Berbesel: Xwarina Pêşiyan A Kurdî Ku Dexl û Şîr Lê Digihîjin Hev
Berbesel (berbesêl, barbasel an quraw jî) yek ji xwarinên herî kevn û bingehîn ên metbexa Kurdî ye — amadekirineke tîr û germker ku tê de genimê stûr bi berhemên şîrî re di tencereyekê de digihîje hev. Di forma xwe ya herî kevnar de, berbesel genimê şikestî ye ku bi hêdî di şîrê teze yê pezê de bi rûnê zelalkirî û giyayên çiyayî re tê pijandin. Di guhertoya xwe ya nûjen a berbelavtir de, ew şorbayeke tirş a mast û goşt e ku bi hêkê tê tîrkirin û bi zerdeçal, filfil û nana hişkkirî tê tamdan. Bi her awayî, berbesel cihê ku her du stûnên xwarinên çiyayî yên Kurdî — dexl û berhemên şîrî — li hev tên nûneratî dike. Her çavkaniya ku xwarinên Kurdî belge dike wê li kêleka kutilk, biryanî û kellanê wek bingehê metbexa Kurdî rêz dike. Lê li derveyî Kurdistanê hema hema tu kes navê wê nebihîstiye.
Xalên Sereke
• Guhertoya pêşiyan: genimê stûr ê di şîrê teze yê pezê de bi rûnê zelalkirî û giyayên çiyayî re pijandî
• Guhertoya nûjen: şorbayeke tirş a mast û goşt bi berxê kelandî, şila mastê ya bi hêkê sabîtkirî, pîvazên sorandî, zerdeçal û nana bîberî ya hişkkirî
• Ji aliyê Wikipedia û her çavkaniya mezin a xwarinên Kurdî ve wek bingehê metbexa Kurdî tê rêzkirin
• Hevgihîştina çanda dexlê ya Kurdî (savar) û çanda berhemên şîrî (mast) di xwarinekê de nîşan dide
• Xwarineke bi temamî Kurdî ye ku ji aliyê tu metbexeke cîran ve nehatiye xwedîkirin an wergirtin — ew nayê dîtin, ji dêvla ku nîqaşdar be
Agahiyên Kurt
Navê Kurdî: Berbesel / Berbesêl / Barbasel (di hin zaravayan de Quraw jî)
Cure: Xwarina dexl û berhemên şîrî — genimê di şîrê pezê de pijandî (pêşiyan) an şorba mast û goşt (nûjen)
Madeyên Pêwîst: Genimê stûr an savar, şîrê pezê an mast, berx, hêk, rûnê zelalkirî, zerdeçal, nana hişkkirî, pîvazên sorandî
Herêm: Hemû beşên Kurdistanê — xwarineke bingehîn
Rewş: Mîrateke bi temamî Kurdî — nîqaşdar an xwedîkirî ji aliyê dinan ve nîne, tenê li derveyî Kurdistanê nayê naskirin
Kok: Du Stûn Di Tencereyekê De
Xwarinên çiyayî yên Kurdî li ser du stûnan radiwestin: dexl û berhemên şîrî. Savar (genimê amadekirî) stûna karbohîdratan e. Mast, dô (ava nivişkê), torak (toraka hişkkirî) û jajî (penîrê bi giyayan) stûna berhemên şîrî ne. Berbesel xwarina ku her du stûn tê de digihîjin hev e. Di forma xwe ya herî kevn de, ew tenê genimê bi stûrî şikestî ye ku bi hêdî di şîrê teze yê pezê de tê kelandin heta dexl nerm bibe û şîr kêm bibe û hereyeke tîr û kremî çêbike, bi rûnê zelalkirî û giyayên xwezayî yên çiyayî dewlemendkirî. Ev xwarina vegerandî bo navika xwe ye: dexla ku te çand û şîrê heywana ku te xwedî kir.
Ev cureya pijandina dexlê di şîr de kevnar e. Li Rojhilata Navîn û Asyaya Navîn, genim, ceh an birincê di şîr an mast de pijandî di reçeteyên herî zû yên qeydkirî de derdikevin. Berbesela Kurdî ji vê kevneşopiya kûr e lê nasnameya xwe digire: bikaranîna savarê (genimê amadekirî yê Kurdî), bi taybetî şîrê pezê û zêdekirina giyayên çiyayî wê wek berhemeke ekolojiya bilindahiyên Kurdî destnîşan dikin.
Berbesel Çawa Tê Çêkirin
Guhertoya nûjen a şorba mastê îro herî berfireh tê amade kirin. Goştê berx an gayê di avê de tê kelandin heta nerm bibe. Di tencereyeke cuda de, mastê bi hemû rûnê xwe bi av û hêkeke lêdayî re tê tevlihevkirin, ku mastê sabît dike û rê li qetandina wê dema tê germkirin digire. Ev tevliheva mastê bi hêdî tê germkirin û bêrawestan tê tevdan heta bikeve kelê. Goştê pijandî û ava wê tên zêdekirin tencereya mastê. Pîvazên sorandî, zerdeçal, filfila reş û nana bîberî ya hişkkirî (an cehter) tevlî dibin. Encama wê şorbayeke tîr, tirş û zêrîn e — germker, dewlemend û bi zelalî Kurdî.
Guhertoya pêşiyan a dexl û şîr sadetir e lê îro kêmtir tê dîtin. Savara stûr di şîrê teze yê pezê de li ser agirê kêm tê kelandin, bi rêkûpêk tê tevdan û bi rûnê zelalkirî û giyayên çiyayî re tê pijandin. Ne goşt, ne hêk — tenê dexl, şîr, rûn û gîya. Ev guhertoya ku xwarinên Kurdî di forma wan a herî bingehîn de nîşan dide ye: du madeyên ji heman erdnîgariya şivaniyê, di tencereyekê de pijandî.
Çima Berbesel Girîng E
Berbesel nîqaşdar nîne. Tu kes navê wê nediziye an nexistiye bin metbexeke din. Ew tenê nayê dîtin. Ew di metbexên Kurdî, blogên xwarinên Kurdî û lîsteyên ku çavkaniyên Kurdî dema metbexa xwe vedibêjin amade dikin de heye — û li tu cihê din nîne. Bi Îngilîzî lê bigerin û hûn ê tenê posteke blogê ya Kurdî ji 2008an û çend bîranînên ensîklopediyan bibînin. Ev windahiyeke cuda ye ji jêbirina navên qehweya Kurdî an Kürt Böreği. Berbesel qet nehat wergirtin. Ew qet nehat naskirin. Ji bo xwarineke ku wek bingehê metbexa Kurdî tê rêzkirin, ev nedîtin xwe bi xwe hilweşandineke bêdeng e.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Berbesel çi ye?
Xwarineke bingehîn a Kurdî ye ku dexl bi berhemên şîrî re digihîje hev. Di forma pêşiyan de, genimê şikestî yê di şîrê pezê de bi rûn û giyayan re pijandî ye. Di forma nûjen de, şorbayeke tirş a mast û berx bi hêk, zerdeçal û nana hişkkirî ye.
Berbesel heman quraw e?
Di hin zaravayên Kurdî de, quraw heman xwarin an amadekirineke nêzîk a li ser mastê ye. Nav li gor herêmê diguherin, lê navik — berhemên şîrî, dexl û gîya di tencereyekê de — heman e.
Dawî
Berbesel xwarina ku hemû tiştên vê rêzê bi hev ve girê dide ye. Savar tevlî dibe. Mast tevlî dibe. Pezê ku şîr û goşt peyda dikin tevlî dibin. Giyayên çiyayî yên tama jajî û ava mastê dikin tevlî dibin. Heke hûn berbesel fam bikin, hûn hemû ekolojiya xwarinên Kurdî fam dikin: dexl ji zeviyê, şîr ji pezê, gîya ji çiyayê, hemû di tencereyekê de, li ser agirê pijandî. Ew derbirîna herî sade û temam a xwarinên çiyayî yên Kurdî ye. Mayîna wê ya nedîtî li derveyî Kurdistanê tesaduf nîne. Ev tiştê ku dema hemû pergala xwarinê ya gelekî nayê dîtin diqewime ye.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Land of Karda — Metbexa Kurdî: Berbesêl (reçete û amadekirin, 2008)
Wikipedia — Xwarinên Kurdî (berbesel wek bingehê rêz dike)
Kurdish-History.com — Savar: Dexla Kurdî Ya Ku Şaristaniyeke Çiyayî Ava Kir
Kurdish-History.com — Ava Mast: Vexwarina Mastê Ya Kurdî Ku Cîhan Jê Re Ayran Dibêje