Xweragiriya Kurdan: Rûbirûbûna bi dijwariyên dîrokî û dînamîkên îroyîn di 12 Nîsana 2026 de

Naverok

  • [Destpêk](#introduction)

  • [Dengvedanên dîrokî: Nêrînek li 12ê Nîsanê](#historical-echoes-april-12-in-retrospect)

  • [Şerê Çiyayê Sefînê (1965)](#the-battle-of-mount-safin-1965)

  • [Xapandina Kampanyaya Enfalê (1988)](#the-anfal-campaigns-deception-1988)

  • [Damezirandina Parlamentoya Kurdistanê ya li Sirgûnê (1995)](#the-genesis-of-the-kurdish-parliament-in-exile-1995)

  • [Bûyerên din ên girîng](#other-significant-events)

  • [Dînamîkên îroyîn: 12 Nîsana 2026](#contemporary-dynamics-april-12-2026)

  • [Rewşa siyasî ya Iraqê](#iraqi-political-landscape)

  • [Lêgerîna yekîtiya Kurdan](#the-quest-for-kurdish-unity)

  • [Bêaramiya herêmî û têkiliyên navneteweyî](#regional-instability-and-international-relations)

  • [Xemgîniyên mirovî](#humanitarian-concerns)

  • [Encam](#conclusion)

Destpêk

12ê Nîsanê tarîxeke bandorker di tomarên dîroka Kurdî de ye; rojeke ku hem bi têkoşînên kûr hem bi xalên girîng hatiye nîşankirin. Ji meydanên dijwar ên Şerê Yekem ê Iraqî–Kurdî heta damezirandina platformeke siyasî ya navneteweyî ya bingehîn, ev tarîx xweragiriya berdewam û rêwîtiya tevlihev a gelê Kurd di xwe de kom dike. Dema em 12 Nîsana 2026 bi bîr tînin, dengvedanên rabirdûyê bi pêşketinên siyasî yên îroyîn, tengezariyên herêmî û lêgerîna berdewam a diyarkirina çarenûsa xwe û yekîtiyê re deng vedidin. Ev gotar bûyerên dîrokî yên vê rojê şêwe kirine lêkolîn dike û rewşa niha dinirxîne, têkiliya tevlihev a di navbera mîrasên dîrokî û dijwariyên îroyîn de derdixe pêş.

Dengvedanên dîrokî: Nêrînek li 12ê Nîsanê

Şerê Çiyayê Sefînê (1965)

Yek ji bûyerên dîrokî yên herî girîng ên girêdayî 12ê Nîsanê destpêka Şerê Çiyayê Sefînê di 1965an de ye. Di şeva 12–13ê Nîsanê de, artêşa Iraqê di Şerê Yekem ê Iraqî–Kurdî (1961–1970) de êrîşeke mezin li dijî hêzên Kurd dest pê kir. Di vê êrîşa hov de leşkerên Iraqê Kepkî Sor girtin û heşt rojên li pey hev Çiyayê Sefînê bi tundî topbaran kirin. Şer hêza leşkerî ya li dijî Pêşmergeyên Kurd hatibû komkirin û bihayê giran ê têkoşîna wan a xweseriyê derxist pêş. Tevî hêza pir zêdetir a dijber, Kurdan ragiriyeke sosret nîşan da; taybetmendiyek ku dê berxwedana wan ya dehsalên bê diyar bike.

Xapandina Kampanyaya Enfalê (1988)

12ê Nîsanê bîra xemgîn a Kampanyaya Enfalê jî hildigire, operasyoneke qirkirinê ku rejîma Iraqê di 1988an de bi rê ve bir. Di qonaxa sêyem a vê kampanyaya tirsnak de, di navbera 10 û 12ê Nîsanê de ji dengbêja mizgefta Qadir Keremê efûyeke xapînok hate ragihandin. Vê soza derewîn gelek Kurd xapandin ku teslîm bibin; lê paşê ew di nav hewldanên bi pergal ên rejîmê yên tunekirinê de hatin windakirin an darvekirin. Kampanyaya Enfalê hîn hovîtiyên li dijî gelê Kurd hatine kirin û lêgerîna wan a berdewam a edaletê û naskirina van sûcên li dijî mirovahiyê bi awayekî tûj bi bîr dixe.

Damezirandina Parlamentoya Kurdistanê ya li Sirgûnê (1995)

Di pêşketineke cuda, lê bi heman girîngiyê de, 12 Nîsana 1995 damezirandina Parlamentoya Kurdistanê ya li Sirgûnê (KPE) li Laheyê, Holandayê, nîşan da. Ev înîsiyatîf pêngaveke bingehîn di têkoşîna Kurdan a ji bo naskirina navneteweyî û nûnertiya siyasî de bû. KPEyê armanc dikir dengekî yekgirtî ji bo berjewendiyên Kurdan li qada cîhanî dabîn bike û maf û daxwazên wan li welatên cuda yên nifûsên Kurd tê de dijîn biparêze. Damezirandina wê biryardariya rêberên Kurd derxist pêş ku armancên xwe bi rêyên dîplomatîk û siyasî bişopînin, heta dema dewleteke serwer tune be jî.

Bûyerên din ên girîng

Ji bilî van xalên dîrokî yên mezin, 12ê Nîsanê şahidiya bûyerên din ên girîng jî kiriye. Di 2009an de, balafirên şer ên Tirkiyeyê êrîşên hewayî li mevziyên PKKyê yên bakurê Iraqê kirin, piştî îdiayên tevlîbûna komê di êrîşên li leşkerên Tirk de. Ev bûyer pevçûnên berdewam ên ser sînor û dînamîkên jeopolîtîk ên tevlihev ên herêmê derxist pêş. Wekî din, di 1984an de greva birçîbûnê ya 75 rojî ya girtiyên Kurd dest pê kir; çalakiya bi hêz a protestokirinê li dijî awayê muameleyê ya siyasî û şertên zindanê, ku bala navneteweyî kişand ser rewşa wan a zehmet.

Dînamîkên îroyîn: 12 Nîsana 2026

Dema em di 12 Nîsana 2026 de rêya xwe dibînin, herêma Kurd careke din li xalekê ya nazik e, bi hevhatina guherînên siyasî, bêaramiyên herêmî û gaziyên berdewam ên yekîtiyê re têdikoşe.

Rewşa siyasî ya Iraqê

Di rojên dawî de hilbijartina serokê Iraqê di pêş de bûye; li gorî raporan, Nîzar Amêdî nêzî 11-12 Nîsana 2026 wek Serokê nû hatiye hilbijartin. Lê ev pêşketin bi nerazîbûna hundirîn re rûbirû bûye, ji ber ku li gorî raporan Partiya Demokrat a Kurdistanê (KDP) red kiriye ku bi serokê nûhilbijartî re têkilî dayne. Ev redkirin tengezariyên siyasî yên kûr ên li Iraqê û dijwariyên berdewam ên avakirina hukumeteke yekgirtî ku berjewendiyên cuda yên komên pêkhateyî, di nav de Kurd, bersiv bide derdixe pêş. Encamên vê asêbûna siyasî ji bo xweseriya Kurdî û têkiliyên federal hîn xemgîniyeke girîng in.

Lêgerîna yekîtiya Kurdan

Pêdiviya yekîtiya Kurdan hîn mijareke navendî ye. Endamekî berbiçav ê Buroya Siyasî ya Partiya Çep a Kurd li Sûriyeyê vê dawiyê ragihand ku Kurd

ji her demê zêdetir nêzî çareserkirina pirsa Kurdî ne û girîngî da wê yekê ku tevger ketiye «qonaxeke nû» ya ku dezgeheke referansê ya yekgirtî ya Kurdî dixwaze. Ev gaziya yekîtiyê daxwaza kevn a fraksiyonên cuda yên Kurd nîşan dide ku dubendiyên hundirîn derbas bikin û di lêgerîna xweseriyeke zêdetir û diyarkirina çarenûsa xwe de eniyeke yekgirtî nîşan bidin. Damezirandina dezgeheke wisa dikare hêza wan a danûstandinê û bandora wan a li forumên herêmî û navneteweyî bi awayekî girîng xurt bike.

Bêaramiya herêmî û têkiliyên navneteweyî

Çarçoveya herêmî ya berfirehtir hîn guhêrbar e; gelek pevçûnên berdewam û manevrayên dîplomatîk rasterast bandorê li civakên Kurd dikin. Tecrîda berdewam a Ebdullah Ocalan hîn mijareke nakok e; niştecihên herêmên wek Çil Axayê xwepêşandan dikin û azadiya wî dixwazin, wê ji bo aramiya Rojhilata Navîn bingehîn dibînin. Ev girîngiya hestyarî û siyasî ya kûr a Ocalan ji bo beşekê ji nifûsa Kurd û têkoşîna berdewam a ji bo girtiyên siyasî derdixe pêş.

Raporên ku li Derayê dirûşmên piştgiriya kirêgirtiyên DAIŞê hatine dîtin, xemgîniyên ewlehiyê bêtir girantir dikin û tehdîda berdewam a komên tundrew ên herêmê nîşan didin. Ev ji nû ve derketin an hebûna berdewam a hêmanên DAIŞê nazikbûna aştiyê û pêdiviya hewldanên berdewam ên li dijî terorê derdixe pêş; terora ku gelek caran bi awayekî bêhevseng bandorê li herêmên Kurd dike.

Ji aliyê aborî ve, pergaleke nû ya gumrikê li deriyê sînor ê Sêmalka bûye sedema zêdebûna xercan û bandorê li bazirganî û tevgera tişt û mirovan kiriye. Tedbîrên wisa dikarin encamên aborî yên girîng ji bo Herêma Kurdistanê hebin, ku ji bo dewlemendiya xwe û gihîştina pêdiviyên bingehîn bi bazirganiya ser sînor ve girêdayî ye.

Li eniya dîplomasiya navneteweyî, Serokê Fransayê Macron û Serokê Tirkiyeyê Erdogan di nîqaşên derbarê rewşa Îran û Ukraynayê de tevlî bûne. Ev nîqaş bi pirsa Kurdî re pir girêdayî ne, bi taybetî ji ber nifûsên Kurd ên Îranê û encamên jeopolîtîk ên berfirehtir ên aramiya herêmî. Behsa «agirbestekê» an «rawestandina demkî» di çarçoveya pevçûneke Amerîkî–Îsraîlî–Îranî de, bi xemgîniyên derbarê bandora wê li Libnanê re, tora tevlihev a hevpeymaniyan û pêşbaziyan jî nîşan dide ku jîngeha çalakiyên Kurdan şêwe dike. Her guherînek di van dînamîkan de dikare encamên kûr ji bo daxwaz û ewlehiya Kurdan hebin.

Xemgîniyên mirovî

Di nav tevliheviyên siyasî û leşkerî de, xemgîniyên mirovî berdewam in. Çîroka dilêş a Nayif Husên, ku kurê wî Elî Esker ji Kanûna Paşîn ve li Helebê girtiye, bihayê mirovî yê pevçûnên berdewam bi awayekî tûj bi bîr dixe. Daxwaza wî ya azadkirina kurê wî, li gel girtiyên din, bi malbatên bêhejmar ên ji girtinên keyfî û windakirinê bandor bûne re deng vedide. Vegotinên kesane yên wisa pêdiviya lezgîn a parastina mafên mirovan û hesabdayînê li herêmên pevçûnê, bi taybetî ji bo nifûsên bêparastin wek Kurd, derdixin pêş.

Encam

Di 12 Nîsana 2026 de, gelê Kurd li xalekê ya nazik e, giraniya dîrokeke tevlihev bi tevliheviyên demeke niha ya bi lez diguhere hevseng dike. Bûyerên dîrokî yên vê tarîxê — ji Şerê Çiyayê Sefînê yê hov û kampanyaya xapînok a Enfalê heta damezirandina bi hêvî ya Parlamentoya Kurdistanê ya li Sirgûnê — têkoşîna wan a berdewam a ji bo mayînê, naskirinê û diyarkirina çarenûsa xwe bi awayekî bi hêz bi bîr dixin. Îro dijwarî piralî ne û dubendiyên siyasî yên hundirîn, tehdîdên ewlehiyê yên herêmî û dansa tevlihev a dîplomasiya navneteweyî di nav xwe de digirin. Lê di nav van astengên giran de, gaziyên berdewam ên yekîtiyê û ruhê neguherbar ê xweragiriyê hîn vegotina Kurdî diyar dikin. Dema herêm di van avên bahoz de rêya xwe dibîne, cîhan temaşe dike da bibîne gelê Kurd dê çawa hîn çarenûsa xwe şêwe bike, ji rabirdûya xwe hêz bigire da paşerojeke ewletir û yekgirtîtir çêbike.

Çavkanî

  1. [Çalakiyên cuda piştrast dikin ku xwîna şehîdan dibe pêta têkoşînê](https://hawarnews.com/en/diverse-events-affirm-that-martyrs-blood-becomes-flame-of-struggle) - Ajansa Nûçeyan a Hawarê

  1. [11ê Nîsanê: Roja rizgariyê û têkoşîna nûkirî di dîroka Kurdî de](https://www.kurdish-history.com/post/april-11-a-day-of-liberation-and-renewed-struggle-in-kurdish-history) - Dîroka Kurdî

  1. [Plana nûçeyan a ANHAyê – 12 Nîsana 2026](https://hawarnews.com/en/anha-news-plan-12-april-2026) - Ajansa Nûçeyan a Hawarê

  1. [Rêza demî ya serhildana Partiya Karkerên Kurdistanê (1978–2015)](https://en.wikipedia.org/wiki/Timeline_of_the_Kurdistan_Workers%27_Party_insurgency_(1978%E2%80%932015)) - Wikipedia

  1. [Profîla Kurdistana Iraqê - rêza demî](https://www.bbc.com/news/world-middle-east-15467672) - BBC News

  1. [Şerê Çiyayê Sefînê (Nîsan, 1965)](https://partipedia.org/en/articles/%DA%AF%D8%B4%D8%AA-%D8%A8%D8%A7%D8%A8%DB%95%D8%AA%DB%95%DA%A9%D8%A7%D9%86/the-battle-of-mount-safin-april-1965) - Partipedia

  1. [Kampanyaya Enfalê](https://en.wikipedia.org/wiki/Anfal_campaign) - Wikipedia

  1. [Enstîtuya Kurdî ya Parîsê](https://www.institutkurde.org/en/publications/bulletins/481.html) - Enstîtuya Kurdî ya Parîsê

  1. [Kurdipedia - Rêza demî ya bûyeran - 12-04](https://www.kurdipedia.org/calendar.aspx?lng=15&q=12-04) - Kurdipedia