Dîroka Kurdan: Roja Bîranîn, Xweragirî û Hêviya Ji Nû ve
Dîrok: 17ê Nîsanê, 2026
Nivîskar: Rezan Babakir
Kategorî: Nûçeyên Kurdan
---
Naverok
1. Destpêk
2. Bingehên Dîrokî: 17ê Nîsanê bi Dehsalan
3. Siya Kampanyaya Enfalê
4. Roja Serxwebûna Sûriyeyê û Têkoşîna Kurdan
5. Nûçeyên Îro: Ewlehî û Dîplomasî di 17ê Nîsanê, 2026 de
6. Xweragiriya Çandî: Pîrozkirina Mîrasa Kurdî
7. Encam: Riya Pêşerojê
---
Destpêk
17ê Nîsanê di salnameya Kurdan de rojeke dilêş e; rojek ku tê de dengvedanên trajediyên berê bi bangên domdar ên azadî û dadmendiyê yên îro re yek dibin. Ji bîranînên dilhejîn ên şerê kîmyayî di kampanyaya Enfalê de heta tevliheviya îroyîn a dîplomasî û ewlehiya herêmî, ev dîrok ruhê xweragir ê gelê Kurd dihewîne. Dema ku em li ser bûyerên 17ê Nîsana 2026an difikirin, em neteweyekê dibînin ku hîn riya xwe di qadeke hem xeternak hem jî xwedî hêvî de dibîne û bi pabendbûneke kûr bi mîras û pêşeroja xwe re girêdayî ye.
Bingehên Dîrokî: 17ê Nîsanê bi Dehsalan
Dîroka Kurdan dîroka têkoşîna berdewam li dijî marjînalkirin û ji holê rakirinê ye. Di 17ê Nîsana 1991ê de, piştî serhildanên Iraqê, civaka navneteweyî dest pê kir ku bala xwe bide karesata mirovî ya li bakurê Iraqê pêk dihat. Hêzên DYA di çarçoveya Operasyona Provide Comfort de dest bi damezrandina penagehên ewle ji bo bi milyonan penaberên Kurd kirin, ku ji bo revîna ji tolhildana hovane ya rejîma Beisê çûbûn çiyayan. Ev destwerdan xala guherînê nîşan da û di dawiyê de bû sedema damezrandina Herêma Kurdistanê ya Iraqê (KRI) ya nîvxweser.
Lê riya xweseriyê bi xwînê hatibû raxistin. Tenê çend sal berê, di 17ê Nîsana 1987an de, makîneya jenosîdê ya rejîma Iraqê bi tevahî di xebatê de bû. Bombardumanên kîmyayî gundên Qzlar, Senger û Mewleke kirin hedef û li dû xwe mirin û wêranî hiştin, ku dê heta hetayê di bîra hevpar a Kurdan de birînekê bihêle. Ev bûyer biha giran ê ku ji bo mafê hebûnê wekî Kurd hat dayîn bi xemgînî tînin bîra me.
Siya Kampanyaya Enfalê
Kampanyaya Enfalê, ku ji aliyê Elî Hesen el-Mecîd (bi navê “Elîyê Kîmyayî” tê naskirin) ve hat rêxistinkirin, yek ji beşên herî tarî yên dîroka mirovahiyê dimîne. Êrîşên taybet ên 17ê Nîsana 1987an beşek ji qonaxên destpêkê yên vê hewldana sîstematîk a tunekirina nifûsa Kurd li bakurê Iraqê bûn. Karanîna çekên kîmyayî, tevî gaza xerdelê û sarînê, li dijî sivîlên bêparastin binpêkirineke eşkere ya qanûna navneteweyî û delîleke hovîtiya rejîmê bû.
Îro yên sax mabûyî û neviyên wan hîn ji bo qurbanên Enfalê dadmendî û naskirinê digerin. Merasîmên bîranînê yên li vê rojê li seranserê Herêma Kurdistanê tên lidarxistin ne tenê kiryarên şînê ne, lê daxuyaniyên xweragiriyê jî ne. Bîranîna yên li Qzlar û gundên din mirin daxwaza domdar a garantiyên navneteweyî ku hovîtiyên wiha dê tu carî neyên dubarekirin xurt dike.
Roja Serxwebûna Sûriyeyê û Têkoşîna Kurdan
17ê Nîsanê Roja Serxwebûna Sûriyeyê jî ye û vekişîna hêzên Fransayê di 1946an de nîşan dide. Lê ji bo Kurdên Sûriyeyê ev dîrok di dîrokê de bîranîna “serweriya sînordar” û cudakariya sîstematîk bûye ku ew di bin hikûmetên peyhev ên Sûriyeyê de bi wan re rû bi rû bûn. Îdeolojiya Beisê ya ku bi dehsalan li Sûriyeyê serdest bû gelek caran Kurd ji nasnameya neteweyî derdixistin û hemwelatîbûn û mafên bingehîn ji gelek ji wan distandin.
Di 2026an de ramana li ser serxwebûna Sûriyeyê aliyekî nû werdigire. Bi hewldanên domdar ên avakirina dewletê ji nû ve li ser bingehên neteweyî yên hemûyan dihewînin, rêberên siyasî yên Kurd pêwîstiya pêvajoyeke siyasî ya berfireh tekez dikin. Wekî endamekî Tevgera Nûkirina Kurdî vê dawiyê got: “Pirsa Kurd niha li ser maseya danûstandinên navneteweyî ye, lê serketina me bi şiyana me ya pêşkêşkirina eniyeke yekgirtî ve girêdayî ye.” Têkoşîna ji bo Sûriyeyeke demokratîk û nenavendî ya ku hemû etnîsîte tê de tên naskirin stûneke sereke ya gotara siyasî ya Kurdan dimîne.
Nûçeyên Îro: Ewlehî û Dîplomasî di 17ê Nîsanê, 2026 de
Rewşa îroyîn a Kurdistanê hem bi bêîstîqrariya herêmî hem jî bi pêşketinên dîplomatîk hatiye nîşankirin. Di sibêha 17ê Nîsana 2026an de desthilatên Kurd li Hewlêrê ragihandin ku bi serketin du dronên ji Îranê hatibûn şandin asteng kirine. Ev bûyer gefên ewlehiyê yên domdar ên ku Herêma Kurdistanê bi wan re rû bi rû ye nîşan dide, her çend ew hewl dide di nav tengezariyên berfirehtir ên Rojhilata Navîn de îstîqrarê biparêze.
Di heman demê de herêmê nûçeya agirbesteke 10 rojan a di navbera Îsraîl û Lubnanê de, ku zû di roja Înê de ket meriyetê, bi kêfxweşî pêşwazî kir. Ev rawestana şer wekî pêşketineke erênî tê dîtin ku dikare hin zextên herêmî yên ku bandorê li herêmên Kurdî hem li Iraqê hem li Sûriyeyê dikin sivik bike. Lê rewşa ewlehiya hundirîn hîn tevlihev e; raporên revandina rojnamevanekî li Hewlêr (Erbil) ji aliyê hêzên ewlehiyê ve xemên li ser azadiya çapemenî û mafên mirovan çêdikin.
Li Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê (Rojava) jinan bangên xwe yên ji bo azadiya fîzîkî ya Abdullah Öcalan, rêberê girtî yê PKK, zêde kirine. Xwepêşandan û sempozyûmên ku îro li bajarên wekî Dirbêsiyê hatin lidarxistin têkiliya îdeolojîk a kûr a di navbera tevgera jinên Kurd û felsefeya Öcalan a konfederalîzma demokratîk de tekez dikin.
Xweragiriya Çandî: Pîrozkirina Mîrasa Kurdî
Ji sernavên nûçeyên şer û siyasetê wêdetir, 17ê Nîsanê rojek ji bo pîrozkirina dewlemendiya çandî ya Kurdistanê jî ye. Di 2025an de Zanîngeha Rapêrînê karnavaleke livdar mêvandar kir ku xwendekar û endamên civakê li hev anîn da ku muzîk, reqs û cilûbergên kevneşopî yên Kurdî nîşan bidin. Ev bûyer, ku bûye kevneşopiyeke salane, li hember dîroka ji holê rakirinê wekî dermankereke xurt kar dike.
Li Hewlêrê keleha dîrokî hîn nîşaneya berdewamiya Kurdan e. Çêkerên belgefîlman û hunermend hîn jiyana di nav dîwarên wê yên kevnar de tomar dikin û misoger dikin ku çîrokên gel ji bo nifşên pêşerojê tên parastin. Xweragiriya çanda Kurdî di bazarên livdar, parastina zimanê Kurdî û kevneşopiyên domdar ên ku civakê li derveyî sînoran bi hev ve girêdidin de xuya ye.
Encam: Riya Pêşerojê
Dema ku em li bûyerên 17ê Nîsanê vedigerin, ji trajediyên 1987an heta manevrayên dîplomatîk ên 2026an, tiştek zelal e: gelê Kurd bi redkirina bêdengkirina xwe tê pênasekirin. Zehmetiyên pêşber mezin in: hevrikiyên herêmî, dabeşbûnên hundirîn û lêgerîna berdewam a naskirina siyasî ya tevahî. Lê bingeha ku nifşên berê danîne xurt e.
Riya pêşerojê ya neteweya Kurd hewceyê hevsengiyeke nazik a bîranîna berê û avakirina pêşerojekê li ser bingehê yekîtî û nirxên demokratîk e. Di vê 17ê Nîsanê de, dema ku em rêz li şehîdên Enfalê digirin û ji mafên girtiyan û rojnamevanên îro re têdikoşin, em bi bîr tînin ku têkoşîna azadiyê rêwîtiyeke berdewam e. Bi pirsa Kurd ku niha li ser sehneya navneteweyî cihêkî domdar girtiye, hêviya aşitiyeke dadmend û mayînde tu carî evqas berçav nebûye.