Husam ed-Dîn Çelebî navek e ku di qadên sûfîtî û edebiyata Farisî de derdikeve pêş. Wek murîdekî bingehîn ê helbestvanê navdar Rûmî, wî di teşegirtina yek ji berhemên herî girîng ên edebiyata sûfî, Mesnewî, de roleke pêdivî lîst. Beşdarî, bandor û têgihiştinên wî tenê têbîniyên dîrokî nînin; ew ji bo fêmkirina pêşketina raman û edebiyata sûfî bingehîn in.
Di vê gotarê de, em jiyana Husam ed-Dîn Çelebî, girêdana wî ya kûr bi Rûmî re û bandorên wî yên mayînde li raman û edebiyata sûfî vedikolin.
Jiyana destpêkê û paşxane
Husam ed-Dîn Çelebî li dor 1225 li Qonyayê ji dayik bû, ku navendeke geş a raman û çanda sûfî bû. Rehên wî vedigerin malbateke sûfî ya Kurd. Kalê wî, Şêx Tac ed-Dîn Ebû el-Wefa, bi eslê xwe ji Urmiyeyê bû û paşê li Bexdayê hat definkirin. Ev xanedan çarçoveyeke ruhî ya dewlemend da Husam ed-Dîn ku riya wî ya sûfîtiyê araste kir.
Gotineke navdar a ku bi kalê wî ve tê girêdan dibêje: «Şeva borî ez Kurd bûm û vê sibehê bûm Ereb.» Ev yek ramana bingehîn a sûfîtiyê ya yekîtî û derbasbûna ji sînoran nîşan dide ku ji cudahiyên etnîkî û çandî wêdetir diçe. Dibe ku dîtinên bi vî rengî têgihiştina Husam ed-Dîn a nasname û ruhaniyetê teşe dabin.
Têkiliya bi Rûmî re
Têkiliya Husam ed-Dîn bi Rûmî re dema ku ew li Qonyayê bû yek ji murîdên Rûmî dest pê kir. Di wê demê de, Rûmî jixwe di civaka sûfî de kesayetiyeke pir bi rêz bû û bi têgihiştinên xwe yên kûr ên ruhî dihat naskirin. Husam ed-Dîn tenê şagirtekî din nebû; wî îlham û kûrahiyeke ruhî ya beramber anî nav jiyana Rûmî.
Ev Mesnewî, ku gelek caran «Qurana bi Farisî» tê gotin, lêkolîneke mezin a evîn, ruhaniyet û lêgerîna rastiya îlahî ye. Handana Husam ed-Dîn ji bo teşwîqkirina Rûmî ku dest bi vê hewldana edebî bike bingehîn bû. Bê piştgiriya wî, dibe ku Mesnewî negihîştibûya wan astên bilind ku gihiştiye.
Nîqaşên wan gelek beşên Mesnewî agahdar kirin û girîngiya girêdana wan nîşan dan. Rûmî gelek caran di misrayên xwe de pesnê Husam ed-Dîn dide û girêdana wan a kûr pîrozbahî dike. Mînak, ew Husam ed-Dîn wek «şemaleke geş» bi nav dike ku riya wî ronî dike.
Beşdariyên di Mesnewî de
Beşdariyên Husam ed-Dîn di Mesnewî de mezin bûn û ji handanê wêdetir diçûn. Ew bi awayekî çalak beşdarî nivîsandin û sererastkirina vê nivîsara bingehîn bû da ku ramanên hûrgilî yên Rûmî bi zelalî werin vegotin.
Ev Mesnewî ji 25,000 misrayan zêdetir dihewîne ku di çîrok û meselan de hatine rêxistin û her yek dersên kûr ên ruhî pêşkêş dike. Têgihiştinên Husam ed-Dîn van vegotinan dewlemend kirin û ew hem helbestî hem jî bi kûrahî felsefî kirin.
Misrayên Rûmî gelek caran behsa evîn, yekîtî û îlahîtiyê dikin û bandora Husam ed-Dîn li awayê ku ev mijar di seranserê Mesnewî de hatine honandin nîşan didin. Ev berhem hem rêber hem jî nivîsareke ji bo lêgerînerên ruhî ye û wan teşwîq dike ku di lêgerîna girêdana îlahî de ji cîhana madî derbas bibin.
Mîrata Husam ed-Dîn Çelebî
Piştî koça dawî ya Rûmî di 1273 de, Husam ed-Dîn Çelebî rola girîng a cîgirê Rûmî hilgirt û hînkirinên Rûmî û prensîbên sûfîtiyê heta mirina xwe di 1284 de bêtir belav kirin. Piştî wî kurê Rûmî, Sultan Weled, hat.
Mîrata Husam ed-Dîn bi kûrahî bi rola wî wek murîdê Rûmî û beşdariyên wî di raman û edebiyata sûfî de girêdayî ye. Mînak, hînkirinên wî evîn, yekîtî û girîngiya girêdaneke rastîn bi îlahîtiyê re derdixistin pêş; ev nirx îro jî beşên bingehîn ên pratîka sûfîtiyê ne.
Ev Mesnewî şahidiya bandora wî dike û îlhama gelek xwîner û lêgerînerên ruhî li seranserê cîhanê dide. Mijarên wê hîn deng vedidin û takekesan di rêwîtiyên wan ên ruhî de rêberî dikin; di heman demê de wan teşwîq dikin ku kûrahiya bawerî û serpêhatiyên xwe vedikolin.
Bandora li ramana sûfî
Bandora Husam ed-Dîn Çelebî ji têkiliya wî bi Rûmî û Mesnewî re wêdetir diçe. Şiroveyên wî yên prensîbên sûfîtiyê bi sedsalan bandor li pêşketina ramana sûfî bi xwe kirine.
Sûfîtî, ku evîn û rêwîtiya hundirîn a ber bi Xwedê ve dixe navendê, her dem kevneşopiyeke zindî bûye. Hewldanên Husam ed-Dîn ên vegotina têgehên ruhî yên tevlihev bi awayekî fêmbar van hînkirinan hêsantir kirin. Bi vê yekê, baweriyên sûfîtiyê ji bo komeke berfirehtir gihîştbar bûn.
Ev gihîştbarî rê daye sûfîtiyê ku pêş bikeve û lêgerîneran ji paşxaneyên cihêreng bikişîne. Îro, rêbaz û hînkirinên sûfîtiyê hîn xwe diguncînin û peyama evîn, yekîtî û mezinbûna ruhî belav dikin ku di dirêjahiya deman de deng vedide.
Li ser girêdana ruhî
Jiyan û bandora Husam ed-Dîn Çelebî bandorên kûr ên şêwirmendiya ruhî û xwezaya guherîner a ramana sûfî nîşan didin. Têkiliya wî bi Rûmî re û beşdariyên wî di Mesnewî de şopeke mayînde li edebiyata Farisî û felsefeya sûfî hiştine.
Dema em bandora Husam ed-Dîn li ber çavan digirin, em girîngiya şêwirmendî, îlham û lêgerîna rastiya îlahî nas dikin. Hînkirinên wî bi bîr tînin ku em dikarin ji cudahiyên xwe wêdetir bi evîn û têgihiştina ruhî bingehên hevpar bibînin.
Di cîhana îroyîn a ku gelek caran dabeşkirî ye, dersên Husam ed-Dîn û Rûmî me teşwîq dikin ku li yekîtiya ruhî bigerin û mirovahiya me ya hevpar û rêwîtiya ber bi girêdanên kûrtir ve derdixin pêş.
Referans
Rûmî, Celal ed-Dîn. Masnavi-e-Ma'navi.
Keshavarz, Fatemeh. Rûmî: Pirtûka Evînê.
Schimmel, Annemarie. Rehendên tesewifî yên Îslamê.
Nasr, Seyyed Hossein. Dilê Îslamê: Nirxên mayînde ji bo mirovahiyê.
Arberry, Arthur. Helbestên tesewifî yên Rûmî.