolîn û rêzgirtina dîroka kurdan berdewam dikin, ka em destkeftiyên kesayetiyên kurd ên raya giştî yên çand û mîrata ku li seranserê Kurdistanê diherike şekil dane pîroz bikin. Çi bi edebiyat çi bi dîplomasî an wêrekiya leşkerî, bandora tevgerên dîrokî yên kurd di roja îro de bi hêz deng vedide.
Bi qebûlkirina vê mîrata dewlemend, em hem têgihîştina xwe ya dîroka kurdan kûrtir dikin hem piştrast dikin ku ruhê Kurdistanê ji nifşên paşerojê re bidome.
Pirsên pir tên kirin
Dîroka kurdan di serdema navîn de çi girîngî heye?
Dîroka kurdan di serdema navîn de ji ber derketina dewletên kurd ên bihêz, kesayetiyên raya giştî yên bi bandor û pêşketinên çandî yên zindî yên herêmê bi sedsalan şekil dan girîng e.
Hin kesayetiyên dîrokî yên kurd ên navdar di serdema navîn de kî bûn?
Di nav kesayetiyên dîrokî yên kurd ên navdar ên serdema navîn de Selahedîn, ku bi ji nû ve girtina Qudsê di Şerên Xaçparêzan de tê nasîn; Ehmed Celayîr, rêberekî dîplomatîk û leşkerî; û el-Cezerî, dahêner û endezyarekî pêşeng, hene.
Mîrektiyên kurd di serdema navîn de çi rolê lîstin?
Mîrektiyên kurd, wek Şeddadî û Rewadî, girîngiya zêde dibû ya gelê kurd nîşan dan û, tevî nebûna dewleteke yekgirtî, rêveberî dabîn kirin û çanda kurd pêş xistin.
Geşbûna çandî ya kurdan di serdema navîn de çawa xuya bû?
Geşbûna çandî ya kurdan di serdema navîn de bi tevkariyên mezin di edebiyat, felsefe û hunerê de hat naskirin, di nav de helbestên epîk ên helbestvanên kurd, nivîsên dîrokî û şêwazên taybet ên mîmariyê.
Mîrata kurdan ji serdema navîn heta îro çi ye?
Mîrata kurdan a serdema navîn di berxwedêrî û dilsoziya wan ji parastina nasname, çand û xweseriya xwe re xuya dibe ku di civaka kurd a îroyîn de dengvedana xwe berdewam dike.