Mîtolojiya Kurdî: Xweda, Leheng, Ruh û Çîrokên Kevnar
Mîtolojiya Kurdî cîhaneke pirtebeqe ya efsaneyên çiyayî, hebûnên pîroz, serhildêrên leheng, qralîçeyên maran, raza îlahî, destanên devkî û çîrokên kevnar e ku bi rêya stran, bîr û çîrokbêjiyê hatine parastin.
Kurteya Zîrekiya Çêkirî
Mîtolojiya Kurdî komeke xwedayan a yekane û sabît a mîna mîtolojiya Yewnanî, Romî an Nordî nîne. Ew kevneşopiyeke kûr û pirtebeqe ye ku baweriyên kevnar ên Îranî, folklora çiyayên Zagrosê, kevneşopiyên pîroz ên Êzdî û Yarsan, çîrokên gundî yên serdema Îslamî, destanên lehengî yên devkî, performansên dengbêjan û efsaneyên herêmî yên ji nifşekê bo nifşeke din hatî veguhastin şekil dane.
Agahiyên Kurt Li Ser Mîtolojiya Kurdî
| Mijarên sereke | Berxwedan, mayîndeya li çiyayan, evîn, xiyanet, fedakarî, raza îlahî, şehrezayî, xweza û ruh. |
|---|---|
| Lehengê navdar | Kawayê Hesinkar. |
| Zalimê navdar | Zehak, ku wek Dehak jî tê naskirin. |
| Kesayetiya pîroz a navdar | Tawûsî Melek di kevneşopiya Kurdî ya Êzdî de. |
| Kesayetiya marî ya navdar | Şahmaran, qralîçeya maran a şehrezayî û xiyanetê. |
| Destana evînê ya navdar | Mem û Zîn / Memê Alan. |
| Rêya parastinê | Çîrokbêjiya devkî, stranbêjiya dengbêjan, bîra gelêrî, qewlên pîroz û edebiyata nivîskî ya paşîn. |
Mîtolojiya Kurdî Çi Ye?
Mîtolojiya Kurdî koleksiyona çîrokên pîroz, efsaneyên lehengî, baweriyên gelêrî, hebûnên serxwezayî, destanên devkî û kevneşopiyên sembolîk e ku di civakên Kurdî yên li seranserê Kurdistanê û diyasporaya berfirehtir de hatine parastin.
Berevajî hin şaristaniyên kevnar, Kurdan pirtûkeke mîtolojîk a yekane li dû xwe nehişt ku hemû xweda, leheng û heyûlan bi awayekî rêkûpêk rêz bike. Li şûna wê, mîtolojiya Kurdî bi rêya çanda devkî ma: dapîr û bapîrên çîrok digotin, dengbêjên destan dixwendin, çîrokbêjên gundî ruh û nîşaneyan şîrove dikirin, civakên olî qewlên pîroz diparastin û helbestvanên çîrokên kevntir vediguherandin şaheserên nivîskî.
Mîtolojiya Kurdî pirtûkeke girtî nîne. Ew bîreke çandî ya zindî ye ku di çiya, stran, ziyaretgeh û çîrokan de tê hilgirtin.
Ji ber vê yekê ye ku pênasekirina mîtolojiya Kurdî dikare dijwar xuya bike. Hin çîrok bi zelalî Kurdî ne; hin guhertoyên Kurdî yên çîrokên berfirehtir ên Îranî, Mezopotamyayî, Ermenî, Tirkî, Erebî an Farisî ne; û hin ji civakên olî yên taybet ên Kurdî yên wek Êzdî an Yarsan/Kakayî ne.
Xwedayên Kurdî Hene?
Dema mîtolojiya Kurdî tê nîqaşkirin, divê peyva “xweda” bi baldarî were bikaranîn. Gelek tebeqeyên olî çanda Kurdî şekil dane: baweriyên kevnar ên Îranî, bandora Zerdeştî, Êzdîtî, Yarsanîtî, Îslam, Xiristiyanî, Cihûtî û kevneşopiyên gelêrî yên herêmî.
Ji ber vê yekê, mîtolojiya Kurdî lîsteyeke sade ya xwedayan ên wek Zews, Odîn an Ra nîne. Li şûna wê, ew hebûnên pîroz, kesayetiyên melekî, tecelliyên îlahî, pêşiyên pîroz, lehengên mîtîk, ruhên xwezayê, hebûnên şeytanî, mexlûqên mîna periyan û kesayetiyên marî dihewîne.
Kesayetiyên bi raza îlahî, kevneşopiya olî, cihên pîroz û nîzama ruhî ve girêdayî.
Serhildêr, evîndar, şervan, hesinkar û stranbêjên ku çîrokên wan bûn beşek ji nasnameya Kurdî.
Dêw, perî, cin, Al û hebûnên din ên bi tirs, xwezaya kovî, nexweşî û xetera exlaqî ve girêdayî.
Mar dikarin zordarî, şehrezayiya veşartî, şîfakirin, xiyanet an zanîna kevnar a pîroz nûneratî bikin.
Kokên Kevnar Ên Mîtolojiya Kurdî
Kokên herî kûr ên mîtolojiya Kurdî di çiya û bilindahiyên Zagrosê û Mezopotamyaya Jorîn de ne. Bi hezarsalan, ev herêm mala gelên çiyayî, civakên eşîrî, erdnîgariyên pîroz û çandên sînorî yên di navbera împaratoriyên mezin de dijiyan bû.
Mîtolojiya Kurdî vê erdnîgariyê nîşan dide. Çiya tenê paşxane nîne. Ew parêzger, cihê veşartinê, qada şer, cihê pîroz û carinan hema hema kesayetiyeke zindî ye.
Mijarên kevnar ên hevpar
- Agir û nûbûn
- Mar û ejderha
- Zalim û rizgarker
- Çiyayên pîroz û şikeftên veşartî
- Serhildana lehengî û ronahiya îlahî
- Heywanên şehreza, qralên xerab, nifir û bereket
Kawayê Hesinkar û Mîta Berxwedanê
Tu kesayetî di bîra mîtîk a Kurdî de ji Kawayê Hesinkar bilindtir radiweste. Kawa hesinkarê leheng e ku li dijî zalim Zehak radibe. Di çîrokê de, Zehak serwerekî heyûla ye ku ji milên wî mar şîn dibin. Ev mar mêjiyên mirovan wek xwarinê dixwazin û serweriya Zehak dibe sembola teror, qurbankirin û zordestiyê.
Ji bo Kurdan, ev çîrok ji mîteke kevnar gelek zêdetir bû. Ew bû yek ji bingehên hestî yên Newrozê, Sersala Kurdî û sembola berxwedanê. Kawa mirovê asayî yê kedkar nûneratî dike ku serîdanê red dike. Ew qral nîne. Ew di nav desthilata qralî de ji dayik nebûye. Ew hesinkar e: mirovekî agir, metal, ked û cesaretê.
Ji ber vê yekê Kawa hîn ewqas girîng e. Ew wêneya mîtîk a gelekî ye ku li dijî zordestiyê radibe.
Zehak: Zalimê Bi Marên Li Ser Milan
Heke Kawa berxwedanê nûneratî bike, Zehak zordestiyê nûneratî dike. Zehak, ku di kevneşopiyên Kurdî û Îranî de wek Dehak jî tê naskirin, wek zalimekî tê bîranîn ku serweriya wî dibe nexwezayî û heyûlayî.
Marên li ser milên wî yek ji wêneyên herî bi hêz ên mîtolojiya herêmê ne. Ew tundûtûjiya siyasî vediguherînin tirsê laşî: serwerek ku bi rastî ji mêjiyên ciwanan dixwe.
Di xwendinên Kurdî yên mîtê de, Zehak dikare serdestiya biyanî, qraliya neheq, serweriya dijmirovî an her pergalek ku bi qurbankirina bêgunehan dimîne nûneratî bike. Ji ber vê yekê, serhildana Kawa tenê serhildaneke siyasî nabe, lê sererastkirineke gerdûnî jî dibe: agir li dijî tariyê radibe, gel li dijî qesrê radibe û Newroz dest pê dike.
Tawûsî Melek û Mîtolojiya Kurdî Ya Êzdî
Yek ji şaxên herî dewlemend ên mîtolojiya Kurdî di kevneşopiya Êzdî de tê dîtin. Êzdîtî kevneşopiyeke olî ya Kurdî ye ku çîrokên xwe yên pîroz, rêûresm, qewl, kosmolojî û erdnîgariya pîroz hene. Kesayetiya wê ya pîroz a herî navdar Tawûsî Melek e, ku pir caran wek Melekê Tawûs tê wergerandin.
Êzdî pir caran ji aliyê kesên derveyî ve şaş hatine famkirin. Rêzgirtina wan a ji Tawûsî Melek re bi navên dijminane şaş hatiye nîşandan, lê kevneşopiya Êzdî Tawûsî Melek wek kesayetiyeke pîroz, ronîdar û ji aliyê îlahî ve hatî tayînkirin fam dike.
Kesayetiyeke navendî ya pîroz di kosmolojiya Êzdî de, bi nîzama îlahî û parêzgariya ruhî ve girêdayî.
Navenda pîroz a jiyana olî ya Êzdî û yek ji cihên herî girîng ên pîroz di kevneşopiya Kurdî de.
Kevneşopiya pîroz a Êzdî hebûnên ruhî yên bi hêz û sembolîzma kosmolojîk a pirtebeqe dihewîne.
Mîtolojiya Êzdî bi rêya qewlên olî yên Kurdî, zanîna rêûresman û bîrê hatiye parastin.
Ruh, Şeytan û Hebûnên Serxwezayî
Folklora Kurdî gelek hebûnên serxwezayî dihewîne. Hin bi kevneşopiyên berfirehtir ên Îranî û Rojhilata Navîn re hevpar in, û hinên din li gor herêm, zarava û baweriya herêmî formên taybet ên Kurdî digirin.
Dêwekî devasa, şeytan an hebûneke heyûlayî ku pir caran bi şikeft, çiya, xeter û ceribandinên lehengî ve girêdayî ye.
Hebûneke serxwezayî ya mîna periyê. Kesayetiyên periyan dikarin xweşik, alîkar, xeterdar an razdar bin.
Hebûnên nedîtî ji baweriya gelêrî ya serdema Îslamî, ku pir caran bi cihên cinlêbûyî û bûyerên ecêb ve girêdayî ne.
Ruheke jinî ya tirsnak ku pir caran bi welidîn, dayikan, pitikan û adetên parastinê ve girêdayî ye.
Sembolên bi hêz ên hem xeterê hem şehrezayiyê, ji marên Zehak heta zanîna veşartî ya Şahmaran.
Şahmaran: Qralîçeya Maran A Şehrezayiyê
Şahmaran, ku wek Shahmaran an Shamaran jî tê nivîsandin, yek ji kesayetiyên marî yên herî navdar di folklora Kurdî û herêmî de ye. Ew bi gelemperî wek hebûneke nîv-jin û nîv-mar tê xeyalkirin.
Di gelek guhertoyan de, Şahmaran di bin axê de an di cîhaneke veşartî ya maran de dijî. Xortek qada wê ya razdar keşf dike. Ew şehrezayî an zanîna şîfakirinê hînî wî dike, lê di dawiyê de xiyanet li wê tê kirin. Mirina wê pir caran derman, zanîn an veguherînê tîne.
Çîroka Şahmaran pir caran li dora baweriyeke şikestî di navbera cîhana mirovan û cîhana veşartî de digere.
Ew zanîna veşartî, şîfakirin, hêza jinî û razên li bin rûberê nûneratî dike.
Mirina wê trajîk e, lê pir caran derman, veguherîn an zanîna pîroz azad dike.
Şahmaran di hunera Kurdî, xemlan, deq, tekstîl û sêwirana çandî de hîn hezkirî ye.
Destanên Kurdî û Çîrokên Evînê Yên Lehengî
Mîtolojiya Kurdî bi edebiyata destanî ya devkî re ji nêzîk ve girêdayî ye. Gelek mîtên Kurdî tenê “çîrokên xwedayan” nînin, lê çîrokên evînê yên lehengî, çîrokên evînê yên trajîk, destanên berxwedanê û stranên bîra civakî ne.
Çîroka evînê ya Kurdî ya herî navdar, ku paşê ji aliyê Ehmedê Xanî ve bû şahesera edebî ya klasîk Mem û Zîn.
Destaneke mezin a berxwedana Kurdî ya bi Kela Dimdimê, dorpêç, xiyanet û parastina çiyayî ve girêdayî.
Destaneke mezin a devkî ya bi evîn, namûs, nakokî û bîra Kurdî ya Êzdî-Misilman ve girêdayî.
Çîrokeke klasîk a evîna çiyayî ya Kurdî ku evîn, xwezaya kovî, veqetîn û trajediyê dihewîne.
Çiyayên Pîroz, Şikeft, Kanî û Agir
Mîtolojiya Kurdî bi kûrahî erdnîgarî ye. Cîhana Kurdî tijî cihên pîroz û sembolîk e: çiya, şikeft, kanî, çem, keleh, ziyaretgeh, dar, pir, ocax û geliyên veşartî.
Çiya bi taybetî girîng in. Ew cihên penaberî, serhildan, razdariyê û nêzîkbûna îlahî ne. Ji bo gelekî ku dîroka wî pir caran mayîndeya li dijî împaratoriyan dihewand, çiya hem mal hem mît bû.
Agir jî navendî ye, bi taybetî bi rêya Newrozê û çîroka Kawa. Agir ronahiya piştî tariyê, serhildana piştî zordestiyê û ji nû ve zayîna salê nûneratî dike.
Çima Mîtolojiya Kurdî Bi Devkî Hat Parastin
Yek ji sedemên ku katalogkirina mîtolojiya Kurdî dijwar e ew e ku beşeke mezin bi devkî hat parastin. Bi sedsalan, çîrokên Kurdî ji aliyê dengbêjan, kal û pîrên gundan, mamosteyên olî, çîrokbêjên gerok, dayik, dapîr, stranên dawetan, şîn û qewlên pîroz ve hatin hilgirtin.
Ev paşxaneya devkî vedibêje ka çima heman çîrok dikare gelek guhertoyan hebe. Gundek dikare Şahmaran bi awayekî bibêje; herêmeke din dikare wê cuda bibêje. Dengbêjek dikare Memê Alan bi hin hûrguliyan bixwîne; yekî din dikare guhertoyeke din biparêze.
Cihêrengî lawazî nîne. Ew delîla ku mîtolojiya Kurdî di nav gel de dijî ye.
Mîrata Mîtolojiya Kurdî Ya Îro
Mîtolojiya Kurdî îro jî nasnameya Kurdî şekil dide. Kawa di pîrozbahiyên Newrozê, hunera siyasî, al, stran û axaftinan de derdikeve. Şahmaran di deq, nexşên dîwaran, xemlan, hunera femînîst û sêwirana çandî de derdikeve. Mem û Zîn yek ji sembolên herî mezin ên evîna Kurdî û bêriya neteweyî dimîne.
Mîtolojiya Êzdî yek ji kevneşopiyên pîroz ên herî taybet ên Rojhilata Navîn diparêze. Destanên dengbêjan bandora xwe li roman, stran, sînema û bîra dîrokî ya Kurdî didomînin.
Pirsên Pir Tên Pirsîn Li Ser Mîtolojiya Kurdî
Mîta Kurdî ya herî navdar çi ye?
Mîta Kurdî ya herî navdar bi îhtimal çîroka Kawayê Hesinkar û Zehak e, bi taybetî ji ber girêdana wê bi Newrozê re. Destana evînê ya Kurdî ya herî navdar Memê Alan / Mem û Zîn e.
Kurdên kevnar xwedayên wan hebûn?
Mîtolojiya Kurdî lîsteyeke sade ya xwedayan a mîna mîtolojiya Yewnanî nîne. Ew mijarên kevnar ên Îranî, kesayetiyên pîroz ên Êzdî, kevneşopiyên ruhî yên Yarsan, ruhên serdema Îslamî, hebûnên gelêrî û efsaneyên lehengî dihewîne.
Kawayê Hesinkar kî ye?
Kawa hesinkarê leheng e ku li dijî Zehak, zalimê bi marên li ser milan, serhildanê dike. Di bîra Kurdî de Kawa bû sembola berxwedan, Newroz û rizgariyê.
Tawûsî Melek kî ye?
Tawûsî Melek Melekê Tawûs e û yek ji kesayetiyên navendî yên pîroz di kevneşopiya Kurdî ya Êzdî de ye. Mîtolojiya Êzdî di nîzama îlahî, afirandin û kosmolojiya pîroz de roleke navendî dide Tawûsî Melek.
Şahmaran Kurdî ye?
Şahmaran beşek ji kevneşopiya berfirehtir a herêmî ya qralîçeya maran e, lê civakên Kurdî guhertoyên xwe yên çîrokê parastine. Ew bi berfirehî wek kesayetiyeke girîng di folklor û hunera Kurdî de tê dîtin.
Çima rêzkirina mîtên Kurdî dijwar e?
Ji ber ku gelek mîtên Kurdî bi devkî hatin veguhastin, ji dêvla kanoneke nivîskî ya navendî ya yekane. Çîrok li gor herêm, zarava, ol, eşîr û çîrokbêj diguherîn.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
- Encyclopaedia Iranica — Kawa / Kāva Hesinkar
- Encyclopaedia Iranica — Êzdî: Nêrîna Giştî
- Encyclopaedia Iranica — Memê Alan
- Encyclopaedia Iranica — Edebiyata Nivîskî Ya Kurdî
- Open Book Publishers — Folklora Neo-Aramî û Kurdî Ji Bakurê Iraqê
- Cambridge University Press — Ji Dengbêj Ber Bi Nivîskarê Nûjen Ve
Sembola navendî
Agir di mîtolojiya Kurdî de gelek caran wek nîşana nûbûnê, Newrozê, serhildanê û dawiya tariyê derdikeve.
Cîhana çiyayî
Mîtên Kurdî bi çiya, şikeft, keleh, kanî û erdnîgariyên pîroz ve bi kûrahî girêdayî ne.
Raza maran
Mar dikarin zordarî, şîfakirin, şehrezayî, xiyanet û zanîna veşartî nûneratî bikin.