Nivîsên edebî, vegotinên devkî û cejn bîranînên cuda yên berxwedan û evînê radigihînin.

Dîmena ji hewayê ya xelek û rêzên mezin ên mirovên bi cilên rengîn ku li dora agirê biçûk ê dûmanî li qada vekirî direqisin
Civîna ku Pejmanjaf wek cejna Newroza Kurdî daye nasîn; qeyda Commons sala 2022 dide, cih nehat diyarkirin. Wêne cejneke nûjen nîşan dide, ne bûyereke nav efsaneyan. © Pejmanjaf · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Kawa û Newroz

Mahmoud Omidsalar Kawa di Şahnameyê de vedibêje: hesinkar li dijî Dehaq radiweste, belgeya dadweriya wî diqetîne û pêşgira xwe ya çerm dike al. Alîgirên xwe digihîne Ferîdûn ku zalim têk dibe. Guhertoyên devkî serkeftinê didin Kawa bi xwe. [1] Lêkolîna Delal Aydin a 2026 girêdana nûjen a Kawa, agirê Newrozê û daxwaza naskirina Kurdan vedikole; ev girêdan di beşa Kawaya Şahnameyê de jixwe tune ye. [2]

Mem û Zîn, helbest û vegotin

Helbesta Kurmancî ya Xanî ya dawiya sedsala 17an hevdîtina Newrozê, zewaca astengkirî, zindan û mirinê vedibêje. Leezenberg evîna tesewufî û şîroveyên neteweyî yên paşê jî vedikole. [3] Teza Chyet ya 1991 hejdeh guhertoyên devkî berhev dike, bi Îngilîzî werdigerîne û performans, motîf û cudahiyên herêmî dinirxîne. [4] Helbest û her vegotin taybetiyên xwe hene.

Dimdim û bîranîn

Hassanpour avakirina nû ya kelehê nêzî 1609 û dorpêça ji Mijdara 1609 heta havîna 1610, girtina wê û kuştina parêzvanan vedibêje. Dîrokên Sefewî serhildanê, kevneşopiyên Kurdî berxwedana li dijî desthilatiya biyanî derdixin pêş. Çîrok bi Kurmancî, Soranî û Ermenî belav bû. [5] Nasandina vegêjer, ziman, berhevkar û çapê dihêle guhertoya ku tê gotûbêjkirin were dîtin; kronolojiya bûyerê û bîranîna destanî bi hev re bên xwendin.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Mahmoud Omidsalar, Kāva, Encyclopaedia Iranica XVI/2, 130–132, 2013, updated 2016; comparison of Shahnameh and oral narrative variants.
  2. Delal Aydin, The Making of Newroz: Intangible Cultural Heritage and Kurdish Ethnopolitical Mobilisation, International Journal of Heritage Studies, published online 24 August 2026, DOI 10.1080/13527258.2026.2723881.
  3. Michiel Leezenberg, “The Kurds Have Not Made Love Their Aim”: Love, Sexuality, Gender, and Drag in Ehmedê Xanî’s Mem û Zîn, IJMES 54/4, 705–724; online 27 January 2023; introduction and analysis.
  4. Michael Lewisohn Chyet, “And a Thornbush Sprang Up Between Them”: Studies on Mem û Zîn, a Kurdish Romance, PhD dissertation, University of California, Berkeley, 1991, vol. I; abstract, preface and comparative research framework.
  5. Amir Hassanpour, Dimdim, Encyclopaedia Iranica VII/4, 404–405, 1995, updated 2013; siege chronology and Kurdish oral and literary traditions.