Xweragiriya Kurdan: Ji xendeqên Çiyayê Ezmer heta salonên Bexdayê
Naverok
1. Destpêk
2. Şerê parastinê yê Çiyayê Ezmer (13 Nîsana 1991)
3. Mîrasa Operasyona Dabînkirina Rehetî
4. Bûyera 31ê Adarê û çapemeniya Kurdî
5. Dijwariyên siyasî yên îroyîn: 13 Nîsana 2026
6. Gaziya yekîtiya Kurdan li Rojava
7. Encam
---
Destpêk
Dîroka gelê Kurd gelek caran bi hesteke kûr a xweragiriyê tê naskirin; têkoşîna diyarkirina çarenûsa xwe ku bi sedsalan dirêj dibe û sînoran derbas dike. 13ê Nîsanê di vê vegotinê de tarîxeke girîng e û pirek di navbera şerên parastinê yên lehengî yên dawiya sedsala 20 û manevrayên siyasî yên tevlihev ên îro de ye. Ji bilindahiyên dijwar ên Çiyayê Ezmer heta hilbijartina nakok a serokatiya Iraqê di 2026 de, rêwîtiya Kurdan hîn ya ragiriyê li hember şertên pir dijwar e. Ev gotar xalên dîrokî yên girîng û nûçeyên îroyîn keşf dike ku 13ê Nîsanê hem roja bîranînê hem roja têkoşîna nûkirî diyar dikin.
Şerê parastinê yê Çiyayê Ezmer (13 Nîsana 1991)
Sî û pênc sal berê, di 13 Nîsana 1991 de, berxwedana Kurdan li damanên Çiyayê Ezmer, ku li ser bajarê Silêmaniyê dinêre, gihîşt xalekê ya werçerxê ya nazik. Piştî serhildana bi kom a bi navê *Raperîn*, hêzên rejîma Seddam Husên kontraêrîşeke hov dest pê kirin da erdên ji destê Pêşmergeyên Kurd hatine standin ji nû ve bigirin. Şerê Çiyayê Ezmer ne tenê pevçûneke leşkerî bû; ew sekinandina bi bêhêvî ya ji bo mayîna tevgera rizgariya Kurdî bû.
Di vê rojê de di 1991an de, hêzeke hevpar ji Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê (PUK), Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) û Partiya Komunîst a Kurdistanê rêzek manevrayên parastinê hevaheng kirin. Tevî ku jimara wan kêmtir bû û bi topên giran û helîkopterên şer re rûbirû bûn, Pêşmerge li cihê xwe sekinîn. Fedakariya şehîdên wek Ako Îbrahîm û Zana Osman bû sembola ruhê Kurd. Berxwedana Çiyayê Ezmer di rawestandina pêşketina rejîmê de girîng bû û hêza pêwîst ji bo danûstandinên siyasî dabîn kir ku dê di dawiyê de bibin sedema damezirandina xweseriya Herêma Kurdistanê.
Taybetmendî | Hûrguliyên şerê Çiyayê Ezmer (1991)
**Tarîx** | 13 Nîsana 1991
**Cih** | Çiyayê Ezmer, Silêmanî, Kurdistana Iraqê
**Hêzên sereke** | PUK, KDP, Partiya Komunîst a Kurdistanê
**Dijber** | Hêzên rejîma Baasê ya Iraqê
**Encam** | Serkeftina parastinê ya stratejîk; pêşketina rejîmê hate rawestandin
Mîrasa Operasyona Dabînkirina Rehetî
Li gel şerên li qadê, 13 Nîsana 1991 destwerdaneke navneteweyî ya girîng jî nîşan da. Dema bi milyonan Kurd ji bo revîna ji çekên kîmyewî û tolhildanên rejîmê ber bi sînorên Tirkiyeyê û Îranê reviyan, civaka navneteweyî Operasyona Dabînkirina Rehetî dest pê kir. Ev mîsyona mirovî, ku Hêza Erkê ya Trîpolî tê de di 13ê Nîsanê de ket derdora Tikrîtê, pêşengê damezirandina Herêma Qedexeya Firînê bû. Vê parastinê hişt gelê Kurd vegere malên xwe û pêvajoya avakirina hebûneke xwerêveber li bakurê Iraqê dest pê kir; mîrasek ku îro jî jeopolîtîka herêmê şêwe dike.
Bûyera 31ê Adarê û çapemeniya Kurdî
Têkoşîna Kurdî her dem xwedî aliyekî rewşenbîrî û rojnamevaniyê bûye. Dema em di dîrokê de dûrtir vedigerin, 13 Nîsana 1909 (li gorî salnameya şêwaza nû) tarîxa «Bûyera 31ê Adarê» di Împaratoriya Osmanî de bû. Ev kontraderbeya li dijî Tirkên Ciwan kesayetî û rewşenbîrên siyasî yên Kurd ên girîng di nav xwe de digirt. Mewlanzade Rifat, rojnamevanekî Kurd ê berbiçav û xwediyê rojnameya *Serbestî*, di vê serdema derbasbûnê de dengekî girîng bû. Xebata wî, li gel ya kesayetiyên wek Seîdê Nûrsî, hewldanên Kurdan ên destpêka sedsala 20 derxistin pêş ku di nav împaratoriya hilweşiyandî de rêya xwe bibînin û di rewşeke siyasî ya guhêrbar de parêzvaniya mafên Kurdan bikin.
Ev kevneşopiya xweragiriya rojnamevaniyê bi dehsalan paşê, di 13 Nîsana 1995 de, deng veda. Piştî girtina rojnameya *Özgür Ülke* bi fermana dewletê, rojnamevanên Kurd bi weşanên nû mîsyona xwe berdewam kirin û bêdengkirinê qebûl nekirin. Dîroka çapemeniya Kurdî şahidiya wê baweriyê ye ku di lêgerîna azadiyê de pênûs bi qasî şûr bingehîn e.
Dijwariyên siyasî yên îroyîn: 13 Nîsana 2026
Dema em tên îro, 13 Nîsana 2026, rewşa siyasî ya Kurd hîn bi qasî her dem di tevgerê de û dijwar e. Nûçeyên dawî yên Bexdayê dubendiyeke kûrtirbûyî di navbera partiyên mezin ên Kurd de nîşan didin. Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP), bi rêberiya Mesûd Barzanî, hilbijartina Nîzar Amêdî wek Serokê Iraqê bi fermî red kiriye. Ev nakokiya li ser serokatiyê, meqamekî ku bi kevneşopî Kurdek hildigire, pêşbaziya hundirîn a berdewam a ji bo bandorê û tevliheviyên nûnertiya Kurdan di nav hukumeta federal a Iraqê de derdixe pêş.
Her çend rêberên navneteweyî, di nav de Serokê Pakistanê Zerdarî, pîrozbahî ji Amêdî re şandine, nakokiya hundirîn a Kurdan dijwariyeke girîng ji bo eniyeke Kurdî ya yekgirtî li Bexdayê çêdike. Ev pevçûna siyasî bi bîr dixe ku her çend şerên leşkerî yên rabirdûyê hatine bi serxistin, têkoşînên dîplomatîk û îdarî yên desthilatî û naskirinê berdewam in.
Gaziya yekîtiya Kurdan li Rojava
Li bakurê Sûriyeyê (Rojava), peyama 13 Nîsana 2026 ya yekîtiyê ye. Li herêma Çil Axayê, niştecih û rêberên siyasî îro civiyan da şehîdên têkoşîna Kurdî bi bîr bînin û li ser wê yekê rawestin ku «yekîtiya Kurdan ji bo parastina hebûn û destkeftiyan bingehîn e». Di nav tehdîda berdewam a destwerdana derve û bêaramiya herêmî de, gaziya helwesteke yekgirtî ya Kurdî ji girêdanên siyasî derbas dibe. Bûyerên îro yên Rojava bi awayekî bandorker bi bîr dixin ku destkeftiyên gelê Kurd — çi li Iraq, Sûriye, Tirkiye an Îranê bin — nazik in û hişyariya berdewam û hevkariyê dixwazin.
Bûyera niha (13 Nîsana 2026) | Girîngî
**Nakokiya serokatiya Iraqê** | Dubendiyên siyasî yên hundirîn ên Kurdan li Bexdayê derdixe pêş.
**Civînên yekîtiyê yên Rojava** | Daxwaza ji bin ve ya stratejiyeke neteweyî ya yekgirtî ya Kurdî piştrast dike.
**Naskirina navneteweyî** | Têkiliya civaka cîhanî bi rêberiya Kurd re nîşan dide.
Encam
13ê Nîsanê rojek e ku xwezaya piralî ya serpêhatiya Kurdan di xwe de kom dike. Ev roja lehengiya leşkerî ye, wek di parastina 1991an a Çiyayê Ezmer de tê dîtin; roja hêviya mirovî ye, bi mîrasa parastina navneteweyî; û roja rastiya siyasî ye, ku di nakokiyên niha yên Bexdayê de reng vedide. Dema gelê Kurd bi dijwariyên 2026 re rûbirû dibe, giraniya dîrokê li piştê wan û daxwaza paşerojeke yekgirtî li pêşiya wan e. Xweragiriya li bilindahiyên Ezmer hat nîşandan hîn ronahiya rêber ji bo neteweyekê ye ku ji bo cihê xwe li ber rojê têdikoşe.