Bidlîs mîrtiya kurdî, dîroknivîsiya farisî, avahiyên olî, bazirganî û jiyana civaka ermenî digihîne hev.

Avahî û minare di geliyê Bidlîsê de, spîndar û mal li ser girên hişk ên her du aliyan
Dîmena Bidlîsê, Dosseman, 18 Îlon 2005. Avahî li astên cuda yên geliyê ne. © Dosseman · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Derbasgeh û mîr

Bidlîs li korîdora çiyayî ya di navbera Gola Wanê û Mezopotamyayê de ye; çemê wê diçe hewza Dîcleyê. Karwan û koçên demsalî vê rêyê bikar dianîn. Şeref Xan di 1543 de nêzî Qumê çêbû, li dîwana sefewî perwerde bû û di xizmeta osmanî de di 1578 de Bidlîs girt. Di 1597 de karên xwe dan kurê xwe. Dîroka mirinê ya nêzî 1603–04 ne teqez e. [1] [2]

Pirtûk û avahî

Şerefnameya farisî ya 1597 herêm û xanedanên kurdî vedibêje, jiyannameya nivîskar dihewîne û bi hukumdarên osmanî û îranî ve girê dide. Serjimariya nûjen nîne. Kompleksa Şerefiye ya 1529 berî jidayikbûna dîroknivîs e; divê avakerên heman navî neyên tevlihevkirin. Tatoyan dêr û keşîşxaneyên ermenî yên Pagheshê ji arşîvan jî ava dike. [1] [2] [3] [4]

Perwerde û 1915

Charlotte û Mary Ely di 1868 de bo perwerdeya keçan hatin. Russell mezûnên mamoste, heqdayîna bi tiştan û karê destan belge dike. Qirkirina Ermeniyan vê jiyana civakî parçe kir. Pirtûka Knapp a 1919 bi piranî vegotinên McLaren û Shane yên girtin, kuştin û sirgûnan berhev dike. Pêşgotin edîtor ji şahidan cuda dike. [5] [6]

Bajarê paşê

Bidlîs di 1879 de bû navenda vilayeta osmanî. Debaxî, qumaş û boyaxkirin perçeyên aboriyê bûn. Di 1929 de bi Mûşê ve hat girêdan; di 1936 de dîsa bû navenda parêzgehê. Wêneya 2005 bajarê zindî yê paşê nîşan dide, ne serdema mîrtiyê ya neguherî. Dîroka siyasî ya kurdî û jiyana ermenî perçeyên heman rabirdûya bajêr in. [1] [7]

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Metin Tuncel, “Bitlis,” TDV İslâm Ansiklopedisi 6 (1992), pp. 225–228: geography, religious buildings, trades and administrative history.
  2. Erika Glassen, “Bedlisi, Sharaf-al-Din Khan,” Encyclopaedia Iranica IV/1 (1989; updated 2013), pp. 76–77: biography, uncertain death date and the contents of the Sharafnama.
  3. Martin van Bruinessen, “Kurdistan in the 16th and 17th Centuries, as Reflected in Evliya Çelebi’s Seyahatname,” Journal of Kurdish Studies 3 (2000), pp. 1–11: Sharafnama (1597) and the emirate’s place in regional history.
  4. Robert Tatoyan, “Bitlis (Paghesh) – Religious Life: Churches and Monasteries, Part I,” Houshamadyan (18 July 2023): original archival reconstruction.
  5. Rosemary Russell, “Bitlis – Missionaries,” Houshamadyan (14 October 2016): research using Mount Holyoke archives, mission reports and photographs.
  6. Grace H. Knapp, The Tragedy of Bitlis (Fleming H. Revell, 1919), preface and chapters VII–VIII: primary accounts chiefly by Grisell M. McLaren and Myrtle O. Shane. Library of Congress copy, digitized by Internet Archive.
  7. Dosseman, Bitlis View of city 1387, 18 September 2005, CC BY-SA 4.0: original city photograph.