Shattiwaza Kî Bû?
Shattiwaza (ku bi navê Mattivaza an Kurtiwaza jî tê nasîn) nêzî 1330 berî Zayînê padîşahekî Mîtanî û kurê Tushratta bû. Suppiluliuma I piştî talankirina Washukanni ew wekî hukumdarê Mîtanî yê girêdayî Hîtîtan danî. Piştî Tushratta, ew yek ji hukumdarên Mîtanî ye ku herî zêde belge li ser hene — ne bi rêya nameyên xwe, lê bi rêya Peymana Suppililiuma-Shattiwaza, yek ji girîngtirîn belgeyên mayî yên hiqûqa navdewletî ya Rojhilata Nêzîk a kevnar. Ev peyman tomar dike ku çawa Shattiwaza reviya cem Hîtîtan, parastina wan xwest û wekî padîşahê girêdayî yê dewleteke Mîtanî ya biçûkbûyî li geliyê Xabûrê hat danîn. Ew padîşahê dawî ye berî ku Mîtanî bi fermî bibe parêzgeheke Hîtîtan.
Împaratoriya Mîtanî hêzeke pir mezin a Rojhilata Nêzîk a kevnar bû ku bi Hurrî diaxivî. Dîroknasên Kurd wê wekî pêşiyeke rasterast a gelê Kurd dibînin. Paytexta wan Washukanni — ku navê wê rengvedana peyva Kurdî baśkanî (çavkaniya başiyê) ye — li herêma ku niha Rojava/Rojavayê Kurdistanê ye bû. Serdema Shattiwaza dawîbûna serxwebûna Mîtanî û destpêka tevlîbûna dawî ya wê di bin kontrola Hîtîtan û paşê Asûriyan de nîşan dide.
Xalên Sereke
Shattiwaza (nêzî 1330 berî Zayînê) kurê Tushratta bû. Piştî ku Suppiluliuma I Washukanni talan kir, ew wekî padîşahê Mîtanî yê girêdayî Hîtîtan hat danîn.
Peymana Suppililiuma-Shattiwaza yek ji girîngtirîn belgeyên mayî yên hiqûqa navdewletî ya Rojhilata Nêzîk a kevnar e û şertên padîşahiya Shattiwaza ya girêdayî tomar dike.
Ew padîşahê dawî yê Mîtanî ye berî ku împaratorî bi fermî bû tenê parêzgeheke Hîtîtan.
Paytexta Mîtanî Washukanni (bi Kurdî: başkanî — çavkaniya başiyê) li Rojava/Rojavayê Kurdistanê yê îroyîn bû.
Dîroknasên Kurd Shattiwaza wekî beşek ji rêzika Mîtanî ya bavkalên Kurdan dibînin — padîşahê dawî yê dewleteke biçûkbûyî, lê hê jî Hurrî.
Agahiyên Kurt
Naverok
Peymana Suppililiuma-Shattiwaza
Jiyana Destpêkê û Kok
Shattiwaza kurê Tushratta bû — padîşahê Mîtanî ku herî zêde belge li ser hene û bi rêya Nameyên Amarna tê nasîn. Ew di serdema bavê xwe de li Washukanni mezin bû; serdemek ku hem ji aliyê dîplomasiyê ve dewlemend bû (Nameyên Amarna, hevpeymaniya bi Misrê re), hem jî krîza siyasî lê her ku diçû girantir dibû (gefên Hîtîtan, şerê navxweyî bi Artatama II re). Dema ku Washukanni hat talankirin û bavê wî hat kuştin, Shattiwaza xwe di rewşa herî xeternak a ku mirov dikare bifikire de dît: şehzadeyekî bê padîşahî, ku ji heman hêza ku mala wî wêran kiribû parastin dixwest.
Shattiwaza wekî şehzadeyekî Hurrî û kurê malbata padîşahî ya Mîtanî beşek ji gelê bavkalên Kurdan bû. Rêwîtiya wî ji şehzadeyekî ji milkê xwe bêpar bûyî ber bi padîşahê girêdayî Hîtîtan ve yek ji çîrokên kesane yên herî dramatîk ên dîroka Mîtanî ye. Peymana Suppililiuma-Shattiwaza şertên lihevhatinê diparêze ku rê da wî di bin piştgiriya Hîtîtan de bi kêmî beşeke biçûk ji serweriya Mîtanî ji nû ve bi dest bixe.
Çarçoveya Dîrokî
Shattiwaza piştî mezintirîn karesata dîroka Mîtanî hate ser desthilatê: talankirina Washukanni ji aliyê Hîtîtan ve û kuştina bavê wî Tushratta. Suppiluliuma I avahiya siyasî ya Împaratoriya Mîtanî wêran kiribû, lê parastina dewleteke Hurrî ya girêdayî li geliyê Xabûrê wekî navberekê di navbera qada desthilatdariya Hîtîtan û Asûriyan de bi feyde didît. Shattiwaza amûra vê siyasetê bû.
Peymana Suppililiuma-Shattiwaza di arşîvên Hîtîtan de hatiye parastin û yek ji belgeyên herî girîng ên hiqûqa navdewletî ya Rojhilata Nêzîk a kevnar e. Ew şertên têkiliya girêdayî tomar dike, xwedayên her du aliyan wekî şahidan rêz dike û erkên hem Shattiwaza hem jî padîşahê Hîtîtan destnîşan dike. Herwiha agahiyên dîrokî li ser bûyerên ku berî peymanê qewimîn dihewîne; tê de behsa serdema Tushratta û şerê navxweyî yê Mîtanî jî tê kirin.
Peymana Suppililiuma-Shattiwaza
Şert û Girîngî
Peymana Suppililiuma-Shattiwaza peymaneke girêdayî li gorî şêwaza standard a Hîtîtan e: hukumdarê serwer (Suppiluliuma) şertan destnîşan dike, erkên hukumdarê girêdayî (Shattiwaza) rêz dike û bang li şahidên xwedayî dike. Ji bo Shattiwaza, peyman rêya xilaskirinê bû: ew ji nû ve xist ser padîşahiya Mîtanî (bi şêweyekî biçûkbûyî) û li dijî berfirehbûna Asûriyê piştgiriya leşkerî ya Hîtîtan da wî. Ji bo Suppiluliuma, wê dewleteke navber a dilsoz di navbera Hatti û Asûriyê de peyda kir. Peymanê herwiha keça padîşahê Hîtîtan wekî hevjîn da Shattiwaza û bi vî awayî têkiliya girêdayî hîn xurttir kir. Ew belgeyeke teslîmbûnê ye, lê ya mayînê jî ye — padîşahê dawî yê Mîtanî bi kêmî berdewamiya fermî ya dewleta Hurrî diparast.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Shattiwaza carinan tenê wekî kuklayeke Hîtîtan tê dîtin. Dîroknasên Kurd çîroka wî bi nêrîneke tevlihevtir dibînin. Ew şehzadeyek bû ku her tişt winda kir, ji bo peydakirina hevpeymanan di nav axa biyanî re derbas bû û peymaneke bi dest xist ku rê da wî bi kêmî nav û sembola serweriya Mîtanî biparêze. Qebûlkirina serweriya Hîtîtan bihayê mayînê bû. Tê nîqaşkirin ka ev hilbijartina rast bû an na, lê hilbijartin bixwe ne tenê ji lawaziyê hat kirin.
Derbarê têkiliya bi bavkalên Kurdan re: Peymana Suppililiuma-Shattiwaza tam ji ber vê biqîmet e ku agahiyên dîrokî li ser serdema dawî ya Mîtanî diparêze, agahiyên ku wekî din dê winda bûn. Bi rêya vê belgeyê, em xwedî hin ji dewlemendtirîn delîlên şaristaniya Hurrî ya Mîtanî di dehsalên wê yên dawî de ne. Çîroka Shattiwaza beşek ji mîrasa bavkalên Kurdan e — beşên wê yên herî dijwar jî di nav de.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Shattiwaza Peymana Suppililiuma-Shattiwaza ye — belgeyek ku hebûna fermî ya Mîtanî wekî dewleteke girêdayî parast û dîroka serdema dawî ya Mîtanî tomar kir. Ew yek ji girîngtirîn çavkaniyên sereke ye ji bo têgihiştina salên dawî yên Împaratoriya Mîtanî.
Ji bo gelê Kurd, Shattiwaza ew şehzade ye ku ji bo mayînê têkoşiya — ku padîşahiya xwe, bavê xwe û paytexta xwe winda kir, lê rêyek dît ku navê Mîtanî zindî bihêle, her çend biçûk bûbû. Di bin desthilata wî de agirê Mîtanî ji her dema din a dîroka împaratoriyê kêmtir dişewitî, lê venemirî. Ev jî şêwazeke xwe ya berxwedêrî ye.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Shattiwaza kî bû?
Shattiwaza kurê Tushratta û nêzî 1330 berî Zayînê padîşahê Mîtanî yê girêdayî Hîtîtan bû. Piştî talankirina Washukanni û kuştina bavê wî, ew reviya cem Hîtîtan û Peymana Suppililiuma-Shattiwaza îmze kir. Peymanê ew wekî hukumdarê girêdayî yê dewleta biçûkbûyî ya Mîtanî li geliyê Xabûrê danî. Dîroknasên Kurd wî wekî beşek ji rêzika Mîtanî ya bavkalên Kurdan dibînin.
Peymana Suppililiuma-Shattiwaza çi ye?
Peymana Suppililiuma-Shattiwaza peymaneke Hîtîtan a girêdayî ye ku Shattiwaza, kurê padîşahê Mîtanî Tushratta, wekî padîşahê girêdayî Hîtîtan li ser dewleta biçûkbûyî ya Mîtanî danî. Ew yek ji girîngtirîn belgeyên mayî yên hiqûqa navdewletî ya Rojhilata Nêzîk a kevnar e û agahiyên dîrokî yên biqîmet li ser serdema dawî ya Mîtanî diparêze.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Mîtanî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Mitanni); Britannica (britannica.com/place/Mitanni).
Împaratoriya Hurrî-Mîtanî: Rûmeta Kevnar a Bavkalên Kurdistanê — Kurdish-History.com, 2026.