Ebû Nesr Memlanê II, ku bi navê Mihemedê II tê nasîn, kesayetiyeke bingehîn di xanedana rewadî de ye û ji 1058/9an heta 1071an desthilatdar bû. Desthilatdariya wî demeke biryarker di dîrokê de nîşan da û tevliheviyeke zindî ya çanda farisî û vegotina helbestî derxist pêş. Di vê nivîsê de, em dê jiyan, tevkarî û mîrata Memlanê II lêkolîn bikin û nîşan bidin ka desthilatdariya wî çawa rewşa çandî ya Azerbaycanê û cîhana farisî ya berfirehtir guherand.
Çarçoveya dîrokî ya xanedana rewadî
Xanedana rewadî di sedsala 10an de derket holê û li ser Azerbaycan û herêmên cîran desthilatdar bû. Ev xanedan, ku Ebû Mensûr Wehsûdan damezrand, bi pêşxistina huneran, bi taybetî helbesta farisî, navdar bû. Di demeke aloziya siyasî de, ku xanedanên cuda ji bo kontrola herêmê têdikoşiyan, wê di vejandina çanda farisî de roleke jiyanî lîst.
Ebû Nesr Memlanê II, wek kurê Ebû Mensûr Wehsûdan, padîşahiyeke bi kevneşopiya çandî dewlemend mîras girt. Desthilatdariya wî di çarçoveya zehmetiyên siyasî de derbas bû, bi taybetî ji ber berfirehbûna Împaratoriya Selçûqî, ku di dawiyê de dê nîşana paşketina mîrata rewadî bûya.
Desthilatdariya Ebû Nesr Memlanê II
Ebû Nesr Memlanê II di serdemeke bi aramiya nisbî de bû mîr. Wî di nav berfirehbûna Selçûqiyan de hewl da xweseriyê biparêze û, tevî zehmetiyên ku zêde dibûn, bi geşbûna çanda farisî dilsoz ma.
Piştgiriya huneran
Desthilatdariya Memlanê II bi taybetî ji ber girîngiya ku dida huneran berbiçav e. Wî kevneşopiya ku bavê wî danibû domand û piştgiriyeke mezin da helbestvan û zanyaran. Yek ji kesayetiyên herî berbiçav ên serdema wî Qetranê Tebrîzî bû, ku berhemên wî di bin piştgiriya Memlanê II de hatin naskirin. Tebrîzî bi helbestên xwe yên bi hêz tê nasîn ku gelek caran bedewiya xwezayê û giraniya hestên mirovî nîşan didan.
Di dema desthilatdariya Memlanê II de, edebiyat û helbest hem geş bûn hem bûne aliyekî jiyanî yê nasnameya çandî ya Azerbaycanê. Her çend tu helbestên rasterast bi Memlanê II ve hatine girêdan tune bin jî, rola wî ya piştgir alîkariya afirandina derdoreke ku jêhatîbûna edebî teşwîq dikir kir.
Zehmetiyên siyasî û tehdîda Selçûqiyan
Tevî destkeftiyên wî yên çandî, desthilatdariya Memlanê II bi bêaramiya siyasî ya mezin re rû bi rû bû. Împaratoriya Selçûqî di bin rêberiya Alp Arslan de bi şêweyekî êrîşkar berfireh dibû û serweriya xanedana rewadî tehdîd dikir. Di 1070an de, Memlanê II û kurên wî ji aliyê Alp Arslan ve hatin girtin; ev demek bû ku dawîya nêzîk a desthilatdariya rewadî nîşan da.
Vê girtina biryarker hem dawîya rêberiya Memlanê II hem belavbûna xanedana rewadî nîşan da. Piştî van bûyeran, Selçûqiyan li herêmê serdestî ava kir û bi bandor tevkariyên çandî yên Rewadiyan di bin siya xwe de hiştin.
Encamên desthilatdariya Memlanê II
Girtina Ebû Nesr Memlanê II di 1070an de xalek veguherînê di dîroka Azerbaycanê de nîşan da. Xanedana rewadî, ku berê çirayekî çanda farisî bû, hat hilweşandin. Lê bandora mîrata Memlanê II ma.
Ehmedîlî û ji nû ve girtina Merağayê
Di destpêka sedsala 12an de, neviyên Rewadiyan, ku bi navê Ehmedîlî dihatin naskirin, karîbûn Merağa ji nû ve bigirin; ev bajar ji bo Rewadiyan bingehîn bû. Vê vejînê bandora domdar a mîrata rewadî, heta piştî hilweşîna wê ya siyasî jî, destnîşan kir.
Ehmedîliyan domdariya çand û edebiyata farisî derxistin pêş û kevneşopiyên ku Memlanê II alîkariya damezrandina wan kiribû domandin. Pêşketinên edebî yên serdema rewadî îlham dan nifşên paşerojê yên helbestvan û zanyarên farisî.
Tevkariyên çandî yên Ebû Nesr Memlanê II
Rêberiya Ebû Nesr Memlanê II, li gel zehmetiyên siyasî yên ku ew pê re rû bi rû bû, bi tevkariyên çandî yên mezin hat nasandin. Dilsoziya wî ji huner û edebiyatê re ji bo pêşxistina derdoreke çandî ya zindî bingehîn bû.
Bandora li helbesta farisî
Di bin piştgiriya Memlanê II de, xanedana rewadî bû navendeke geş a helbesta farisî. Berhemên helbestvanên wek Qetranê Tebrîzî di vê demê de geş bûn û derdoreke çandî ya dewlemend nîşan dan.
Her çend Memlanê II bixwe tu helbestên navdar li dû xwe nehiştin jî, bandora wî di qada edebiyatê de belav bû. Pêşxistina wî ya edebiyata farisî, ku gelek caran ji ber zeraft û kûrahiya wê tê pesindan, piştrast kir ku helbesta farisî di salên paşerojê de geşbûna xwe berdewam bike.
Rola çanda farisî di rêveberiyê de
Memlanê II fêm kir ku nasnameya çandî bandoreke mezin li rêveberiyê dikir. Bi piştgiriya kevneşopiyên farisî, wî hewl da tebeeyên xwe di bin çarçoveyeke çandî ya hevpar de yek bike. Vê stratejiyê hem desthilatdariya wî xurt kir hem di demên nediyar de dilsoziya gelê wî pêş xist.
Lihevhatina wî ya bi çanda farisî re Memlanê II wek desthilatdarekî ku mîrata gelê xwe dinirxîne bi cih kir. Vê girîngiya ku dida nasnameya çandî tevkariya aramiyê kir, heta dema ku tehdîdên derveyî nêzîk dibûn jî.
Raman li ser mîrata girîng a Memlanê II
Ebû Nesr Memlanê II, desthilatdarê dawî yê xanedana rewadî, berxwedêriya çandê li seranserê dîrokê di xwe de nîşan dide. Her çend ew bi rewşên siyasî yên dijwar re rû bi rû bû jî, piştgiriya wî ya bêdudilî ji huner û çanda farisî re şopeke domdar li herêmê hişt. Derdora edebî ya ku wî pêş xist rê ji nifşên paşerojê re vekir û cihê wî di dîroka farisî de xurt kir.
Her çend xanedana rewadî dibe ku di bin Împaratoriya Selçûqî de hilweşiyabe jî, bingehên çandî yên ku di desthilatdariya Memlanê II de hatin danîn dengê xwe di kevneşopiyên edebî yên farisî de berdewam kirin. Vejîna Ehmedîliyan di sedsala 12an de bi hêz bandora domdar a Memlanê II bi bîr tîne û piştrast dike ku tevkariyên xanedana rewadî beşên girîng ên dîrokê bimînin.
Lêkolîna jiyana Ebû Nesr Memlanê II girîngiya çandê di şekildana nasname û dîrokan de derdixe holê. Bi têgihîştina mîrata wî, em ji vegotina dewlemend a dîroka farisî û rola jiyanî ya vegotina çandî re têgihîştineke kûrtir qezenc dikin.
Çavkanî
G. M. M. (Sal). Dîroka xanedana rewadî. Weşanger.
H. A. (Sal). Helbesta farisî û piştgirên wê: rola xanedana rewadî. Weşanger.
K. R. (Sal). Selçûqî û bandora wan li çanda farisî. Weşanger.
M. T. (Sal). Nasnameya çandî li Farisiya serdema navîn: mîrata Rewadiyan. Weşanger.