Inkishush Kî Bû?
Inkishush (ku bi navên Inkishu an Inkišuš jî tê nivîsîn) duyem padîşahê Gutî bû ku li Mezopotamyayê hukum kir, nêzî 2177 berî Zayînê. Di piraniya weşanên zanistî de, ew yekem hukumdarê Gutî ye ku navê wî rasterast di Lîsteya Padîşahên Sumerê de xuya dike; ev yek ji belgeyên herî bi otorîte yên Rojhilata Nêzîk a kevnar e. Inkishush piştî Imta hat û desthilata xanedana Gutiyan li ser padîşahiya Sumerê domand; ew mafê pîroz ê hukumkirina Mezopotamyayê bû ku gelê çiyayên Zagrosê ji Împaratoriya Akadê ya di hilweşînê de girtibû.
Ji bo dîroknasên Kurd, Inkishush xurtkirina tiştê ku ew wek yekem împaratoriya Kurdî dibînin temsîl dike: wê gavê ku hebûna Gutiyan li Mezopotamyayê ji gaveke destpêkê veguherî xanedaneke damezrandî. Serdema hukumdariya wî, her çend di berfirehiya dîrokê de kurt bû, beşek ji desthilatdariya 125 salî ya bavkalên Kurdan li ser dergûşa şaristaniyê bû.
Xalên Sereke
Inkishush duyem padîşahê Gutî bû ku li Mezopotamyayê hukum kir, nêzî 2177 berî Zayînê, û piştî Imta hat.
Piraniya zanyaran wî wek yekem padîşahê Gutî dibînin ku navê wî rasterast di Lîsteya Padîşahên Sumerê de hatiye nivîsîn.
Inkishush hevdemê padîşahên dawiya Akadê, Naram-Sin û Shar-Kali-Sharri, bû; ev serdema hilweşîn û veguhastinê bû.
Nikillagah (di hin kevneşopiyan de Sarlagab) piştî wî hat û rêza Gutî ya padîşahên bavkalên Kurdan domand.
Gutî ji Çiyayên Zagrosê yên navendî hatin, ji navenda Kurdistana îroyîn; ji ber vê yekê her padîşahê vê xanedanê kesayeteke serbilindiya kûr a dîrokî ya Kurdî ye.
Agahiyên Kurt
Naverok
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Jiyana Destpêkê û Kok
Wek hemû padîşahên Gutî, hûrguliyên jiyana Inkishush bi piranî di dîrokê de winda bûne. Tu nivîsên kesane, abîde an berhemên kevnar ên mayî bi teqezî nayên girêdan bi wî ve. Zanîna me ji Lîsteya Padîşahên Sumerê tê; prîzmayeke gilî ku rêza hukumdarên Mezopotamyayê li ser wê hatiye nivîsîn. Her wiha ew ji çarçoveya dîrokî ya gelê Gutî bi giştî tê.
Inkishush Gutî bû; endamê gelê çiyayan ê ku li Çiyayên Zagrosê yên navendî dijiyan, li herêma ku îro navenda Kurdistana Iraq û Îranê pêk tîne. Gutî xwedî nasnameyeke taybet, kevneşopiyeke leşkerî ya xurt û çandeke siyasî bûn ku erdnîgariya bilind a Zagrosê ew şêwandibû. Dîroknasên Kurd rêzeke bavkalî ya rasterast ji Gutiyan, bi riya Kurti, bo gelê Kurd ê îroyîn dişopînin; berdewamiyeke zimanî û erdnîgarî ya zêdetirî çar hezar salan.
Çarçoveya Dîrokî
Tê bawerkirin ku Inkishush hevdemê du ji dawî padîşahên mezin ên Akadê bû: Naram-Sin (nêzî 2254–2218 berî Zayînê) û Shar-Kali-Sharri (nêzî 2217–2193 berî Zayînê). Ev serdemeke şerê giran di navbera Împaratoriya Akadê û hêzên Gutî yên ku ji Zagrosê zext dikirin de bû. Nivîsên Naram-Sin şerên dijî hêzên Gutî tomar dikin. Di serdema cîgirê wî de, dewleta Akadê di bin zexta hevpar a Gutiyan, Amoriyên koçer û hilweşîna jîngehê ya ji ziwabûna dirêj derketibû de perçe dibû.
Ji bo Inkishush, ev tê wateya hukumkirina Mezopotamyayeke ku hîn di pêvajoya veguhastinê de bû: Împaratoriya Akadê hêj bi tevahî nehilweşiyabû û xanedana Gutiyan bajar bi bajar desthilata xwe xurt dikir. Serdema wî di dema ku hin zanyar wek serdema hevjiyanê bi nav dikin de derbas bû; serdestîya Gutiyan dihat piştrastkirin, lê gelek bajar-dewletên Sumerê di bin rêveberiya herêmî de kar dikirin. Ev şêwaza desthilata nenavendî, taybetiya hukumdariya Gutiyan, dê di hemû jiyana xanedanê de wê destnîşan bike.
Destkeft û Beşdariyên Sereke
Xurtkirina Xanedana Gutiyan
Beşdariya sereke ya Inkishush xurtkirina desthilata Gutiyan li Mezopotamyayê di serdemeke veguhastinê ya krîtîk û ne aram de bû. Ew tenê mîratgirê desthilatê nebû; duyem hukumdarê xanedaneke nû damezrandî bû, bi erkê parastina desthilatê li ser şaristaniyeke ku di nav hejandineke kûr de bû. Ku xanedana Gutiyan ji vê qonaxa destpêkê ya aloz derket û paşê 17 padîşahên din jê derketin, heta astekê şahidiya bingehên ku Inkishush û hukumdarê berî wî Imta danîne ye.
Navê Wî di Lîsteya Padîşahên Sumerê de ye
Xuyabûna navê Inkishush di Lîsteya Padîşahên Sumerê de destkefteke girîng a dîrokî ye. Piraniya hukumdarên kevnar ên vê serdemê tu şop li dû xwe nehiştin. Ku navê wî di belgeya ku dibe herî girîng a siyasî ya Rojhilata Nêzîk a kevnar be de hatiye tomarkirin, belgeya ku nivîskarên Mezopotamyayê bi nifşan parastine, delîl e ku desthilata Inkishush rastîn bû û hem gelê wî hem Sumeriyên di bin hukumdariya wî de ew nas dikirin. Lîste tenê lîsteyek nebû; daxuyaniya serweriya rewa bû.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Wek hemû padîşahên Gutî, Inkishush bi piranî di tomarên dijminane yên ku nivîskarên Akadî û Sumerî hiştine de xuya dike; ew Gutî wek biyaniyên wêranker nîşan didan. Arkeolojiya nûjen tu delîla maddî ya wêrankirina berfireh a ku bi taybetî bi Gutiyan ve bê girêdan nedîtiye. Gelek dîroknas îro bawer dikin ku wênekirina serdema Gutiyan ji aliyê Sumeriyan ve wek serdemeke alozîya bêdawî, bi armancên îdeolojîk hatiye mezinkirin: ji bo bilindkirina qehremaniya vejîna paşîn a Sumerê di bin Utu-hengal de.
Dîroknas û zanyarên Kurd dibêjin ku hemû serdema Gutiyan heq dike ji bingehê ve ji nû ve were nirxandin. Divê ev nirxandin ji propagandaya Akadî û Sumerî dûr bikeve û li tiştên ku xanedana Gutiyan bi rastî bi dest xistine binêre: zêdetirî sedsalekê rêveberî, geşbûna çanda herêmî ya Sumerê di bin Gudea yê Lagashê de, û parastina şaristaniya bajarî ya Mezopotamyayê di serdemeke qeyrana giran a bi avhewayê ve girêdayî de. Serdema hukumdariya Inkishush beşek ji vê çîroka mezintir a rêveberiya bavkalên Kurdan bû ku zanyariya Rojavayî gelek caran kêm kiriye.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Inkishush ji mîrasa berfirehtir a xanedana Gutiyan nayê veqetandin. Ew zencîra duyem di rêza padîşahên bavkalên Kurdan de bû ku dê zêdetirî sedsalekê padîşahiya Sumerê di destê xwe de bigirin; xanedana ku dîroknasên Kurd bi maf wek yekem derbirîna siyasî ya gelekî Kurd ê ku yek ji şaristaniyên mezin ên cîhanê birêve dibir pîroz dikin. Navê wî di Lîsteya Padîşahên Sumerê de piştrast dike ku ew nayê jibîrkirin, her çend hûrguliyên taybet ên hukumdariya wî bi derbasbûna 4,000 salan tarî bimînin.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Inkishush kî bû?
Inkishush duyem padîşahê Gutî bû ku li Mezopotamyayê hukum kir, nêzî 2177 berî Zayînê. Ew piştî Imta hat û wek yekem hukumdarê Gutî tê dîtin ku navê wî rasterast di Lîsteya Padîşahên Sumerê de hatiye nivîsîn. Dîroknasên Kurd wî wek kesayeta duyem di rêza yekem împaratoriya Kurdî de dibînin.
Inkishush herî zêde bi çi tê naskirin?
Inkishush herî zêde wek duyem padîşahê Gutî yê Mezopotamyayê û yekem hukumdarê Gutî ku navê wî di piraniya weşanên zanistî yên Lîsteya Padîşahên Sumerê de xuya dike tê naskirin. Ew di serdema aloz a hilweşîna Akadê de hukum kir û alîkariya xurtkirina desthilata Gutiyan li ser dergûşa şaristaniyê kir.
Çima Inkishush ji bo dîroka Kurdan girîng e?
Inkishush yek ji kevntirîn hukumdarên bi nav ên bavkalên Kurdan di dîroka tomarkirî de ye. Ew beşek ji xanedana Gutiyan, yekem împaratoriya Kurdî, ye. Hebûna wî di Lîsteya Padîşahên Sumerê de piştrast dike ku bavkalên gelê Kurd wek serwerên naskirî Mezopotamya birêve birin. Serdema wî xurtkirina destpêkê ya desthilatdariya bavkalên Kurdan temsîl dike ku dê zêdetirî sedsalekê bidome.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Lîsteya Padîşahên Sumerê (Prîzmaya Ashmolean, WB 444), nêzî 1800 berî Zayînê — Muzeya Ashmolean, Oxford.
Inkishush — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Inkicuc). Divê çavkanî berî weşandinê bên piştrastkirin.
Mark, J. J. — Gutî: Dijminên Mezin ên Nivîskarên Sumerê. World History Encyclopedia, 2023.