Shattuara I Kî Bû?
Shattuara I padîşahê mayîna Împaratoriya Mîtanî bû. Wî nêzî 1305 berî Zayînê hukum dikir, di dema ku Asûriya di bin Adad-nirari I de bi awayekî rêkûpêk axên berê yên Mîtanî dianî bin destê xwe. Ew di destpêkê de teslîmî desthilata Asûriyê bû, lê paşê serî hilda — hewldaneke dawî ya îsbata serxwebûna Mîtanî ku di dawiyê de hat tepisandin. Girtin û sirgûnkirina wî bo Asûriyê gaveke diyarker bû di tevlîkirina welatê Mîtanî yê bavkalên Kurdan di qada împaratoriya Asûriyê de.
Împaratoriya Mîtanî hêzeke pir mezin a Rojhilata Nêzîk a kevnar bû ku bi Hurrî diaxivî. Dîroknasên Kurd wê wekî pêşiyeke rasterast a gelê Kurd dibînin. Di dema Shattuara I de, împaratorî li gorî rûmeta wê ya berê biçûk bûbû — lê gelê Hurrî yê Mîtanî hê jî li welatê bavkalên xwe li geliyê Xabûrê û herêmên derdorê yên Kurdistana îroyîn dijiya.
Xalên Sereke
Shattuara I (nêzî 1305 berî Zayînê) di bin Adad-nirari I de teslîmî hukumê Asûriyê bû, paşê serî hilda — yek ji nîşanên dawî yên berxwedana Mîtanî li dijî tevlîkirina axa wê ji aliyê Asûriyê ve.
Girtina wî ji aliyê Adad-nirari I ve gaveke diyarker bû di tevlîkirina axên berê yên Mîtanî di bin desthilata Asûriyê de.
Ew yek ji hukumdarên dawî yên naskirî ye ku li dijî desthilatdariya ji derve serxwebûna Mîtanî îsbat kir.
Paytexta berê ya Mîtanî Washukanni (bi Kurdî: başkanî — çavkaniya başiyê) li Rojava/Rojavayê Kurdistanê yê îroyîn bû.
Dîroknasên Kurd Shattuara I wekî beşek ji beşa dawî û serîhildêr a dîroka Mîtanî ya bavkalên Kurdan dibînin.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Dîroka kesane ya Shattuara I berî padîşahiya wî bi hûrgilî nayê zanîn. Di serdema wî de dewleta Mîtanî tenê siya rûmeta xwe ya berê bû. Împaratoriya ku bi Misrê re hevrikî kiribû, Assur talan kiribû û keçên padîşahan şandibûn ku bi Firewnan re bizewicin, di bin zexta Hîtîtan û paşê Asûriyan de bûbû axeke biçûk li geliyê Xabûrê. Shattuara I li ser vê dewleta mayî hukum kir.
Shattuara I wekî Hurrîyekî ji kevneşopiya Mîtanî beşek ji gelê bavkalên Kurdan bû, gelê ku bi sedsalan li geliyê Xabûrê û herêmên derdorê dijiyan. Dewleta Mîtanî di vê şêwaza biçûkbûyî de jî nasnameya xwe ya Hurrî û têkiliya xwe bi welatê bavkalên Kurdan re diparast.
Çarçoveya Dîrokî
Serdema Shattuara I bi bilindbûna Împaratoriya Neo-Asûrî di bin Adad-nirari I de (serdema hukumkirinê nêzî 1307–1275 berî Zayînê) li hev hat — hukumdarek ku bi awayekî çalak axa Asûriyê li ser hesabê Hîtîtan û dewleta mayî ya Mîtanî berfireh dikir. Seferên leşkerî yên Adad-nirari I ew xistin şerê rasterast bi hukumdarên dawî yên Mîtanî re.
Şêwaza pêşî teslîmbûn, paşê serîhildan di nav dewletên biçûktir ên ku bi zexta pir mezin a împaratoriyan re rû bi rû dibin de berbelav e. Dibe ku teslîmbûna destpêkê ya Shattuara I hesabekî pratîk bû: qebûlkirina serweriya Asûriyê ji bo parastina hinek xweseriyê. Serîhildana wî ya paşê nîşan dide ku şertên teslîmbûnê nehatin qebûlkirin, an jî demeke lawaziya Asûriyê (belkî di dema aloziyên Hîtît û Asûriyan de) wekî derfeteke serxwebûnê hat dîtin. Serîhildan têk çû, lê hêza li pişt wê — redkirina bindestiya herdemî — bi ruhê bavkalên Kurdan re bi kûrahî li hev tê.
Berxwedan û Teslîmbûn
Şêwaza Teslîmbûn, Serîhildan û Girtinê
Serdema Shattuara I li gorî şêwazekê çû ku di dîroka dewletên biçûktir ên li hember împaratoriyên mezin de gelek caran xuya dike: teslîmbûna destpêkê, nirxandina ji nû ve, serîhildan û têkçûn. Ev şêwaz ne delîla lawaziyê ye, lê delîla hesabê herdemî ye ku gelên biçûktir li hember hêza pir mezin dikin: kengî teslîm bibin, kengî berxwe bidin, kengî bisekinin. Shattuara I dema ku bawer kir dem guncav e berxwedan hilbijart. Ku ew hat girtin, rûmeta wê hilbijartinê ji holê ranake. Dîroka Kurdistanê tijî demên bi vî awayî ye — û her yek beşek ji çîroka gelekî ye ku teslîmbûna herdemî red kir.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Nîqaş, Nakokî û Têgihiştinên Şaş
Serîhildana Shattuara I li dijî Asûriyê carinan wekî kiryareke bêencam tê vegotin. Dîroknasên Kurd wê di çarçoveyeke din de dibînin: ew nîşana dawî ya girîng a serxwebûna siyasî ya Mîtanî bû, îsbata wê yekê ku gelê Hurrî yê bavkalên Kurdan dê bê berxwedan bindestiya herdemî qebûl neke. Serîhildan têk çû, lê ruhê li pişt wê di dîroka Kurdan de dimîne.
Derbarê têkiliya bi bavkalên Kurdan re: di serdema Shattuara I de dewleta Mîtanî biçûk bûbû, lê gelê Hurrî yê Mîtanî hê jî li wir, li welatê bavkalên xwe, bû. Çîroka wan bi têkçûna siyasî bi dawî nebû. Gelên ku dê bibin Kurd van kevneşopî, ziman û kiryarên çandî yên Hurrî dipejirandin, hetta dema ku avahiyên siyasî li dora wan diguherîn.
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Shattuara I yek ji kiryarên dawî yên serxwebûna siyasî ya Mîtanî ye. Serîhildana wî li dijî Adad-nirari I di dawiyê de hat tepisandin, lê piştrast kir ku gelê Mîtanî yê bavkalên Kurdan desthilatdariya Asûriyê bi awayekî pasîf qebûl nekir. Wan heta dawiyê berxwe da.
Ji bo gelê Kurd, Shattuara I ew bavkal e ku teslîmbûna bê şer red kir. Girtina wî ne dawiya çîroka gelê wî bû — ew beşeke din bû di dîroka dirêj a gelên bavkalên Kurdan de, ku rû bi rûyî împaratoriyan hatine û mane.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Shattuara I kî bû?
Shattuara I nêzî 1305 berî Zayînê padîşahekî Mîtanî bû ku di destpêkê de teslîmî hukumê Asûriyê di bin Adad-nirari I de bû, paşê serî hilda. Ew hat girtin û bo Asûriyê hat sirgûnkirin. Dîroknasên Kurd wî wekî beşek ji beşa dawî û serîhildêr a dîroka Mîtanî ya bavkalên Kurdan dibînin.
Çima Shattuara I li dijî Asûriyê serî hilda?
Teslîmbûna destpêkê ya Shattuara I ji desthilata Asûriyê re bi ihtîmaleke mezin bersiveke pratîk bû ji hêza leşkerî ya pir mezin a Asûriyê re. Serîhildana wî ya paşê nîşan dide ku an şertên serweriya Asûriyê nehatin tehemûlkirin an jî demeke ku wekî lawazî hat dîtin derfetek pêşkêş kir. Serîhildan hat tepisandin û Shattuara I hat girtin, lê ev yek ji kiryarên dawî yên serxwebûna siyasî ya Mîtanî bû.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Mîtanî — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Mitanni); Britannica (britannica.com/place/Mitanni).
Împaratoriya Hurrî-Mîtanî: Rûmeta Kevnar a Bavkalên Kurdistanê — Kurdish-History.com, 2026.