Pîr Mûsî di kevneşopiya Yarsanî de wek nivîskarê pîroz ê bi Sultan Sehak ve girêdayî tê bîranîn. Tomara kiryarên mirovan desthilata pîroz bi endamtiya civakê û berpirsiyariya exlaqî ve girê dide. Cihê wî dîroka helbest, hîndekariya devkî û koleksiyonên nivîskî jî vedike.

Tembûreke darîn a stûdirêj ji aliyê xwe li ser postekî spî ye, kasa dor, perde û gûlikên wê xuya ne
Tembûr, wêneya Xmoheb a 15 Gulana 2014, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Amûr çarçoveya veguhastina mûzîkî ya helbestên Yarsanî dide; wek amûra Pîr Mûsî nayê naskirin. Xmoheb · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Hevalek di dîroka pîroz de

Heinz Halm Mûsî digel Benyamîn û Dawud di nav kesên pîroz ên dewrê Sultan Sehak de dide. Tecelliya xwedayî, heval, çîrok û rîtuel di vê cîhana olî de girêdayî ne. [1] Nasnameya Pîr Mûsî di vê dîroka pîroz de ye. Vegotineke baweriyê ya hevaltiya Sultan ji katalogeke dîrokdar a destnivîsê an biyografiyeke serbixwe belgekirî cuda ye.

Nivîskar û helbestên pîroz

Lêkolîna Sevda Orak Reşitoğlu ya kelamên Yarsanî nisbetdana kevneşopî ya berhevkirin û nivîsandinê bo Pîr Mûsî, nivîskarê Sultan, dubare dike. Kurteya wê kelamên soranî yên Nêrgiz Xanim Şehrezorî di edebiyateke bi piranî goranî de jî nîşan dide. [2] Desthilata nivîskar bi mîrasa helbestî ya berfireh, digel dengên jinan, girêdayî ye. Ev nisbetdan girîngiya olî dide, lê bi tenê orîjînala fîzîkî ya her koleksiyona Serencamê nas nake.

Tomarkirina kiryaran û endamtiya civakê

Seyedehbehnaz Hosseini di lêkolîna 2017 a perwerdeya kevneşopî de Mûsî vedikole. Di vegotina navdanîn û sersepardina zarok de bawerî heye ku Mûsî kiryarên zarok tomar dike. Peywendiya bi pîr û delîl re hîndekariya olî rêberî dike. [3] Tomara pîroz li vir bi erkên civakî û perwerdeyê girêdayî ye. Ev bawerî û pratîkên raporkirî ne, ne rêwerzên ku li her civakê yekreng tên sepandin.

Hîndekariya devkî, ziman û mûzîk

Philip G. Kreyenbroek kelaman vedibêje ku îşareyên wan zanîna çîrokên devkî dixwazin. Malbat, seyîd, ezberkirin û ravekirin di hîndekariyê de cih digirin; nivîs û xwendin bi hev re ne. Goranîya Edebî zimanê sereke ye, digel nivîsên tirkî, farisî û kurdî. Tembûr di cemê de dengê helbestan piştgirî dike. [4] Amûra wêneyê vê çarçoveyê nîşan dide. Parastina gotinan û hînbûna wateya wan bi rêya mirovan hevdu temam dikin.

Serencam û dîroka nivîsê

Rahman Veisi Hasar di lêkolîna 2024 de tecellî, nivîsandina pîroz û Qabalah wek ramanên çêkirina nivîsên Yarsanî vedikole. Kurteya wî çend pêvajoyên cuda yên avakirina kanonê û nivîsên çîrokî, şahidî û rîtuel cuda dike. [5] Rêzgirtina Mûsî digel cihêrengiya koleksiyon û şîroveyan tê xwendin. Îdîaya pirtûkeke yekreng a bi dîrokeke teqez an cihê nû yê orîjînaleke winda belgeyên taybettir dixwaze.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Heinz Halm, “Ahl-e Ḥaqq”, Encyclopaedia IranicaI/6,1984,635–637, updated2018; companions and sacred cycles.
  2. Sevda Orak Reşitoğlu, “Kelamên Soranî di Metnên Yarsanî de: Mînaka Nêrgiz Xanim Şehrezorî”, Nubihar Akademi5(17),2022; author’s Kurdish and English abstracts.
  3. Seyedehbehnaz Hosseini, “The oral transmission of Yārsāni’s traditional education”, Fritillaria Kurdica17, June2017,20–33, especially27–29.
  4. Philip G. Kreyenbroek, “The Religious Textual Heritage of the Yārsān (Ahl-e Haqq)”, Oral Tradition35/2,2022,331–340; languages, oral interpretation and music.
  5. Rahman Veisi Hasar, “Canonization and sacred text in the Yārsān religion”, Iranian Studies57/1,2024,47–72; author’s abstract, DOI10.1017/irn.2023.65.