Îzz ed-Dîn Şêr, ku bi navê Yozdan-Şêr jî tê naskirin, kesayetiyeke bingehîn di dîroka Kurdî de bû. Wî di dawiya sedsala 14an de Mîrektiya Hakkariyê damezrand, di demeke ku herêma derdora Gola Wanê, ku îro beşek ji Tirkiyeyê ye, bi awayekî girîng teşe da. Ev weşan jiyana Îzz ed-Dîn Şêr, damezrandina mîrektiya wî û bandora mayînde ya hukimraniya wî li nasnameya Kurdî û siyaseta herêmî vedikole.
Paşxane
Îzz ed-Dîn Şêr ji dûndaneke di dîrokê de girîng bû. Ew wek kesekî “ji dûndana Senek’erim” dihat danasîn û vê yekê ew bi Senekerim-Hovhannes Artsruni, dawîn hukimdarê Padîşahiya Vaspurakanê, ve girê dida. Ev girêdan mîrateke tevlihev derdixe holê; tê bawerkirin ku dibe ku Îzz ed-Dîn Şêr ji aliyê diya xwe ve bi eslê xwe Ermenî bûbe. Têkiliyên wisa di navbera eşrafên Ermenî yên Xiristiyan û malbatên hukimdar ên Kurd ên misilman de asayî bûn, gelek caran ji bo berjewendiyên siyasî.
Ramana ku dibe ku Îzz ed-Dîn Şêr ji şaxeke Îslamîbûyî ya malbata şahane ya Artsrunî be kûrahiyê dide nasnameya wî. Di wê serdemê de gelek Ermenî Îslam qebûl kirin û ev yek danûstandinên çandî yên dewlemend pêk anîn. Ev têkelbûna piralî ya mîratan bi îhtimaleke mezin bandor li şêwaza rêberî û siyasetên Şêr kir.
Di dîrokê de bavê wî, Melik Îzz ed-Dîn, li Westanê nêzîkî 1335 biryara çêkirina Gorxaneya Helîme Xatûn da. Ev gorxane hem şahidiya bandor û payeya malbatê dike hem jî girîngiya çandî ya dûndana wan temsîl dike.
Jiyan û hukimranî
Herçend sala teqez a destpêka hukimraniya Îzz ed-Dîn Şêr ne diyar e, heta 1384 wî di siyaseta herêmî de roleke bingehîn bi dest xistibû. Wî bi Siltan Ehmed ê Siltaneta Celairî re hevalbendî kir; siltan bi gefên Qara Mihemed ê Qara Qoyunlû û Toxtamiş, xanê Ordiya Zêrîn, re rû bi rû bû. Rêberiya Îzz ed-Dîn Şêr ji bo misogerkirina ewlehiya Siltan Ehmed di rêwîtiya wî ber bi paytexta Celairiyan Bexdayê ve bingehîn bû.
Ev hevalbendî şarezayiya leşkerî û dîplomatîk a Şêr nîşan da. Bi hilbijartina hevalbendiya bi siltanekî bihêz re wî hêz û bandora xwe zêde kir. Lê dijwarî gelek bûn û di 1387 de Îzz ed-Dîn Şêr bi yek ji ceribandinên xwe yên herî girîng re rû bi rû ma.
Di wê salê de Tîmûr, dagirkerê Asyaya Navîn, ew li keleheke li Tûşpayê dorpêç kir. Ev dorpêça hov bi dîlgirtina Şêr bi dawî bû. Tîmûr, ku bi rêbazên xwe yên bêrehm dihat naskirin, jiyana Şêr bexşand, lê şertên giran li ser gelek parêzvanan ferz kir. Ev qonaxa bingehîn di dawiyê de bû sedema vegerandina Şêr li desthilatê di bin serweriya Tîmûriyan de û hem şikestbariya hem berxwedêriya rêberiyê di demên tevlihev de diyar kir.
Bihêzkirina desthilatê
Piştî azadkirina xwe Îzz ed-Dîn Şêr girîngî da bihêzkirina desthilatê. Heta 1392 wî parêzgeha Westanê ji birayê xwe Melik Esed stendibû û bi vê yekê şarezayiya leşkerî û daxwaza xwe ya bilind nîşan da. Ev kiryara birakujiyê xwezaya gelek caran hov a şerên desthilatê yên wê demê derxist pêş û diyar kir hukimdar ji bo misogerkirina kontrola xwe heta ku derê diçûn.
Sala li pey wê bûyereke girîng rû da ku mîrata Şêr hê zêdetir mayînde kir. Di nîşandaneke tund a desthilatê de Katolîkosê Axtamarê, Zak’aria II, bi fermana Şêr bi keviran hat kuştin. Ev kiryar li dijî kesayetiyeke olî ya navdar têkiliyên tevlihev ên di navbera siyaset û baweriyê de nîşan da û amadebûna Şêr ji bo rakirina her gefa ku wî hîs dikir, bêyî ku li encamên gengaz binêre, diyar kir.
Mîrektiya Hakkariyê
Damezrandina Mîrektiya Hakkariyê beşeke nû di dîroka Kurdî de temsîl kir. Di bin rêberiya Îzz ed-Dîn Şêr de mîrektî bû navendeke çand û hukimraniya Kurdî. Hakkarî, ku li başûr û rojhilatê Gola Wanê cihê xwe yê stratejîk hebû, bû xaçerêya çandên cihêreng.
Hukimraniya Şêr bi tevliheviya hêza leşkerî û piştgiriya çandî dihat naskirin. Wî bi çalakî zimanê Kurdî û kevneşopî pêş xistin û beşdarî vejandineke çandî bû ku ji bo diyarkirina nasnameya Kurdî ya heta îro domdar bingehîn bû. Texmîn nîşan didin ku di dema hukimraniya wî de bikaranîna zimanê Kurdî bi lez zêde bû û bandor li nasname û kevneşopiyên herêmî kir.
Mîrektî di rêvebirina siyaseta herêmî de gelek caran bi hêzên mezintir ên wek Împaratoriya Osmanî û xanedana Sefewî re hevrikî dikir. Şarezayiya dîplomatîk a Îzz ed-Dîn Şêr ji bo parastina xweseriya mîrektiya wî li hember zextên derveyî bingehîn bû.
Bandora mayînde û girîngiya dîrokî
Bandora Îzz ed-Dîn Şêr ji temenê wî wêdetir diçe. Mîrektiya Hakkariyê heta 1845 dom kir û bû sembola berxwedêrî û hukimraniya Kurdî. Hukimraniya wî bingehek ji bo rêber û tevgerên Kurd ên paşerojê danî û bi sedsalan dîmena siyasî ya herêmê teşe da.
Bandora çandî ya hukimraniya Şêr jî bi heman astê girîng e. Bi parastina nasnameya Kurdî wî alîkariya parastina mîratê kir di serdemekê de ku gelek çand di bin împaratoriyên mezintir de bi xetera ji bîrkirinê re rû bi rû bûn. Mîrektî bû keleheke çanda Kurdî û yekîtiyê di nav gelê Kurd de pêş xist.
Herwiha vegotina dîrokî ya derdora Îzz ed-Dîn Şêr tevliheviya nasnameyê li herêmê derdixe pêş. Mîrata wî ya tevlihev têkiliyên tevlihev ên di navbera komên etnîkî û olî yên cihêreng de nîşan dide û xwezaya guhêrbar a nasnameyê li vê herêma bi cihêrengiya dîrokî diyar dike.
Ramanên dawî
Jiyan û mîrata Îzz ed-Dîn Şêr ruhê mayînde yê gelê Kurd nîşan didin. Wî wek damezrînerê Mîrektiya Hakkariyê di teşekirina dîmena siyasî û çandî ya herêmê de roleke bingehîn lîst. Çîroka wî berxwedêrî, têkiliyên hêzê û lêgerîna nasnameyê di cîhaneke bi lez diguhere de nîşan dide.
Bandorên hukimraniya wî îro jî tên hîskirin, dema gelê Kurd di jîngeheke jeopolîtîk a tevlihev de nasnameya xwe nas û rêve dikin. Têgihiştina mîrata Îzz ed-Dîn Şêr ji bo qîmetdana dîroka dewlemend a gelê Kurd û lêgerîna wan a berdewam a çarenûsa xwe bingehîn e.
Çavkanî
Vegotinên dîrokî yên li ser Îzz ed-Dîn Şêr û Mîrektiya Hakkariyê.
Lêkolînên li ser zewaca di navbera malbatên eşraf ên Kurd û Ermenî de.
Belgekirina Gorxaneya Helîme Xatûn û girîngiya wê.
Analîza hevalbendiyên siyasî di dawiya sedsala 14an de.
Lêkolîna bandora çandî ya Mîrektiya Hakkariyê li nasnameya Kurdî.