El-Fezl ibn Mihemed eş-Şeddadî, ku bi giştî bi navê Fezlûnê Kurd tê nasîn, dema ji 985an heta 1031an wek mîrê Arranê kar dikir, dîroka wê bi awayekî mezin şekil da. Desthilatdariya wî bi dagirkirinên leşkerî, mezinbûna axê û pêşketinên çandî yên zindî tije bû. Di vê gotarê de, em li jiyana el-Fezl, tevkariyên wî yên bi bandor û astengiyên ku ew li seranserê rêberiya xwe pê re rû bi rû bû dinêrin.
Jiyana destpêkê û bilindbûna ber bi desthilatdariyê ve
Neseba kurd a el-Fezl ew di herêmeke ji aliyê cihêrengiya etnîkî ve dewlemend de cuda dikir. Her çend hûrgiliyên jiyana wî ya destpêkê kêm bin jî, dibe ku ew bi şarezayiyên xwe yên leşkerî û hevpeymaniyên ku ava kirin di nav pileyan de bilind bûbe. Heta dema ku di 985an de bû mîr, el-Fezl berê xwe wek rêberekî bi hêz, şareza di siyaseta hûrgilî ya wê demê de, ava kiribû.
Bilindbûna wî bi kampanyayên leşkerî yên ku ax û bandora wî berfireh kirin hat nîşankirin. Wî bi şarezayî hêza leşkerî bi hewldanên dîplomatîk re tevlihev kir û di nav aliyên herêmê de hevsengiyeke hestyar parast. Mînak, zewac û hevpeymaniyên stratejîk alîkariya el-Fezl kirin ku piştgiriyeke cihê wî xurt dike misoger bike.
Damezrandina pereçêkirinê
Destkeftiyeke mezin di dema desthilatdariya el-Fezl de destpêkirina pereçêkirinê li Arranê bû, ku ew kir yekem mîrê xanedana şeddadî yê perên xwe çêkirin. Vê gava girîng hem serxwebûna aborî ya desthilatdariya wî nîşan da hem jî bazirganî pêş xist. Di destpêkê de, pereçêker li Partavê (Berdaê) hat damezrandin, cihê ji bo bazirganiyê bingehîn. Di dawiyê de, ew çû Genceyê û sûdê ji rêyên bazirganiyê yên qerebalix ên herêmê girt û mezinbûna aborî bêtir xurt kir.
Perên hatine çêkirin jî nivîsên ku desthilatdariya el-Fezl pîroz dikirin dihewandin û desthilatdariya wî xurt û hêza wî rewa dikirin. Vê nûjeniyê bingeha aboriyeke rêxistinkirî danî û bû sedema dewlemendiyeke zêdetir. Mînak, li gorî raporan çalakiyên bazirganiyê di dema desthilatdariya wî de 20% zêde bûn, dema bazirganan dest bi bikaranîna perên wî kirin û danûstandin hêsantir kirin.
Kampanyayên leşkerî û berfirehkirina axê
Desthilatdariya el-Fezl bi kampanyayên leşkerî yên mezin ên bi armanca berfirehkirina axê û diyarkirina serdestiyê hat pênasekirin. Di 993an de, wî bi serkeftî Berda û Beyleqan girtin û kontrola xwe ya li ser herêmên krîtîk xurt kir. Manevrayên wî yên leşkerî bi wêrekiyê dihatin naskirin; wî hewl dida bandorê li derveyî sînorên Arranê berfireh bike.
Sefereke leşkerî ya berbiçav li dora 1030an pêk hat, dema el-Fezl kampanyayek li dijî Xezaran dest pê kir. Her çend xaqanatiya Xezaran di 969an de rastî wêrankirinê hatibû jî, hêzên el-Fezl bi berxwedêriyeke dijwar re rû bi rû bûn. Rapor nîşan didin ku nêzî 10,000 leşkerên wî di şer de hatin windakirin û ev pirsên balkêş li ser nasnameya Xezarên ku ew pê re rû bi rû bûn derdixe. Ma ew bermayiyên xaqanatiya kevn bûn an tebeeyên desthilatdarekî din? Ev bûyer têkiliyên siyasî yên hûrgilî û gelek caran nediyar ên wê demê nîşan dide.
Têkiliyên dîplomatîk û hevpeymanî
El-Fezl fêm kir ku hêza leşkerî bi tenê nikaribû desthilatdarekî biparêze. Li seranserê serdema xwe, wî têkiliyên dostane bi hêzên cîran ên wek Rewadî, Şîrwanşah û Mîrektiya Tiflîsê re ava kirin. Ev hevpeymanî ji bo domandina aramiya herêmî jiyanî bûn û fersend dan el-Fezl ku bala xwe bide mezinbûna navxweyî ya Arranê.
Hewldanên wî yên dîplomatîk bi taybetî di têkiliyên bi padîşahên gurcî û Bîzansiyan re berbiçav bûn. Her çend serdemên nakokiyê hebûn jî, el-Fezl gelek caran danûstandin li ser rûbirûbûna rasterast tercîh dikir. Vê stratejiyê aşitiya herêmê parast û di heman demê de danûstandinên çandî pêş xistin û mîrata Arranê dewlemend kir.
Tevkariyên çandî û mîrat
Ji destkeftiyên leşkerî û siyasî wêdetir, desthilatdariya el-Fezl serdemeke pêşketinên çandî yên berbiçav nîşan da. Destpêkirina pereçêkirinê, li gel rêyên bazirganiyê yên nûhatî avakirin, aboriyeke geş hêsan kir ku hewldanên hunerî û zanyariyê teşwîq kirin.
Arran veguherî navendeke çandî ya zindî û bandorên kevneşopiyên farisî, erebî û herêmî tevlihev kirin. Vê têkiliya navbera çandan pêşketinên mezin di edebiyat, huner û mîmariyê de çêkirin. Mînak, afirandina xebata hûrgilî ya kaşiyan û berhemên mîmariyê yên ecêb di vê serdemê de tevliheviyeke şêwazan nîşan da û dîroka dewlemend a herêmê derxist holê.
Ji ber vê yekê, mîrata el-Fezl hem li ser dagirkirinan hem li ser pêşxistina vejîneke çandî ye ku bandoreke kûr li dîroka Arranê kir.
Zehmetî û paşketin
Tevî destkeftiyên wî yên berbiçav, desthilatdariya el-Fezl bi zehmetiyan tije bû. Kampanyayên leşkerî yên li dijî Xezaran û hêzên din gelek caran bi dijwariyan tije bûn; windabûna mezin a leşkeran di 1030an de hêza wî ya leşkerî lawaz kir. Her wiha, rewşa siyasî ya guherbar aliyên rikber ên ji bo bandorê têdikoşiyan dihewand û domandina kontrolê her ku diçû dijwartir dikir.
Dema temenê wî mezin bû, el-Fezl dît ku rêvebirina têkiliyên dîplomatîk û kontrolkirina axên xwe dijwartir dibû. Zextên ku ew pê re rû bi rû bû nîşaneyên paşketina dawî ya xanedana şeddadî didan, ku di salên piştî mirina wî de ji bo domandina desthilatdariyê têkoşî.
Mirin û cîgirtiya desthilatdariyê
El-Fezl ibn Mihemed eş-Şeddadî di 1031an de ji dinyayê çû û mîrateke tevlihev li dû xwe hişt. Kurê wî, Ebûl-Feth Mûsa, bû cîgirê wî û hem destkeftî hem zehmetiyên desthilatdariya bavê xwe mîras girt. Vê veguhastinê qonaxeke krîtîk ji bo xanedana şeddadî nîşan da, ku diviyabû di rewşa siyasî ya tevlihev a ku el-Fezl şekil dabû de rêya xwe bibîne.
Mîrata el-Fezl piralî ye û aliyên leşkerî, aborî û çandî dihewîne. Hewldanên wî alîkariya danîna bingeha pêşketinên paşerojê yên herêmê kirin. Desthilatdariya wî hîn beşeke biryarker di dîroka xanedana şeddadî de ye.
Raman li ser bandora el-Fezl
Çîroka el-Fezl ibn Mihemed eş-Şeddadî tevliheviyên rêberiyê di rewşeke cihêreng û her tim guherbar de nîşan dide. Destkeftiyên wî yên dagirkirin, mezinbûna aborî û geşbûna çandî şopeke mayînde li dîroka Arranê hiştine.
Dema em li tevkariyên wî difikirin, divê em zehmetiyên ku ew pê re rû bi rû bû jî nas bikin. Rêwîtiya el-Fezl çîroka berxwedêriya li dijî dijwariyan e, ku di vegotinên dîrokê de bi kûrahî deng vedide.
Çavkanî
Ibn el-Esîr, «Dîroka tevahî»
Grousset, René. «Împaratoriya deştan: dîroka Asyaya Navîn»
Bosworth, C.E. «Xanedanên îslamî yên nû: destpirtûkeke kronolojîk û nesebî»
Golden, Peter B. «Pêkhatina etnîkî ya gelên tirkî»
Minorsky, Vladimir. «Dîroka Şeddadiyan»