Nivîsên taybet nîşan didin ku “wijdan” hemû wateyên Daēnā nade.

Du jinên bi haleyê di nexşeyeke kevn de: li çepê tas û heywan li ser sênî, li rastê çar dest û rûniştina li ser heywan
Dunhuang, sedsala 10, BnF Pelliot chinois 4518 (24), gelek caran “Xwedayên Sogdî” tê gotin. Nasandina wê wek Daēnā nîqaşbar e. Bibliothèque nationale de France · Pelliot chinois 4518 (24) · Wikimedia Commons · Public domain.

Wate

Shaki daēnā heta dēn a Farisiya Navîn û dīn a Farisî dişopîne. Li gorî nivîsê dîtina olî, karakter, xweya hundirîn an ol e. Jinika pirê û xwedawenda olê ji aliyê lêkolîneran ve cuda tên nirxandin. “Wijdan” dikare guncaw be, lê îbadet, hînkirin û civakê ji bîr bike. [1]

Nivîs û jêrenot

Di Hadhokht Nask de giyanê rastdar piştî sê şevan bi jineke bedew re rûbirû dibe. Raman, gotin, kirinên baş, îbadet û bexşendeyî şêweya wê ava kirine. Beşa giyanê xerab di vê çapê de kurt e. Darmesteter di jêrenotê de berawirdeke Arda Viraf, di nav de redkirina mêvanperweriyê, zêde dike. Ev zêdekirin ne nivîsa Avestayê ya resen a bêqut e. [2]

Čistā

Kellens nîşan dide ku Dēn Yasht tevî sernavê xwe gazî Čistā dike. Dîtina zelal û tevgera bilez bi rêberî, riya olî û rêwîtiya piştî mirinê ve girêdayî ne. Têkiliya rast a van kesayetan hîn mijara şîrovekirinê ye. [3]

Nexşe

Kesayeta çepê tas û heywan li ser sênî digire; ya rastê çar dest heye û li ser heywan rûniştiye. Şîroveyek Daēnā dibêje. Russell-Smith di 2022 de xêrxwazekî Uyghur ê belkî Bûdîst pêşniyar dike. Ev portreyeke bi nasnameya teqez nîne. Xwendina wê di arşîva Kurdî de jî baweriyeke yek a hemû civakên Kurd îspat nake. [4] [5]

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Mansour Shaki, “Dēn,” Encyclopaedia Iranica VII/3 (1994), pp. 279–281: semantic range, character, religion and the distinction between personifications.
  2. Hadhokht Nask / Yasht XXII, James Darmesteter translation, The Zend-Avesta, Part II, Sacred Books of the East 23 (1883), pp. 314–320, especially 7–15 and note 319:1 quoting Arda Viraf XVII.
  3. Jean Kellens, “Dēn Yašt,” Encyclopaedia Iranica VII/3 (1994), pp. 281–282: Čistā, guidance and the hymn’s interpretation.
  4. Lilla Russell-Smith, “The ‘Sogdian Deities’ Twenty Years on,” Buddhism in Central Asia II (2022), pp. 153–204, especially introduction and description, pp. 154–157; DOI 10.1163/9789004508446_007.
  5. Bibliothèque nationale de France, Pelliot chinois 4518 (24), tenth-century Dunhuang drawing; public-domain reproduction on Wikimedia Commons. Religious identification debated in the article.