Ji efseriyê heta fermandariya berxwedana Kurdî, siyaseta sînor û bîranînên mayî.

Agiriyê Mezin bi lûtkeya berfî li rastê û konê biçûk ê volkanî li çepê li jor zeviyên kesk ên deştê
Agirî ji aliyê Ermenistanê, 21 Hezîrana 2014. Vyacheslav Argenberg, CC BY 4.0. Dîmeneke nûjen a cografyayê ye, ne wêneya serhildanê. © Vyacheslav Argenberg · 21 June 2014 · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons.

Ji efseriyê heta serhildanê

Îhsan Nûrî nêzî 1892 li Bidlîsê hat dinyayê û di 1910 de Harbiye qedand. Li Arnavûtistan û Yemenê xizmet kir. Kaya bi bîranînên ku Ulugana berhev kirine jiyana wî ya leşkerî û têkiliyên wî yên siyasî yên kurdî vedikole. Veqetîna wî ji artêşa Tirkiyeyê piştî teşebusa têkçûyî ya Beytüşşebapê di Îlona 1924 de bû, berî serhildana Şêx Seîd a 1925. Vegotinên plana têkçûyî cuda ne. [1]

Agirî û sînor

Berxwedan di 1926 de dest pê kir; Nûrî di 1927 de bû fermandarekî sereke. Darati destpêka herêmî ji tevlêbûna paşîn a Xoybûnê cuda dike. [2] Holmes peymana fermî ya Xoybûnê bi Federasyona Şoreşger a Ermenî û daxuyaniya serxwebûnê ya Cotmeha 1927 vedikole. [3] Derbasbûna sînor û torên piştgiriyê nakokiyên Tirkiye–Îranê zêde kirin. Serhildan di 1930 de hat tepisandin; peymana sînor a 23 Çileya 1932 piştî têkçûnê hat îmzekirin. [4]

Sirgûn û bîranîn

Nûrî paşê li Tehranê jiya û di 1976 de mir. Vegotina wî di 1986 de bi fransî derket. [5] Berhevoka Ulugana bîranîn, rapor, name û nivîsên navbera baregehê û navenda Hoybunê dihewîne. [6] Darati nivîsan bi kilamên dengbêjan re dide ber hev û bîranînên cuda yên şervan û fermandariyê nîşan dide. [2]

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Ramazan Kaya, Ararat Kartalı İhsan Nuri Paşa, Kürd Araştırmaları, 1 December 2025; analysis of Ulugana’s memoir collection, education and September 1924.
  2. Sayid Resul Darati, A World through Words: Dengbêjî, Kilam, and Collective Memory, Göttingen doctoral dissertation, 2023, DOI 10.53846/goediss-10178; Ararat case study and oral/written accounts.
  3. Amy Austin Holmes, A Genealogy of Rojava: Kurds and Armenians Declare the Republic of Mount Ararat, 1926–1932, Statelet of Survivors, Oxford University Press, 2024, pp. 10–36; chapter abstract.
  4. Kamuran Karabalık, Ağrı İsyanlarında İran’ın Rolü (1926–1930), Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 27/2 (2025), pp. 756–769, especially 765–766; border diplomacy and 1932 agreement.
  5. Pierre Rondot, review of Général Ihsan Nouri Pasha, La Révolte de l’Agri-Dagh « Ararat » (1927–1930), Geneva, 1986, Revue Défense Nationale 473, February 1987, pp. 185–186.
  6. Sedat Ulugana, İhsan Nuri Paşa’nın Anıları / Ağrı İsyanı Raporları, Dipnot, ISBN 9786256742024; publisher’s description of memoirs, reports, letters and headquarters–Hoybun correspondence.
  7. Vyacheslav Argenberg, Mount Ararat, Two volcanic cones, Ararat Plain, Armenia, 21 June 2014; own-work photograph, CC BY 4.0, via Wikimedia Commons.