Kawa dijberê efsaneyî yê Dehaq e. Çîroka wî di destan û kevneşopiyên devkî û edebiyata Newroza Kurdî de hatiye vegotin. Daxuyanî, ala çermî û vegotinên rizgariyê girîngiya wî rave dikin.

Nexşa destnivîsa Sefewî ya Kawa bi kirasê şîn ku daxuyaniya Dehaq di derbarê de diqetîne, bi derbarî, helbesta farisî û baxçeyê kulîlkdar
Kawa daxuyaniya Dehaq diqetîne, Şahnameya Şah Tehmasp, rûpel 31v, Tebrîz, nêzî 1522–1535. Ji Qadimi re nisbetkirî; Muzeya Hunera Hevdem a Tehranê. Berhema di milkê giştî de. [6] Qadimi (attributed) · Tehran Museum of Contemporary Art · Wikimedia Commons · Public domain.

Nerazîbûn li derbarê

Di Şahnameya Firdewsî de Dehaq belgeyek ji bo şahidiya dadperweriya xwe dixwaze. Kawa tê gilîkirina girtina kurê xwe ku mejiyê wî ji bo marên ser milên padîşah tê xwestin. Kur tê vegerandin, lê Kawa belgeyê red dike, diqetîne û bi kurê xwe derdikeve. [1] Berî şerê, ev çalakiyeke giştî ya diyarkirî ye: çêkirina rewayiyê bi razîbûna zorî tê redkirin.

Çerm dibe al

Li derveyî derbarê Kawa çermê karê xwe li ser rimê hildide. Gel li derdora wî kom dibin û ew wan dibire cem dijberê Dehaq Ferîdûn. Ferîdûn alê bi qumaş, zêr û gewheran dixemilîne; metna farisî sor, zer û binefş dibêje. Padîşahên paşê zêde dikin. [1] Ev çîroka tiştekî karker ku dibe ala şahî ye; piştgiriya gel beşeke veguhestina hukmê ye.

Têkbirina Dehaq

Di pevçûna paşê de Ferîdûn bi gurzê serê ga li Dehaq dixe. Surûş rê li kuştinê digire û zordar tê girêdan. Helbest girtî dibire Çiyayê Demawendê û li cihê teng ê çiyayê girê dide. [2] Serhildana hesinkar û cezaya dawî cuda ne. Vegotina ku Kawa zordar dikuje divê bi kevneşopiya xwe bê nasandin, ne têxistina metna Firdewsî.

Cudahiyên devkî

Omidsalar çîrokên firehtir berawird dike: pîşeya leheng, hejmara zarokan, materyala alê û kesê Dehaq digire an dikuje diguherin. Hinek çîrokên devkî serketina biryardar didin Kawa; yên din xizmeta wî ya Ferîdûn dirêj dikin. [3] Ev cuda dîroka vegotinê ne; hemû çîrok nabin tenê du metnên neteweyî yên neguherbar.

Newroz û nivîskarên Kurd

Aykan çîroka Newroza Kurdî ya ku Kawa Dehaq têk dibe û agirê îşaretê vêdixe nas dike. [5] Gümüş mînakên nivîskî dişopîne: Kurdiyê Bidlisî 31 Tebax wek cejna neteweyî pêşniyar kir; Esîrî di 1928an de li Zarî Kirmancîyê rizgarî bi Newrozê girê da; Goran Kawa bi ked û dijîemperyalîzmê şîrove kir. [4] Ev bikaranîna çandî û siyasî ya efsaneyê nîşan didin, ne belgeya destpêka gelê Kurd an yekem cejna dîrokî.

Xwendina nexşê

Wêne nerazîbûna derbarê nîşan dide, ne hesinkarekî dîrokî yê hatî vesazkirin. Habibi û Farridnejad di lêkolîna Şahnameya Tehmasp de Kawayê şîn nas dikin û baxçeyê kulîlkdar û firîşteyên daketî wek îşareta ketina Dehaq û vegera ronahiya şahî şîrove dikin. [6] Ev wateya hunerî ya paşê ye. Dîroka sedsala 16an ji çêkirina destnivîsê re ye, ne jiyana îspatkirî ya Kawa.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Ferdowsi, Shahnameh, Zahhak, section 7: Kawa, the banner and the ox-headed mace; original Persian verse, Ganjoor.
  2. Ferdowsi, Shahnameh, Zahhak, section 12: Fereydun binds Zahhak; original Persian verse, Ganjoor.
  3. Mahmoud Omidsalar, Kāva, Encyclopaedia Iranica XVI/2, 2013, pp.130–132, updated 2016.
  4. Ercan Gümüş, Zalim Dahhak ve Demirci Kava Efsanesi’nden Hareketle Mitoloji ve Tarih İlişkisine Dair Bir Değerlendirme, Nûbihar Akademî 18, 2022, pp.47–80, especially 51–53.
  5. Bahar Aykan, Whose Tradition, Whose Identity? The politics of constructing “Nevruz” as intangible heritage in Turkey, European Journal of Turkish Studies 19, 2014, paragraphs 18–20.
  6. Negar Habibi and Shervin Farridnejad, The Sacred King in the Shah Tahmasp Shahnama: The Tree as a Generative Idea of the “Idea of Kingship”, Manazir Journal 5, 2023, pp.100–124, figure 3.