Şêx Fexredîn, ku bi navê Melik Fexr ed-Dîn jî bi hezkirin tê nasîn, kesayetiyeke navendî di çanda Êzidiyan de ye. Ew wek yek ji Heft Hêzên Xwedayî tê rêzgirtin û wek rêberê ruhî li cîhanê dinêre. Şêx Fexredîn pir caran bi Heyvê re tê teswîrkirin, ku ev jî têkiliya wî bi hesta hundirîn û hestên dil re derdixe pêş. Birayên wî, Şêx Nasirdîn, Şêx Şems û Sejadîn, jî bav û kalên girîng ên çar rêzikên şêxên Şemsanî ne. Şêx Şems Rojê, ku ronahî û zelaliyê temsîl dike, di xwe de dicivîne; cewhera heyvî ya Fexredîn jî kûrahiyê dide ruhaniyeta Êzidiyan.
Di vê gotarê de em ê li jiyana Şêx Fexredîn, malbata wî û awayê ku mîrasa wî ya mayînde îro çanda Êzidiyan ava dike, binêrin.
Jiyana Şêx Fexredîn
Şêx Fexredîn di sedsala 12an de ne tenê wek kesayetiyeke olî, lê her wiha wek helbestvan, fîlozof û zanyar geş bû. Beşdariya wî ya edebî pir mezin e; hejmareke berçav a nivîsan — ku tê texmînkirin 11,000 qewl (sirûdên pîroz), beyt û qesîde bin — ruhaniyeta Êzidiyan dagirtine. Lê ji ber dijwariyên dîrokî, di nav de çewisandin, îro tenê nêzî 200 ji wan mane.
Helbesta wî ji teswîreke hunerî zêdetir e. Ev qewl wek rêberên ruhî kar dikin û bingeha bawerî û nirxên Êzidiyan xurt dikin. Di civînên olî de, wek heca salane ya Êzidiyan a li Lalişê, helbestên wî di merasîmê de deng vedidin û bi peyamên berxwedêrî û hêviyê îlhamê didin nifşan. Gelek Êzidî dibêjin ku ev sirûd, bi taybetî di demên tengaviyê de, dilê wan aram dikin.
Malbata Şêx Fexredîn
Şêx Fexredîn di malbateke navdar û xwedî bandoreke girîng de hat dinyayê. Bavê wî, Êzdîna Mîr, mîrekî navdar ê sedsala 12an bû û du jin û çar kurên wî hebûn; bi vî awayî bingeheke xurt ji bo rêzikên şêxên Şemsanî ava kir. Her yek ji birayan di rêberiya civaka Êzidiyan de roleke sereke lîst.
Mîrasa Fexredîn bi saya zarokên wî berdewam dike. Her yek ji sê kurên wî — Şêx Bedir, Şêx Aqub û Şêx Mend — di ruhaniyeta Êzidiyan de roleke bibandor dilîze. Bi taybetî Şêx Mend bû hukumdarê Mîrektiya Kilîsê û wek Xudanê Maran bi rêz tê bîranîn. Keça wî, Xatûna Fexra, wek parêzvana zayîn û berhemdariyê tê pîrozkirin. Jinên Êzidî ji bo rêzgirtina wê beşdarî rojiyeke salane dibin; ev yek rola wê ya bingehîn di kiryarên wan ên ruhî de derdixe pêş.
Sembolîzma Şêx Fexredîn
Têkiliya Şêx Fexredîn bi Heyvê re di baweriya Êzidiyan de xwedî sembolîzmeke dewlemend e. Heyv pir caran bi hestên dil û ahengên jiyanê re tê girêdan. Şêx Şems jî, ku Rojê temsîl dike, ronahî û zindîtiyê di xwe de dicivîne. Bi hev re ew hevsengiyê temsîl dikin û li ser ahenga di kozmolojiya Êzidiyan de disekinin; li wir tiştên dijber hev temam dikin.
Ev sembolîzm di hînkirinên Êzidiyan de ber bi mijarên firehtir ve dirêj dibe, wek hebûna ronahî û tariyê bi hev re û têkiliya di navbera tiştên erdî û xwedayî de. Hînkirineke navdar dibêje ku têgihîştina van dualiyan mirov ber bi pêşveçûna ruhî ve dibe; bi vî awayî rêyeke girîng nîşan dide ji bo şopînerên ku di nav tevliheviyên jiyanê de rêya xwe dibînin.
Mîrasa mayînde ya Şêx Fexredîn
Mîrasa kûr a Şêx Fexredîn li seranserê civaka Êzidiyan diyar e. Berhemên wî yên edebî tenê nivîsên ruhî nînin; ew têkoşîn, dîrok û daxwazên gelê Êzidî di xwe de dicivînin. Qewl, ku gelek caran li malê an di civînên civakî de tên xwendin, hem têkiliyekê bi baweriyên wan re çêdikin hem jî di rûbirûbûna bi dijwariyan de çanda wan diparêzin.
Her çend Êzidiyan çewisandina domdar kişandiye, wek bûyerên wêranker ên ku di 2014an de bûn sedema mirina bi hezaran kesan, hînkirinên Şêx Fexredîn îlhamê didin berxwedêriyê. Malbat pir caran çîrokên wî vedibêjin û li ser wan deman disekinin ku baweriyê alîkariya wan kiriye ku dijwariyan derbas bikin; bi vî awayî rola wî wek yek ji bingehên nasnameya Êzidiyan xurt dikin.
Rola qewlan di çanda Êzidiyan de
Qewl di veguhastina şehrezayiya kesayetiyên wek Şêx Fexredîn de bingehîn in. Ev sirûdên pîroz wan nirxan vedidengînin ku baweriyên Êzidiyan ava dikin û di demên dijwar de aramî û rêberiyê didin wan. Ew gelek caran li ser mijarên cihêreng disekinin, di nav de evîn, ruhaniyet û xwezaya xwedayî ya hebûnê.
Xwendina qewlan ezmûneke li ser bingeha civakê ye û yekîtiya di nav Êzidiyan de xurt dike. Mînak, di Cejna Pîroz de beşdar ji bo xwendina sirûdên Fexredîn li hev dicivin û bi vî awayî girêdanên çandî xurt dikin û berdewamiya dîrokî misoger dikin. Di cîhaneke ku dîroka Êzidiyan tê de di bin xeterê de ye, ev qewl wek parêzvanên vegotina wan a çandî ya dewlemend kar dikin û boriyê bi rastiyên îroyîn re girê didin.
Girîngiya ziyaretgeh û hecê
Ziyaretgehên ku ji Şêx Fexredîn û malbata wî re hatine veqetandin di çanda Êzidiyan de xwedî girîngiyeke pir mezin in. Ev cih wek penagehên ruhî kar dikin; kesên ku îbadet dikin li wir dicivin da ku bifikirin û bereketê bixwazin. Ziyaretgeheke navdar a ku ji Şêx Mend re hatiye veqetandin li Eyn Sifnî ye û di seranserê salê de heccaran dikişîne.
Hecên van ziyaretgehan di salnameya Êzidiyan de bûyerên mezin in. Ew dua û rêûresmên bi hev re di xwe de digirin ku girêdanên civakê xurt dikin. Civînên bi vî rengî dihêlin Êzidî baweriya xwe pîroz bikin, rêzê li bav û kalên xwe bigirin û ji hînkirinên Şêx Fexredîn îlhamê bistînin; di encamê de hesta aîdiyet û nasnameyê xurt dikin.
Bandora herdemî ya Şêx Fexredîn
Mîrasa Şêx Fexredîn, wek kesayetiyeke xwedî bandoreke kûr di çanda Êzidiyan de, hêza bawerî, helbest û civakê nîşan dide. Hînkirinên wî hîn jî rêya Êzidiyan ronî dikin û di nav têkoşînan de hêzê didin wan. Qewlên ku ji wî re tên nisbetkirin di nav nifşan de deng vedidin û misoger dikin ku bedewiya mîrasa Êzidiyan zindî bimîne.
Dema em rêzê li mîrasa Şêx Fexredîn digirin, em girîngiya parastin û pîrozkirina nasnameyên çandî nas dikin. Di van demên dijwar de çîrok û hînkirinên kesayetiyên bi rêz ên wek Şêx Fexredîn rêyên ber bi têgihîştin û pejirandinê ve di navbera civakên cihêreng de ronî dikin.
Çavkanî
Nivîs û kevneşopiyên olî yên Êzidiyan
Vegotinên dîrokî yên li ser Şêx Fexredîn
Rola qewlan di çanda Êzidiyan de
Rêzika malbata Şêx Fexredîn
Girîngiya ziyaretgehan di baweriyên Êzidiyan de
Kiryarên îroyîn û berxwedêriya Êzidiyan
https://en.wikipedia.org/wiki/Fexredîn