Biryanî: Birinca Kurdî ya pîrozbahiyan a her qonaxeke girîng diyar dike
Biryanî birinca Kurdî ya pîrozbahiyan e — basmatiya bêhnxweş bi mirîşk an goştê berx ê bi biharat, kartolên sorkirî, behîvên birjandî, tiriyên hişk, şehriyeya hûr û têkeleke tevlihev a hêl, darçîn, mîxek û zeferanê qat bi qat tê rêzkirin. Xwarina ku her qonaxeke girîng a Kurdî diyar dike ye: dawet, Cejn, Newroz, civînên malbatî û şahiyên Remezanê. Dema piraniya vê rêzenivîsarê xwarinên Kurdî yên çiyayî yên ji bo xwe sax hiştinê belge kiriye, biryanî aliyê din ê çanda xwarina Kurdî nîşan dide — aliyê bajarî, pîrozbahî û dewlemend. Malperên navneteweyî yên rêbazan wê «biryanîya Iraqî» bi nav dikin û koka wê bi Farisê ve girê didin. Malbatên Kurd li Hewlêr, Silêmanî û Dihokê navê wê biryanî dibêjin û bi nifşan ew çêkirine. Wîkîpediya wê wek xwarineke sereke ya aşpêjiya Kurdî lîste dike, lê navê Kurdî hema bêje di nivîsarên xwarinê yên bi Îngilîzî de dernakeve.
Xalên sereke
• Birinca basmatiya bêhnxweş bi goştê bi biharat, kartolên sorkirî, behîv, tiriyên hişk û şehriyê — xwarina Kurdî ya pîrozbahiyan e
• Ji bo dawet, Cejn, Newroz û civînên malbatî tê çêkirin — tu pîrozbahiyeke Kurdî bê wê temam nabe
• Aliyê bajarî û pîrozbahî yê çanda xwarina Kurdî nîşan dide — aliyê berevajî xwarinên çiyayî yên ji bo xwe sax hiştinê
• Malperên navneteweyî yên rêbazan wê «biryanîya Iraqî» bi nav dikin — nav û nasnameya Kurdî bi heman pêvajoya etîketkirina dewletî tên jêbirin
Agahiyên kurt
Navê Kurdî: Biryanî (بریانی)
Bi vî navî tê gotin: «Biryanîya Iraqî» di medyaya navneteweyî ya xwarinê de
Cure: Birinca qat bi qat a pîrozbahiyan bi goşt, tovên hişkpûst, fêkiyên hişk û biharat
Bûyer: Dawet, Cejn, Newroz, Remezan, civînên malbatî
Herêm: Kurdistana bajarî — Hewlêr, Silêmanî, Dihok û tevahiya diyasporayê
Biryanîya Kurdî çawa tê çêkirin
Birinca basmati di avê de tê hiştin, nîv tê kelandin û ava wê tê veqetandin. Di teweyeke cuda de mirîşk an goştê berx bi pîvaz, sîr û têkeleke biharatên hêl, darçîn, mîxek, tovên bîbera reş, pelên defnê û zerçalê re tê qelandin. Kartol tên pûstkirin, perçekirin û heta zêrîn dibin sorkirin. Behîv û kaju tên birjandin. Tiriyên hişk heta werim dibin tên sorkirin. Şehriye heta zêrîn-qehweyî dibe tê birjandin. Piştre qazan qat bi qat tê rêzkirin: goşt li binê wê, piştre birinc, piştre kartolên sorkirî, tovên hişkpûst, tiriyên hişk û şehriye di nav hemû qatan de tên belavkirin. Zeferana di şîr de hatî hiştin ji bo reng û bêhnê li serê wê tê rijandin. Qazan tê girtin û bi agirê nizm tê pijandin heta birinc buhara bi biharat dimije û li binê wê qalikekî zêrîn (tahdig) çêdibe. Xwarin li ser sîniyekê tê berevajîkirin — hemû rengên qatan xuya dikin: birinca zêrîn, kartolên qirç û gewherên belav ên tovên hişkpûst û tiriyên hişk.
Aliyê din ê xwarina Kurdî
Piraniya vê rêzenivîsarê xwarina Kurdî ya çiyayî belge kiriye: madeyên şîr ên girtî û hişkkirî, nanên parastinê, giyayên kovî yên komkirî û penêrên di pûstê pez de gihandî. Biryanî aliyê din e. Xwarina bajarî, xwarina bajaran û xwarina pîrozbahiyan e. Di dîrokê de birinc li Kurdistanê pêkhateyeke prestîjê bû — civakên çiyayî genim û savar dixwarin; malbatên bajarî li Hewlêr û Silêmaniyê birinc dixwarin. Biryanî bi zeferan, behîv û tevliheviya qatên xwe xwarina ku digot bû: em pîroz dikin, em dewlemend in, tiştek heye ku em wê diyar bikin. Di dawetên Kurdî de biryanî li kêleka yaprax, tepsî û şifteyê tê pêşkêşkirin. Xwarina navendî ye — xwarina ku mase li derdora wê tê amadekirin.
«Biryanîya Iraqî» — Etîketa ku jê dibe
Li biryanîya Kurdî bi Îngilîzî bigerin û hema bêje her encam «biryanîya Iraqî» dibêje. Xwarin wek «pîrozbahiya aşpêjiya Iraqî» û «xwarineke herî tipîk li Herêma Kurdistanê» tê vegotin — du gotin ku di heman hevokê de derdikevin bê ku hay ji nakokiya wan hebe. Heke ji bo Kurdistanê tipîk e, ew Kurdî ye. Dewleta Iraqê di 1920an de hate avakirin. Kevneşopiyên birincê yên Kurdî bi sedsalan ji wê kevintir in. Navandina biryanî wek «Iraqî» ji ber ku Kurdistan bi beşî di nav sînorên Iraqê de ye, heman mantiqa ku büryan kebab wek «Tirkî» bi nav dike ji ber ku Sêrt di nav sînorên Tirkiyeyê de ye. Xwarin ne ya dewleta ku sînor xêz kir e. Ya mirovên ku ew pijandin e.
Pirsên pir tên pirsîn
Biryanîya Kurdî çi ye?
Xwarina birincê ya Kurdî ya pîrozbahiyan e ku bi mirîşk an goştê berx ê bi biharat, kartolên sorkirî, behîvên birjandî, tiriyên hişk, şehriye û zeferanê qat bi qat tê rêzkirin. Xwarina navendî ya pîrozbahiyên Kurdî, di nav de dawet, Cejn û Newrozê, ye.
Biryanîya Kurdî bi biryaniya Hindî re yek e?
Nav û kokeke hevpar di kevneşopiya berfirehtir a birinca qat bi qat a bi biharat de parve dikin. Lê biryanîya Kurdî xwarineke taybet a xwe ye: kartolên sorkirî, şehriyeya birjandî, behîv û tiriyên hişk bi kar tîne û tama wê ya şîrîn û lezîz ji biryaniyên Asyaya Başûr cuda ye. Cureya Kurdî têkela biharatên Kurdistanê bixwe û kevneşopiyên wê yên pîrozbahiyan nîşan dide.
Encam
Biryanîya Kurdî dengê destpêka pîrozbahiyekê ye. Xwarina ku dema tiştekî baş qewimiye derdikeve ye — dawetek, zayînek, vegerek bo malê, cejnek. Bi awayekî ku xwarinên çiyayî yên ji bo xwe sax hiştinê nînin rengîn û dewlemend e, ji ber ku ji bo armanceke tam berevajî heye: ne ji bo berxwedana li hember kêmbûnê, lê ji bo diyarkirina dewlemendiyê. Ev yek ku medyaya navneteweyî ya xwarinê wê di bin «aşpêjiya Iraqî» de qeyd dike, naguherîne kî wê di dawetên xwe de pêşkêş dike, kî keçên xwe fêrî rêzkirina qatên birincê dike an kî rêbazê dibin London, Nashville û Stockholmê. Biryanî Kurdî ye. Pîrozbahî Kurdî ye. Şahiya li ser maseyê Kurdî ye.
Çavkanî û xwendina bêtir
Sour and Sweets — Rêbaza biryanîya Kurdî / biryanîya Iraqî (2023)
Best of Vegan — Biryanîya Kurdî ya bê berhemên heywanî (2024)