Destpêk
Di 15ê cotmeha 2005 de, gelê Iraqê deng da erêkirina destûreke nû — yekem destûra mayînde ya Iraqê piştî Sedam. Ji bo gelê Kurd, ev ew gav bû ku têkoşîna zêdetirî sedsalekê di dawiyê de gihîşt naskirina destûrî. Destûra Iraqê ya 2005 Herêma Kurdistanê wek hebûneke federal bi hukumeta xwe, parlamento û hêzên ewlehiyê nas kir. Kurdî li kêleka Erebî wek zimanekî fermî yê Iraqê danî. Iraq wek «welatekî bi gelek netewe, ol û mezheban» nas kir. Û di Madeya 140 de, nexşeya rêyê ji bo çareserkirina rewşa Kerkûk û herêmên din ên nakok bi riya asayîkirinê, serjimêriyê û referandûmê peyda kir.
Destûr encama hemû sozên ji Daxuyaniya Noelê ya 1922 ve hatine dayîn û binpêkirin bû. Bicihanîna Lihevkirina Adarê ya 1970, piştrastkirina serhildana 1991 û bingehê qanûnî ji bo Hukumeta Herêma Kurdistanê ku di 1992 de ji sifirê hatibû avakirin bû. Lê destûr her wiha tovên pevçûna pêşerojê dihewand. Bexdayê gelek caran sozdariyên xwe yên destûrî binpê kirine — Madeya 140 tu caran nehat bicihanîn, li parvekirina dahata petrolê tu caran nehat lihevkirin û herêmên nakok çaresernebûyî dimînin. Destûrê maf li ser kaxezê dan Kurdan. Têkoşîna bicihanîna wan mafan berdewam e.
Naverok
Destûr li ser Kurdan çi dibêje?
Destûr li ser Kurdan çi dibêje?
Destûra Iraqê ya 2005 girîngtirîn belgeya qanûnî di dîroka Kurd de ye. Herêma Kurdistanê wek hebûneke federal di nav Iraqê de nas dike, bi hukumeta xwe ya herêmî, parlamento, dadwerî û hêzên ewlehiyê yên Pêşmerge. Kurdî û Erebî wek du zimanên fermî yên Iraqê tên danîn. Destûr Iraq wek welatekî federal, demokratîk û piralî radigihîne — dûrketineke bingehîn ji dewleta navendî ya neteweperest a Ereb ku dehsalan Kurd tepeser kiribûn.
Danûstandinvanên Kurd gelek hukumên bingehîn garantî kirin: Herêma Kurdistanê wek hukumeta fermî ya wan axan hat naskirin ku di 19ê adara 2003 de bi rê ve dibir. Maf da Kurdan ku dahatê parve bikin, aliyên têkiliyên derve bi rê ve bibin û hêzên xwe yên ewlehiyê biparêzin. Madeya 112 daxwaza rêvebirina hevbeş a zeviyên petrolê yên heyî û parvekirina dadmend a dahatan kir. Û Madeya 140 — hukma herî nakok — hukumeta Iraqê neçar dikir ku asayîkirina herêmên nakok temam bike, serjimêriyê pêk bîne û li Kerkûk û herêmên din heta 31ê kanûna 2007 referandûmekê bike.
Xalên Sereke
• Destûra 2005 yekem belgeya qanûnî ya mayînde ye ku Herêma Kurdistanê wek hebûneke federal bi hukumeta xwe, parlamento û hêzên ewlehiyê nas dike.
• Madeya 140 nexşeya rêyê ji bo çareserkirina rewşa Kerkûkê bi riya asayîkirinê, serjimêriyê û referandûmê peyda kir — lê tu caran nehat bicihanîn. Dema dawî ya kanûna 2007 bê kiryar derbas bû.
• Bexdayê gelek caran sozdariyên destûrî ji Kurdan re binpê kirine — bi taybetî li ser parvekirina dahata petrolê, rewşa herêmên nakok û veqetandina budceya federal.
• Destûr hem mezintirîn serkeftin hem mezintirîn bêhêvîbûn di dîroka nûjen a Kurd de temsîl dike: mafên destûrî dan Kurdan ku nifşên berê tenê dikaribûn xewna wan bibînin, lê Bexdayê van mafan bi pergalî lawaz dike.
Agahiyên Kurt
Belge: Destûra Komara Iraqê Erêkirin: 15ê cotmeha 2005 (referandûma neteweyî) Cure: Destûra federal a mayînde Hukumên sereke yên Kurd: Herêma Kurdistanê wek hebûneke federal tê naskirin; Kurdî wek zimanekî fermî; HHK bi hukumeta xwe, parlamento, dadwerî û Pêşmerge; Madeya 140 li ser herêmên nakok; Madeya 112 li ser parvekirina dahata petrolê Danûstandinvanên Kurd: PDK (Mesûd Barzanî) û YNK (Celal Talebanî) wek beşdarên sereke di nivîsandina destûrê de Dema dawî ya Madeya 140: 31ê kanûna 2007 (tu caran nehat bicihanîn) Kerkûk: Referandûma rewşê pêwîst bû lê tu caran nehat kirin Dengê Kurd: Kurd bi piraniyeke pir mezin ji bo destûrê deng dan Talebanî: Di bin çarçoveya destûrî de bû Serokê Iraqê (2005–2014) Barzanî: Bû Serokê Herêma Kurdistanê
Çarçoveya dîrokî: ji dagirkirinê heta destûrê
Dagirkirina Iraqê ya 2003 bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî rejîma Beisî ya Sedam Huseyîn hilweşand û derî ji nû ve avakirina bingehîn a dewleta Iraqê re vekir. Pêşmergeyên Kurd, ku di dagirkirinê de ji nêz ve bi hêzên Dewletên Yekbûyî re hevkarî kiribûn, wek hevalbendên Amerîkayê yên herî pêbawer li Iraqê derketin. PDK û YNK — ku ji 1992 de di bin qada qedexeya firînê de Herêma Kurdistanê bi rê ve biribûn — ji pozîsyoneke hêzê ya bê pêşnimûne ketin pêvajoya destûrî.
Rêberên Kurd roleke navendî di nivîsandina destûrê de lîstin. Wan li pergala federal israr kir ku dê xweseriya Kurd ji hukumetên navendîker ên pêşerojê biparêze. Qanûna Rêvebirina Derbasî (TAL) ya 2004 berê çarçove danîbû, HHK nas kiribû û hukumên li ser herêmên nakok dihewand. Destûra mayînde ya 2005 li ser vî bingehî ava bû, mafên Kurd di belgeyeke ku gelê Iraqê erê kir de cih kir. Celal Talebanî bû Serokê Iraqê — yekem serokê dewletê yê ne-Ereb di dîroka Iraqê de — û Mesûd Barzanî wek Serokê Herêma Kurdistanê kar kir.
Sozên binpêkirî: sozdariyên destûrê yên pêkneanî
Tevî hukumên eşkere yên destûrê, Bexdayê bi pergalî sozdariyên xwe ji gelê Kurd re bicî neanîne. Madeya 140 — ku heta 31ê kanûna 2007 asayîkirin, serjimêrî û referandûmek li Kerkûk û herêmên din ên nakok dixwest — tu caran nehat bicihanîn. Dema dawî bê kiryar derbas bû û hukumetên li pey hev ên Iraqê referandûm pêk neanîn. Kerkûk — «Orşelîma Kurdistanê» — di rewşeke nediyar de dimîne; rewşa wê zêdetirî du dehsalan piştî erêkirina destûrê hîn çaresernebûyî ye.
Parvekirina dahata petrolê bi heman qasî nakok bûye. Madeya 112 daxwaza rêvebirina hevbeş a zeviyên petrolê yên heyî û parvekirina dadmend a dahatan kir, lê Bexda û Hewlêrê tu caran li qanûneke hîdrokarbonê li hev nekirine. Bexdayê gelek caran para Herêma Kurdistanê ji budceya federal girt an kêm kir û zexta darayî wek amûra kontrola siyasî bikar anî. Prensîba parvekirina dadmend a dahatê — ku veqetandina ji sedî 13 a Bernameya Petrol di Berdêla Xwarinê de danîbû û di destûrê de hat cihkirin — wek nivîseke bê hêz hat dîtin.
Referandûma serxwebûnê ya 2017 — ku tê de ji sedî 92ê dengderên Kurd serxwebûn hilbijartin — encama bêhêvîbûna Kurd ji nebicihanîna destûrê ji aliyê Bexdayê ve bû. Lê bersiv wêrankar bû: Bexdayê encam red kir, artêşa Iraqê û milîsên bi piştgiriya Îranê Kerkûk û herêmên din ên nakok girtin, firînên navneteweyî ji Kurdistanê re hatin qedexekirin û xewna Kurd a serxwebûnê careke din hat paşxistin.
Demrêza bûyerên sereke
Adara 2003 — Dagirkirina Iraqê bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî; Pêşmergeyên Kurd bi hêzên hevalbendiyê re hevkarî kirin.
2004 — Qanûna Rêvebirina Derbasî HHK nas kir û Madeya 58 li ser herêmên nakok dihewand.
Çileya 2005 — Referandûma nefermî ya Kurd; dengdaneke bi piraniya pir mezin ji bo serxwebûnê.
15ê cotmeha 2005 — Destûra Iraqê bi referandûma neteweyî hat erêkirin.
2005 — Celal Talebanî bû Serokê Iraqê; Mesûd Barzanî bû Serokê Herêma Kurdistanê.
31ê kanûna 2007 — Dema dawî ya Madeya 140 derbas bû; referandûma Kerkûkê tu caran nehat kirin.
25ê îlona 2017 — Referandûma serxwebûnê ya Kurd; 92% dengê erê dan. Bexdayê encam red kir; hêzên Iraqê Kerkûk girtin.
Mîras û giringî ji bo dîroka Kurd
Destûra Iraqê ya 2005 girîngtirîn serkeftina qanûnî ya yekane di dîroka Kurd de ye. Bicihanîna prensîbekê temsîl dike ku cara yekem di Daxuyaniya Noelê ya 1922 de hat gotin û di heşt dehsalên serhildan, qirkirin û sirgûniyê de jê re têkoşîn hat kirin: gelê Kurd mafê xwerêvebirinê di nav Iraqê de heye. Herêma Kurdistanê tenê hebûna xweser a Kurd a bi erkê destûrî di cîhanê de ye — statuyek ku heye ji ber ku nifşên Kurd her tişt qurban kirin da wê pêkan bikin.
Lê destûr her wiha sînorên mafên qanûnî bê hêza siyasî ya bicihanîna wan nîşan dide. Bexdayê her hukma sereke ya Kurd lawaz kiriye: Madeya 140 tu caran nehat bicihanîn, li parvekirina dahata petrolê tu caran nehat lihevkirin, veqetandina budceya federal gelek caran wek çek hat bikaranîn û referandûma 2017 hat pelçiqandin. Ders di dîroka Kurd de deng vedide: naskirina destûrî bê bicihanîn sozê bê wate ye.
Tevî van têkçûnan, destûr mîxê qanûnî yê xweseriya Kurd li Iraqê dimîne. Hukumeta Herêma Kurdistanê di bin desthilatdariya wê de kar dike. Dadgeha Bilind a Federal a Iraqê piştrast kiriye ku Madeya 140 hîn neçarî ye û divê were bicihanîn. Têkoşîna Kurd êdî ne ji bo bidestxistina naskirinê ye — ew têkoşîn di 2005 de bi ser ket. Niha ji bo garantîkirina ku mafên di destûrê de hatine cihkirin di pratîkê de werin rêzgirtin e. Ew têkoşîn berdewam e.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Destûra Iraqê li ser Kurdan çi dibêje?
Destûra 2005 Herêma Kurdistanê wek hebûneke federal bi hukumeta xwe, parlamento, dadwerî û Pêşmerge nas dike. Kurdî li kêleka Erebî zimanekî fermî ye. Madeya 140 nexşeya rêyê ji bo çareserkirina Kerkûk û herêmên din ên nakok peyda dike. Madeya 112 daxwaza rêvebirina hevbeş a petrolê û parvekirina dadmend a dahatê dike.
Çima Madeya 140 tu caran nehat bicihanîn?
Hukumetên li pey hev ên Iraqê pêşî li bicihanîna Madeya 140 girtin ji ber ku referandûmek li Kerkûkê bi îhtîmaleke mezin dê bûya sedema tevlîbûna parêzgehê bi Herêma Kurdistanê. Dema dawî ya kanûna 2007 bê asayîkirin, serjimêrî an referandûma pêwîst derbas bû. Dadgeha Bilind a Federal a Iraqê biryar daye ku Madeya 140 hîn neçarî ye, lê tu hukumetê gav ji bo bicihanîna wê neavêtine.
Di referandûma serxwebûnê ya 2017 de çi qewimî?
Di 25ê îlona 2017 de, Herêma Kurdistanê referandûmeke serxwebûnê pêk anî ku tê de ji sedî 92 ji bo serxwebûnê deng dan. Bexdayê, bi piştgiriya Tirkiye û Îranê, encam wek neqanûnî red kir. Hêzên Iraqê û milîsên bi piştgiriya Îranê Kerkûk û herêmên din ên nakok girtin. Firînên navneteweyî ji Kurdistanê re hatin qedexekirin. Xewna Kurd a dewletbûnê careke din hat paşxistin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Projeya Constitute — Destûra Iraqê ya 2005 (nivîsa tevahî)
Wikipedia — Madeya 140 a Destûra Iraqê
Enstîtuya Kurdî ya Washingtonê — Ji destûrê heta hilweşînê: têkoşîna Kurd li Iraqê piştî 2003