Sykes–Picot û dabeşkirina Kurdistanê
Çawa axên Kurdî wek herêmên împaratoriyan hatin dîtin û ne wek welatê gelekî — û çima peymana veşartî ya dema şer hîn jî di dîroka Kurdî ya îro de girîng e.
Argûmana bingehîn
Peymana Sykes–Picot Kurdistan wek welatê gelekî nedît. Axên Kurdî wek çiya, rêyên petrolê, rêyên hesinî, sînor, korîdorên leşkerî û axa danûstandinê ya di navbera hêzên bihêztir de hatin dîtin.
Çima girîng e
Sykes–Picot bi tena xwe hemû sînorên nûjen çênekir, lê alîkarî kir ku ramaneke împaratorî bê damezrandin ku paşê dabeşkirina Kurdistanê di navbera Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îranê de mimkun kir.
Welatek ku bi herêmên rengîn hatiye sînorkirin
Peymanê behsa herêmên nifûzê dikir û ne mafên gelan. Kurdistan li ser erdê hebû, lê li ser nexşeya împaratoriyan wek welatekî siyasî yê yekbûyî xuya nedikir.
Fransa li Sûriye, Kîlîkya û beşên Mezopotamyaya bakur, di nav de deverên nêzî herêmên Kurdî, li nifûzê digeriya.
Brîtanya balê dikişand ser Besra, Bexda, rêya Hindistanê, Kendava Farsê û di dawiyê de herêma Mûsilê ya dewlemend bi petrolê.
Rûsyayê li deverên wek Wan û Bedlîsê daxwazên axê hebûn; ev ax bûn ku Kurd, Ermenî, Aşûrî û gelên din tê de dijiyan.
Civaka Kurdî, ziman û erdnîgariya wê hebûn, lê xwerêvebirina Kurdî xala destpêkê ya peymanê nebû.
Peymana Sykes–Picot çi bû?
Peymana Sykes–Picot lihevkirineke veşartî ya dema şer bû di navbera Brîtanya û Fransa de, bi erêkirina Rûsyayê, ji bo dabeşkirina paşerojê ya axên di bin desthilatdariya Osmaniyan de, heke Hevpeyman di Şerê Cîhanê yê Yekem de bi ser bikevin. Wê beşeke mezin a Rojhilata Navîn a Osmanî bi herêmên kontrola rasterast, kontrola nerasterast û nifûzê dabeş kir.
Peymanê bi zimanê mafê diyarkirina çarenûsê nedipeyivî. Wê bi reng û herêman dipeyivî: herêmên Brîtanî, herêmên Fransî, daxwazên Rûsî û lihevkirinên navneteweyî. Ev nexşeya gelan nebû. Nexşeya berjewendiyên împaratoriyan bû.
Welatê Kurdan, ku li ser Anadolya rojhilatî, Mezopotamyaya bakur, Zagros û beşên jorîn ên Dîcle û Firatê dirêj dibû, wek yek yekeya siyasî xuya nedikir. Herêmên Kurdî di nav qada nifûzê ya cuda de ku dihat plankirin belav bûbûn.
Trajediya Kurdî ya Sykes–Picot
Kurdistan li ser erdê, di ziman, bîranîn, erdnîgarî û civakê de hebû — lê hêzên împaratorî ew wek welatek ku paşerojeke siyasî ya xwe hebe nas nedikirin.
Kurdistan berî Sykes–Picot
Berî Şerê Cîhanê yê Yekem, Kurdistan dewleteke serbixwe ya nûjen nebû, lê herêmeke dîrokî û erdnîgarî ya rastîn bû. Mîrektiyên Kurdî, konfederasyonên eşîran, terîqetên olî, bajar, navçeyên çiyayî û civakên gundî bi sedsalan li ser sînorên Osmanî û Farsî hebûn.
Osmaniyan gelek caran bi rêya mîrên herêmî, serokên eşîran û rêberên olî herêmên Kurdî birêve dibirin. Mîrektiyên Kurdî yên wek Bedlîs, Botan, Hekarî, Baban, Erdelan û Soran di dîroka herêmê de rolên mezin lîstibûn. Piştî ku navendîkirina Osmanî ev mîrektî lawaz kirin jî, nasnameya Kurdî û desthilatdariya herêmî bihêz man.
Di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, hişmendiya siyasî ya Kurdî mezin dibû. Serhildana Şêx Ubeydullah, rojnameya yekem a Kurdî Kurdistan, û paşê rêxistinên Kurdî hemû nîşan didin ku Kurd gelekî bê dîrok nebûn. Ew gelek bûn ku di navbera împaratoriyên ji hev dikevin û projeyên neteweyî yên hildikişin de asê mabûn.
Çawa Sykes–Picot axên Kurdî dabeş kir
Daxwazên Rûsyayê li Anadolya rojhilatî
Li bakur û rojhilat, soz ji Rûsyayê re hat dayîn ku axên berfireh li Anadolya rojhilatî, di nav de deverên wek Wan û Bedlîsê, jê re bên dayîn. Ev bi dîrokê axên tevlihev bûn ku Kurd, Ermenî, Aşûrî û gelên din tê de dijiyan. Daxwazên neteweyî yên Kurdî wek bingehê rêxistinê nedihatin dîtin.
Nifûza Fransî û herêmên sînorî
Li rojava û başûrê rojava, qada nifûzê ya Fransa ku dihat plankirin axên li derdora Sûriye, Kîlîkya û Mezopotamyaya bakur dihewand. Nêzî herêmên Kurdî wek welatekî gelekî nedibûn, lê wek axa sînorî ya girêdayî stratejiya berfirehtir a împaratoriya Fransî.
Berjewendiyên Brîtanî li Mezopotamyayê
Brîtanya balê dikişand ser Mezopotamya, Bexda, Besra, gihîştina Kendava Farsê, rêya Hindistanê û paşê herêma Mûsilê ya dewlemend bi petrolê. Kurdistana Başûr girîng bû ji ber nirxa xwe ya stratejîk û aborî, û ne ji ber ku Brîtanyayê dixwest Kurd çarenûsa xwe diyar bikin.
Mûsil: Pirsa Kurdî ya sereke
Herêma Mûsilê bû yek ji beşên herî girîng ên pirsa Kurdî ya piştî şer. Wîlayeta kevn a Osmanî ya Mûsilê Mûsil, Kerkûk û Silêmaniyê dihewand — deverên bi nifûsên mezin ên Kurdî û girîngiyeke kûr di dîroka Kurdî de.
Di dema şer de, Mûsil li gor Sykes–Picot di hesabên Fransa de xuya dikir. Lê piştî agirbesta Mudrosê di 1918an de, hêzên Brîtanî Mûsil dagir kirin. Vê yekê paşeroja Kurdistana Başûr guherand.
Mûsil bi tenê wîlayeteke din nebû. Ew deriyê di navbera Iraqa Erebî, çiyayên Kurdî, Anadolya, Faris û Sûriyeyê de bû. Her wiha ji ber petrolê girîngiya wê her ku diçû zêde dibû. Brîtanyayê dixwest Mûsil bi dewleta nû ya Iraqê ve bê girêdan, ku wê di bin nifûza xwe de ava dikir.
Ji bo Kurdan, ev xirabiyeke mezin bû. Li şûna ku Kurdistana Başûr bibe bingehê dewleteke Kurdî, ew bi Padîşahiya Iraqê ya piştgirîkirî ji aliyê Brîtanyayê ve hat girêdan. Encamên wê hemû sedsala 20an şekil dan: serhildanên Kurdî, siyasetên Erebkirinê, nakokiyên li ser Kerkûkê, qirkirina Enfalê û paşê têkoşîna ji bo xweseriya Kurdî.
Nakokiya bi mafê diyarkirina çarenûsê re
Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, zimanê mafê diyarkirina çarenûsê bihêz bû. Çardeh Xalên Woodrow Wilson soz didan ku gelên ne-Tirk di bin desthilatdariya Osmanî de divê ewlehî û derfeta pêşveçûna xweser hebin. Netewexwazên Kurd vê wek derfetekê didîtin.
Lê nakokiyek hebû. Bi eşkere, lihevkirina piştî şer behsa mafê diyarkirina çarenûsê dikir. Bi veşartî, Brîtanya û Fransa berê li ser herêmên nifûzê danûstandin kiribûn. Gelê Kurd di navbera soza mafên neteweyî û rastiya danûstandinên împaratoriyan de asê mabû.
Ev nakokî eşkere dike çima hêviyên Kurdî piştî şer bi lez zêde bûn. Nûnerên Kurd bawer dikirin ku hilweşîna Împaratoriya Osmanî dibe ku rê bide Kurdistan wek hebûneke siyasî ya xweser an serbixwe derkeve holê. Lê hêzên mezin mafê diyarkirina çarenûsa Kurdan wek pêşîniyekê nedidîtin.
Ji Sykes–Picot ber bi Sèvres û Lausanne ve
Sykes–Picot
Axên Kurdî wek beşên hesabên împaratorî yên Brîtanî, Fransî û Rûsî hatin dîtin. Kurdistan wek yek welat bi yek paşeroja siyasî nehat naskirin.
Peymana Sèvres
Sèvres bihêztirîn dema naskirina navneteweyî da Kurdan. Bendên 62, 63 û 64 mekanîzmayek ji bo xweseriya herêmî ya Kurdî û serxwebûneke gengaz ava kirin, lê peyman tu carî nehat pêkanîn.
Peymana Lausanne
Lausanne şûna Sèvres girt, sînorên Komara Tirkiyeyê ya nûjen nas kir û tu bendên xweseriya Kurdî di xwe de nehewand. Kurdistan ji lihevkirina dawî ya peymanê winda bû.
Çima Sykes–Picot ji bo Kurdan girîng bû
- Wê Kurdistan wek welatê Kurdan piştguh kir. Axên Kurdî li ser erdê xuya bûn lê di peymanê de wek yekeyeke neteweyî nedihat dîtin.
- Wê herêmên Kurdî di nav qada nifûzê de dabeş kirin. Civakên Kurdî di navbera hesabên Rûsî, Fransî û Brîtanî de hatin dabeşkirin.
- Wê alîkarî kir ku pergala mandatan şekil bigire. Iraqa Brîtanî û Sûriyeya Fransî civakên Kurdî xistin hundirê dewletên nû ku li ser bingehê xwerêvebirina Kurdî nehatibûn avakirin.
- Wê Mûsil kir mijareke danûstandinê. Paşeroja Kurdistana Başûr bi piranî li gor berjewendiyên stratejîk û aborî yên Brîtanyayê hat diyarkirin.
- Wê xiyaneta berfirehtir a li hember mafê diyarkirina çarenûsê nîşan da. Hêviyên Kurdî ku bi Wilson, Sèvres û hilweşîna Osmaniyan bilind bûbûn, paşê bi Lausanne hatin şikandin.
Gelo Sykes–Picot tenê sedema dabeşkirina Kurdistanê bû?
Na. Ev girîng e.
Sykes–Picot tenê sedema dabeşkirina Kurdistanê nebû. Welatê Kurdan berê bi sedsalan di navbera împaratoriyên Osmanî û Farsî de dabeş bûbû. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem, gelek bûyeran dabeşkirina dawî şekil da: vekişîna Rûsyayê, Şerê Serxwebûna Tirkiyeyê, siyaseta Brîtanî li Iraqê, kontrola Fransî li Sûriyeyê, navendîkirina Îranî, nepêkanîna Sèvres û serketina Lausanne.
Lê Sykes–Picot hîn jî girîng e ji ber ku nîşan dide hêzên mezin çawa li herêmê difikirîn. Wê destpêkê nepirsîn: «Gelên herêmê çi dixwazin?» Wê destpêkê pirsîn: «Kîjan împaratorî dê kîjan herêmê kontrol bike?»
Mîrateya Kurdî ya Sykes–Picot
Bandora mîrateya Sykes–Picot hîn jî îro tê hîskirin. Kurd li Tirkiyeyê di nav dewletekê de asê man ku di beşeke mezin a sedsala 20an de nasnameya Kurdî înkar dikir. Kurd li Iraqê ji bo xweserî û mayîna xwe li jiyanê gelek şer kirin. Kurd li Sûriyeyê bi deh salan ji hemwelatîbûnê, mafên zimanî û naskirina siyasî bêpar man. Kurd li Îranê rû bi rûyê navendîkirinê, tepeseriyê û serhildanên dûbare bûn.
Dewletên cuda ezmûnên Kurdî yên cuda çêkirin, lê pirsgirêka bingehîn hevşêwe bû: neteweyek li ser sînorên ku wê hilnebijartibûn hat dabeşkirin.
Ji ber vê yekê dîroka Kurdî bi tenê bi sînorên Tirkiye, Iraq, Sûriye û Îrana nûjen nayê fêmkirin. Ev sînor avahiyên siyasî yên nûjen in. Civaka Kurdî, ziman, bîranîn û erdnîgariya wê ji wan kevntir in.
Sykes–Picot Kurdan ji holê ranekir
Wê Kurdistan ji nexşeya dîplomasiya navneteweyî paqij kir. Gel ma. Welat ma. Lê lihevkirina împaratoriyan red kir ku wê wek pirseke neteweyî bibîne.
Encam: Welatek ku wek axa sînorî hatiye dîtin
Sykes–Picot bi tenê xetek li ser nexşeyekê nebû. Awayek bû ji bo dîtina Rojhilata Navîn.
Brîtanya û Fransa nêzî axên Kurdî wek welatê gelekî nedibûn. Ew korîdorên çiyayî, herêmên petrolê, herêmên navberê yên leşkerî, rêyên hesinî, navçeyên sînorî û amûrên danûstandinê bûn. Peymanê civakên zindî di herêmên rengîn de sînorkir.
Ji ber vê yekê Sykes–Picot di bîranîna Kurdî de hîn jî ewqas girîng e. Wê qonaxek nîşan da di veguherîna Kurdistanê de ji welatekî kevn ber bi pirsgirêkeke siyasî ya dabeşkirî ve. Wê alîkarî kir ku şertên ku Sèvres bikaribe soza xweseriya Kurdî bide, Lausanne wê ji holê rake û Rojhilata Navîn a nûjen li ser serê gelê Kurd bê avakirin çêbibin.
Trajediya Sykes–Picot ne bi tenê ev e ku sînor bi awayekî xirab hatin xêzkirin. Ev e ku gelek wek erdnîgarî hat dîtin û ne wek neteweyekê.
Gotarên têkildar li Kurdish-History.com
Çavkaniyên hilbijartî û xwendina zêdetir
Mîrate: Sykes–Picot hemû sînor çênekirin, lê mentiqa împaratorî ya ku dabeşkirina Kurdistanê şekil da eşkere kir: axên Kurdî wek herêmên stratejîk hatin dîtin û ne wek welatê neteweyekê.