Med û Hexamenî di dîroka kevnar de ne; Şedadî, Merwanî û Eyûbî xanedanên serdema navîn ên bi eslê kurdî ne.

Wêneya dîrokî ya Mizgefta Menûçehr li Aniyê bi minareyeke bilind, dîwarên kevirî û girên li paş
Mizgefta Menûçehr li Aniyê di pirtûka Shirak a Alishan a 1881ê de. Monumenta girêdayî avakirina Şedadiyan bi sedeyan paşê hatiye nîşandan. Illustration from Alishan, Shirak (1881) / Wikimedia Commons · Public domain.

Med û Hexamenî

Karen Radner Medan di belgeyên Asûrî de ji dawiya sedsala nehemîn BZ ve tomar dike. Hêzên Kyaxares di 614 BZ de Aşûr girtin û bi Babiliyan re li dijî împaratoriyê şer kirin. Wê cudahiya belgeyên hemdem û çîroka paşîn a Herodot nîşan dide; damezrandina dewleteke yekgirtî hîn pirsên vekirî heye. [1] Kûroş di 550 BZ de Astyages têk bir. Hexameniyan rê û rêveberiya satrapan pêş xistin; ev împaratoriyeke farisî ya pirgelî bû. [2]

Şedadî

Andrew Peacock Şedadiyan xanedaneke bi eslê kurdî li Qefqasyayê, nêzî 950–1200, dinasîne. Damezrîner bi gelemperî Mihemedê kurê Şedad tê nasîn, li Dvînê nêzî 951ê. Şaxên din Gence û Aniyê girtin. Menûçehr li Aniyê mizgeft, dîwar, hemam û karwansaray ava kir û piştgiriya helbestvanê farisî Esedî Tûsî kir. Belge kêm û hin dîrok nakok in. [3]

Merwanî

Kurteya Carole Hillenbrand malbateke kurdî li Amid û Meyafarqînê, îro Amed û Silvan, rave dike. Badh di 983an de desthilat girt; piştî mirina wî di 990an de Ebu Elî Hesenê kurê Merwan bajaran vegerand û yekem mîr tê hesibandin. Xanedan heta 1085an dom kir. Nivîsên avahî û pereyan çavkaniyên girîng in. [4]

Eyûbî

Selahedîn, generalê kurd di xizmeta Zengiyan de, di 1171an de sultanatiya Eyûbî li Misrê damezrand. Desthilat ber bi Yemen û Sûriyeyê berfireh bû; Misr di 1250an de ket destê Memlûkan. Met metal, seramîk û avahî, di nav de piştgiriya Rabia Xatûn a medreseya li Şamê, rave dike. [5] Ev xanedanên navîn ji împaratoriyên kevnar bi dem û axê cuda ne.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Karen Radner, The Medes, Purveyors of Fine Horses, Assyrian Empire Builders, University College London/ORACC, updated 2024.
  2. Department of Ancient Near Eastern Art, The Achaemenid Persian Empire (550–330 B.C.), Metropolitan Museum of Art, 2004.
  3. Andrew Peacock, Shaddadids, Encyclopaedia Iranica, updated 2013: sources, rulers and architecture.
  4. Carole Hillenbrand, Marwanid Inscriptions, in Inscriptions of the Medieval Islamic World, Edinburgh University Press, 2023, pp. 264–282: published summary.
  5. Suzan Yalman, based on original work by Linda Komaroff, The Art of the Ayyubid Period (ca. 1171–1260), Metropolitan Museum of Art, 2001.