Destpêk
Di nav pehlewanên dilsoz ên Şahnameyê de, Gustehm yek ji pehlewanên domdar ên Malbata Nowzer e, lehengek ku berî her tiştî bi armancgirtina xwe ya kujer a bi kevanê navdar e, tîravêjê rastnîşan ê artêşa Îranî. Ew kurê padîşah Nowzer û birayê Tûs ê gururlu bû; di dirêjahiya nifşên dirêj ên şerên li dijî Tûranê de bi dilsozî xizmeta Îranê kir, şervanekî wêrek û domdar di nav pehlewanên mezin ên serdemê de.
Herçiqas wek birayê xwe ji text dûr hate hiştin, Gustehm bû yek ji pehlewanên pêbawer ên welat; di seferên mezin ên Key Xusrew de şer kir û wek walî li axa fethkirî xizmet kir. Ew herî zêde bi kiryareke çarenûsî di şerê mezin ê Duwazdeh Şerên Yekbiyek de tê bibîranîn, gava li pey birayên fermandarê Tûranî çû û kuştin û bi xwe hate ber mirinê; tenê bi hêza şîfaker a padîşahê xwe hate rizgarkirin.
Gustehm ji mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî ye, kevneşopiyek ku Kurd bi Faris û gelên din ên cîhana Îranî re parve dikin; ew yek ji lehengên hêja yên rêza duyem a Şahnameyê ye, ji pehlewanên bilindtirîn kêmtir navdar e, lê bi xwe kesayeteke zindî û mêrxas e. Naskirina wî naskirina şervanê dilsoz, tîravêjê kujer û xizmetkarê domdar ê Îranê ye; pehlewanekî Malbata Nowzer ku kiryar û nêzîkîmirina wî yek ji bûyerên bîrmayî yên destana mezin in.
Naverok
Gustehm kî bû?
Gustehm, ku Gustaham jî tê nivîsandin, pehlewanekî Îranî yê Şahnameyê ye, kurê padîşahê Pîşdadî Nowzer û birayê biçûktir ê fermandarê mezin Tûs. Ew pehlewanekî dilsoz û mêrxas ê Malbata Nowzer bû; di şerên Îranê yên li dijî Tûranê de di dirêjahiya padîşahiyên padîşahên wê de şer kir, wek tîravêjê rastnîşan ê bi kevanê navdar bû û wek walî li axa fethkirî xizmet kir. Ew herî zêde bi şopandina xwe ya çarenûsî ya dijmin di şerê mezin ê Duwazdeh Şerên Yekbiyek de tê bibîranîn; tê de birayên fermandarê Tûranî kuştin û bi xwe bi giranî birîndar bû. Di kevneşopiya kevn de ew herwiha bi lehengekî zanîna Îranî ya herî kevnar ve tê nasîn.
Kurê Nowzer, birayê Tûs
Gustehm kurê Nowzer bû, padîşahê Pîşdadî ku padîşahiya wî ya tijî tengasî bi têkçûn û mirinê ji destê Tûraniyan bi dawî bû; ew birayê biçûktir ê Tûs bû, ku bû yek ji fermandarên herî pêşeng ên Îranê. Ji ber vê yekê ew ji rêza padîşahî ya Pîşdadî û Malbata Nowzer, malbateke mezin a şervanên welat, bû. Navê wî cara yekem di padîşahiya bavê wî de xuya dibe, gava di şerê li dijî Tûranê de Nowzer erk da Tûs û Gustehm ku malbatên xwe bibin ewlehiya Çiyayê Elburzê.
Piştî ketina Nowzer ne Gustehm ne birayê wî Tûs padîşah hatin kirin, ji ber ku esîlên Îranê biryar dan ku fer, rûmeta xwedayî ya serwerê heqdar diyar dike, li wan tune ye; text li şûna wan derbasî rêzeke din bû. Her du bira li şûna wê bûn endamên xeleka pehlewan û fermandarên di xizmeta padîşahên Îranê de. Birayê wî yê mezintir Tûs bi gurur û bêfikiriya xwe navdar bû; Gustehm di kevneşopiyê de wek yê domdartir û dilsoztir ê her duyan xuya dibe, xizmetkarekî domdar û mêrxas ê welat ku bi dilsozî di şerên wê de, di dirêjahiya nifşên dirêj ên têkoşîna li dijî Tûranê de, şer kir.
Xalên sereke
Gustehm pehlewanekî Îranî, kurê padîşah Nowzer û birayê Tûs, bû.
Ew ji Malbata Nowzer bû, malbateke mezin a şervanên Îranê.
Ew wek tîravêjê rastnîşan, tîravêjekî kujer, navdar bû.
Wî di şerên Key Xusrew yên li dijî Tûranê de şer kir.
Di Duwazdeh Şerên Yekbiyek de wî birayên fermandarê dijmin kuştin û hema hema bi xwe hate kuştin.
Wî wek walî xizmet kir û pehlewanekî dilsoz ê Îranê ma.
Agahiyên kurt
Nav: Gustehm (Gustaham jî)
Çavkanî: Şahname, Pirtûka Padîşahan a Farisî
Bav: Nowzer, padîşahê Pîşdadî
Bira: Tûs, fermandarê Îranê
Malbat: Malbata Nowzer
Leqeb: Tîravêjê rastnîşan (rast-andaz), pehlewanê ku tîran bi rastnîşanî diavêje
Padîşahên ku xizmet kirin: Key Xusrew û cîgirên wî
Kiryara navdar: Kuştina birayên fermandarê dijmin di Duwazdeh Şerên Yekbiyek de
Rol: Pehlewan, tîravêj û walî yê axa fethkirî
Nasnameya kevnar: Di zanîna kevn de bi Vîştarav, kurê Naotara, ve girêdayî
Tîravêjê rastnîşan
Nîşana herî taybet a Gustehm di nav lehengên Şahnameyê de navdariya wî wek tîravêjê rastnîşan bû, hostayekî kevanê ku armancgirtina wî kujer û misoger bû. Di kevneşopiya kevn de wî leqebên bi wateya tîravêjê rasterast û pehlewanê tîravêjê rastnîşan hildigirtin, ku ew wek yek ji tîravêjên mezin di nav pehlewanên Îranê de diyar dikirin. Di serdem û destanekê de ku kevan çekeke birûmet û diyarker bû, navdariya wek tîravêjê rastnîşan rûmeteke bilind bû; Gustehm bi taybetî wek tîravêjê kujer tê bibîranîn.
Ev navdariya tîravêjiyê Gustehm cuda dikir û cihê wî yê taybet di nav pehlewanan de dida wî. Birayê wî Tûs wek fermandar û hilgirê ala pîroz navdar bû û lehengên din bi hêza xwe ya şerê nêzîk an kiryarên xwe yên çekan; rûmeta taybet a Gustehm di şiyana wî ya kevanê de bû, di rastnîşanî û kujeriya armancgirtina wî de. Ev cûrbicûriya lehengên Şahnameyê bi bîr tîne, her yek xwedî behre û şiyana xwe, û hêjadîtina bilind a hunera tîravêjiyê di cîhana lehengane ya destanê de. Di şerên mezin ên Îranê de kevana kujer a Gustehm yek ji çekên ku welat pê bawer bû bû.
Şerê Duwazdeh Şerên Yekbiyek
Bûyera herî navdar û çarenûsî di çîroka Gustehm de di şerê mezin ê bi navê Duwazdeh Şerên Yekbiyek, Davazdah Rokh, de tê, yek ji bûyerên herî xweşik ên tevahiya Şahnameyê. Di vî şerê ku li sînorên Tûranê di navbera Îraniyên di bin Gûderz û Tûraniyên di bin fermandarê xwe yê mezin Pîran de hate kirin de, li hev hatin ku encam bi yazdeh cot pehlewanên di şerê yekbiyek de rûbirû hev dibin bê diyarkirin. Di her rûbirûbûnê de lehengê Îranî dijminê xwe têk bir; di ya dawî de Gûderz bi xwe fermandarê Tûranî Pîran kuşt û serkeftin ji Îranê re anî.
Piştre kiryara Gustehm hat. Herçiqas di nav pehlewanên ji bo şerên yekbiyek hatibûn hilbijartin de nebû, Gustehm çû li pey du birayên Pîran ê kuştî, şervanên Tûranî Lehhak û Ferşîdverd, ku ji meydanê direviyan. Ew gihîşt wan û bi wan re şer kir û her du kuştin, hilweşandina serokên dijmin temam kir. Lê di têkoşîna dijwar de Gustehm bi xwe bi giranî birîndar bû, gihîşt qiraxa mirinê. Ew hate birin ber Key Xusrew, ku bi girêdana bazbendeke şîfaker a xwedî hêza ecêb li milê wî û bi dayîna erkê ji bijîşkan re ku li wî binêrin jiyana wî rizgar kir. Bûyer, bi serkeftin û nêzîktrajediya xwe, yek ji bûyerên herî bîrmayî yên destanê ye û ew kiryara ku Gustehm herî zêde pê tê bibîranîn e.
Walî û xizmetkarê Îranê
Ji bilî kiryara xwe ya navdar di Duwazdeh Şerên Yekbiyek de, Gustehm di dirêjahiya şerên dirêj û encamên wan de xizmetkarekî dilsoz û pêbawer ê welat bû. Ew beşdarî şerê mezin ê Key Xusrew ê li dijî Efrasyab, padîşahê Tûranî, bû; sefera dirêj a tolhildanê ku têkoşîna navendî ya nifşa wî bû. Ew di nav koma lehengên bi Rustem re di sefera nav Tûranê ya ji bo rizgarkirina lehengê dîl Bîjen çûn de bû.
Piştî serkeftina li ser Tûranê, Gustehm bi meqamê bilind hate xelatkirin û wek walî li axa fethkirî hate destnîşankirin, di kevneşopiyê de wek parêzvanê keleke mezin. Gava bi demê padîşahê îdeal Key Xusrew ji cîhanê derbas bû û cîgirê wî Luhrasp hate ser text, Gustehm xizmeta welat domand; di kevneşopiyekê de ji bo lêgerîna mîrza Guştasp bi peywireke girîng hate şandin axa Rûmê. Di van kiryar û erkan de Gustehm wek xizmetkarekî dilsoz û jêhatî yê Îranê di dirêjahiya padîşahiyên padîşahên wê de xuya dibe; pehlewanekî domdar ku dilsozî û xizmeta wî di dirêjahiya serdema dirêj a şeran û piştî wê de jî dom kir, yek ji stûnên domdar ên welat di nav pehlewanên wê yên mezintir de.
Derbasbûna lehengan
Wek çend pehlewanên mezin ên nifşa xwe, Gustehm di kevneşopiyê de bi derbasbûna razdar a lehengan di dawiya serdemê de ve girêdayî ye. Gava padîşahê îdeal Key Xusrew, piştî serkeftina xwe ya mezin ji cîhanê westiyabû, dev ji textê xwe berda û bilind bû nav çiyayan da ji erdê winda bibe, komek ji pehlewanên wî yên herî dil û can dayî bi wî re di wê rêwîtiya dawî de çûn. Di kevneşopiyekê de Gustehm di nav lehengên ku di wê bilindbûnê de di tofaneke mezin a berfê ya li bilindahiyên çiyayê de mirin de bû; wek padîşahê xwe ji cîhanê winda bûn. Di bîra xwemalî de derbasgeheke çiyayî ya li herêmê bi cihê ku leheng lê winda bûn ve tê girêdan.
Kevneşopiyên derbarê dawiya Gustehm, wek yên çend lehengên destanê, bi temamî yekreng nînin; ji ber ku berhevoka mezin a efsaneyê vegotinên cuda parast, ku di hin ji wan de wî xizmeta padîşahên paşê domand. Cûdahiya wiha di kevneşopiyeke ewqas kevnar û dewlemend de xwezayî ye, ku ji gelek çavkaniyan di dirêjahiya gelek sedsalan de hatiye berhevkirin. Ya di bîranîna Gustehm de domdar xûya wî wek pehlewanekî dilsoz û mêrxas ê Malbata Nowzer e, tîravêjê kujer û xizmetkarê domdar ê Îranê; kiryarên wî yên di şerên li dijî Tûranê de, bi taybetî şopandina wî ya çarenûsî di Duwazdeh Şerên Yekbiyek de, cihê wî di nav lehengên bîrmayî yên Şahnameyê de misoger kirin. Çi bi padîşahê xwe re di berfan de winda bû, çi jiya da xizmeta serdema paşê bike, ew wek yek ji pehlewanên hêja yên Îranê ji destanê derbas dibe.
Sembolîzm û wate
Gustehm îdeala pehlewanê dilsoz û domdar di xwe de dihêle, şervanê wêrek û jêhatî yê ku bi dilsozî xizmeta welatê xwe dike, bê kêmasiyên ku şopa xwe li kesayetên mezintir lê tengasîtir dihêlin. Birayê wî Tûs bi gurur û bêfikiriyeke trajedî dianî navdar bû; Gustehm wek yê domdartir û pêbawertir ê her duyan xuya dibe, xizmetkarekî dilsoz ê Îranê di dirêjahiya nifşan de. Destan di wî de fazîleta xizmeta domdar pesn dide, nirxê pehlewanê pêbawer ê erka xwe pêk tîne û li kêleka padîşah û gelê xwe disekine.
Navdariya wî ya taybet wek tîravêjê rastnîşan jî wateya xwe hildigire, bibîranîneke gelek şiklên ku lehengî di cîhana Şahnameyê de digire. Ne her pehlewan guleşvanekî bêhempa an kujerê dêwan e; hin, wek Gustehm, navdariya xwe bi şiyaneke taybet û kujer distînin, bi rastnîşaniya tîravêjê. Kiryara wî ya çarenûsî di Duwazdeh Şerên Yekbiyek de, ku tê de serkeftin û nêzîkîmirin bi hev ve girêdayî ne, hişyariya kûr a destanê di xwe de dihêle ku rûmet û xeter bi hev re diçin, kiryara lehengane bi bihayekî tê kirîn û pehlewanê serketî jî dikare di destxistina rûmeta xwe de bê anîn qiraxa mirinê. Şahname di Gustehm de portreyeke mêrxasiya dilsoz û şiyana kujer û bihayên û xelatên jiyana lehengane pêşkêş dike.
Gustehm û Kurd
Gustehm ji mîrata destanî ya hevpar a gelên Îranî ye, kevneşopiya Şahnameyê ku Kurd bi Faris û gelên din ên Îranî re parve dikin. Kurd wek gelekî Îranî yê di vê cîhana çandî de bi kûrahî reh girtiye mîrasgirên rêza wê ya mezin a padîşah û lehengan in, di nav de pehlewanên dilsoz ên Malbata Nowzer, rêza Tûs û Gustehm.
Bi rastgotinî divê bê gotin ku Gustehm, wek lehengên din ên Şahnameyê, beşek ji vê kevneşopiya berfirehtir a Îranî ye, ne kesayeteke bi taybetî Kurdî; ew pehlewanê rabirdûya efsanewî ya hevpar a gelên Îranî bi tevahî ye. Lê nirxên di çîroka wî de, dilsozî, xizmeta domdar, mêrxasî û rûmeta taybet a şiyanê, gerdûnî ne û di tevahiya cîhana çandî ya Îranî de deng vedane, di nav de di nav Kurdên ku ji demeke dirêj ve destana mezin hêja dîtine de. Di kesayeta Gustehm de mîrata hevpar portreyeke pehlewanê dilsoz û tîravêjê kujer pêşkêş dike, portreyek ku ji hemû gelên Pirtûka Padîşahan hêja dîtine re ye.
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Di Şahnameyê de ji yek Gustehm zêdetir hene? Erê, û ev xaleke girîng e ku dikare tevliheviyê çêbike. Destan ji yek lehengê bi navê Gustehm zêdetir di xwe de digire. Yê herî diyar kurê Nowzer û birayê Tûs e, mijara vê vegotinê. Gustehmekî din jî heye, kurê Gejdehm û birayê jina şervan Gordeferîd. Ji ber ku leheng heman navî parve dikin û her du ji şerên serdemê ne, kevneşopiyên derbarê wan, di nav de şopandina navdar a dijmin di Duwazdeh Şerên Yekbiyek de, di çavkaniyên cuda de carinan ji bo yekî û carinan ji bo yê din tên vegotin. Ji ber vê yekê divê kiryarên ji Gustehm re tên dayîn bi vê yekê di bîrê de bêne fêmkirin.
Gustehm bi qasî Tûs an pehlewanên bilindtirîn lehengê mezin bû? Gustehm ji rêza duyem a hêja ya lehengên Şahnameyê ye, ne ji ya yekem. Ew pehlewanekî dilsoz û mêrxas bû, bi tîravêjiya xwe û kiryara xwe ya di Duwazdeh Şerên Yekbiyek de navdar bû; lê girîngiya bilind a birayê xwe Tûs ê fermandar nîne, hê kêmtir ya pehlewanên bilindtirîn ên wek Rustem. Çêtir e wek yek ji pehlewanên dilsoz ên rêzên artêşa Îranî tijî dikin bê hêjadîtin, şervanekî domdar û jêhatî ku navdariya wî ya taybet di şiyana wî ya kujer a kevanê de bû.
Çîroka Gustehm dîrok e? Na; Gustehm ji rêzên efsanewî yên Şahnameyê ye, ne dîroka belgekirî, herçiqas navê wî kevnar e û di zanîna kevn de bi lehengekî kevneşopiya Îranî ya herî kevnar ve tê nasîn, kesayeteke ku di nav navên herî kevn ên rabirdûya Îranî de behsa wê tê kirin. Ew kesayeteke serdema lehengane ya destanê ye û kiryarên wî ji qada efsaneyê ne, ne rastiyê. Divê çîroka wî wek efsaneyeke lehengane bê hêjadîtin, portreyeke mêrxasiya dilsoz û şiyana kujer, ne wek tomareke bûyerên rastîn.
Mijarên têkildar
Nowzer: padîşah, bavê Gustehm û Tûs
Tûs: fermandarê gururlu, birayê Gustehm
Key Xusrew: padîşahê îdeal ê ku jiyana Gustehm rizgar kir
Gûderz: fermandarê Îranê di Duwazdeh Şerên Yekbiyek de
Pîran: fermandarê Tûranî yê ku Gustehm birayên wî kuştin
Bîjen: lehengê ku Gustehm beşdarî rizgarkirina wî bû
Efrasyab: padîşahê Tûranî yê şerê mezin
Şahname: Pirtûka Padîşahan a destanî ku Gustehm tê de xuya dibe
Pirsên pir tên kirin
Gustehm di Şahnameyê de kî bû?
Gustehm pehlewanekî Îranî yê Şahnameyê bû, kurê padîşahê Pîşdadî Nowzer û birayê biçûktir ê fermandar Tûs. Ew pehlewanekî dilsoz û mêrxas ê Malbata Nowzer bû; di şerên Îranê yên li dijî Tûranê de şer kir, wek tîravêjê rastnîşan ê bi kevanê navdar bû û wek walî li axa fethkirî xizmet kir. Ew herî zêde bi kuştina birayên fermandarê Tûranî di şerê mezin ê Duwazdeh Şerên Yekbiyek de tê bibîranîn, ku tê de bi xwe hema hema hate kuştin.
Malbata Gustehm kî bû?
Gustehm kurê Nowzer, padîşahê Pîşdadî, û birayê biçûktir ê Tûs bû, ku bû fermandarekî mezin ê Îranê. Ji ber vê yekê ew ji rêza padîşahî ya Pîşdadî û Malbata Nowzer bû. Piştî mirina bavê wan ne Gustehm ne Tûs padîşah hatin kirin; esîlan biryar dabû ku fer, rûmeta xwedayî ya serweriya heqdar, li wan tune ye; ji ber vê yekê her du bûn pehlewan û fermandar di xizmeta padîşahên Îranê de.
Çima Gustehm wek tîravêjê rastnîşan tê binavkirin?
Gustehm di nav lehengên Şahnameyê de bi şiyana xwe ya kevanê navdar bû, armancgirtina wî kujer û misoger bû. Di kevneşopiya kevn de wî leqebên bi wateya tîravêjê rasterast û pehlewanê tîravêjê rastnîşan hildigirtin, ku ew wek yek ji tîravêjên mezin di nav pehlewanên Îranê de diyar dikirin. Di cîhaneke lehengane de ku kevan çekeke birûmet û diyarker bû, ev navdariya tîravêjê rastnîşan rûmeta wî ya taybet û cihê wî yê taybet di nav pehlewanan de bû.
Gustehm di Duwazdeh Şerên Yekbiyek de çi kir?
Duwazdeh Şerên Yekbiyek, Davazdah Rokh, şerekî mezin bû ku bi şerên yekbiyek ên di navbera pehlewanên Îranî û Tûranî de hate diyarkirin; Îranî ser ketin û Gûderz fermandarê Tûranî Pîran kuşt. Herçiqas di nav pehlewanên hilbijartî de nebû, Gustehm li pey du birayên Pîran ên direviyan çû, şervan Lehhak û Ferşîdverd, û her du kuştin. Ew bi xwe di têkoşînê de bi giranî birîndar bû û gihîşt nêzî mirinê; lê Key Xusrew ew rizgar kir, ku bazbendeke şîfaker li milê wî girê da.
Di Şahnameyê de ji yek Gustehm zêdetir hene?
Erê. Destan ji yek lehengê bi navê Gustehm zêdetir di xwe de digire û ev dikare tevliheviyê çêbike. Yê herî diyar kurê Nowzer û birayê Tûs e. Gustehmekî din jî heye, kurê Gejdehm û birayê jina şervan Gordeferîd. Ji ber ku heman navî parve dikin, kevneşopiyên derbarê wan, di nav de şopandina dijmin di Duwazdeh Şerên Yekbiyek de, di çavkaniyên cuda de carinan ji bo yekî û carinan ji bo yê din tên vegotin.
Gustehm kesayeteke rastîn a dîrokî bû?
Na; Gustehm ji rêzên efsanewî yên Şahnameyê ye, ne dîroka belgekirî, herçiqas navê wî kevnar e û di zanîna kevn de bi lehengekî kevneşopiya Îranî ya herî kevnar ve tê nasîn. Ew kesayeteke serdema lehengane ya destanê ye û kiryarên wî ji qada efsaneyê ne, ne rastiyê. Divê çîroka wî wek efsaneyeke lehengane bê hêjadîtin, portreyeke mêrxasiya dilsoz û şiyana kujer di nav pehlewanên Îranê de.
Çavkanî û xwendina bêtir
Davazdah Rokh (Duwazdeh Şerên Yekbiyek) - Encyclopaedia Iranica
Kesayetên Şahnameya Firdewsî - Iraj Bashiri