🌟 Siltanê zanyaran: Îbrahîm el-Kûranî û senteza tesewif û eseritiyê di sedsala 17 de

Îbrahîm ibn Hesen el-Kûranî el-Şehranî (bi erebî: إبراهيم بن حسن الكوراني; 1615–1690 Z) kesayeteke pir mezin di zanyariya Îslamî ya sunnî ya sedsala 17 de ye. El-Kûranî, ku ji deştên Şehrezorê li Kurdistanê bû, zanyarek bû ku çalakiya fikrî û meylên tevlîhevkirina kevneşopiyên cihêreng ên serdema dereng a Osmanî di xwe de dicivand. Wî piraniya jiyana xwe ya mezinan li bajarê pîroz ê Medîneyê derbas kir; ew bû mamostayekî bingehîn, muftîyekî xwedî desthilata zanistî û avakerekî pirên fikrî. Bandora wî li seranserê cîhanê belav bû û bi taybetî bandor li rewşa îlahiyatî û îrfanî ya Nûsantara (Giravên Malayî) kir.

El-Kûranî bi pisporiya xwe ya hedîsê, hiqûqa olî (fiqh) û dilsoziya kûr a ji tesewifê re tê bîranîn. Mîrasa wî ya fikrî bi parêzvaniyeke wêrek û bi hûrgulî ji hînkirinên Îbn Erebî re tê nasîn; di heman demê de wî parêzvaniya rêbaza baweriyê ya bi maneya eşkere ya metnan a dibistana Eserî dikir û bi awayekî berbiçav xwe bi vejandina îlahiyata Îbn Teymiye ve girêdida. Cihê wî di xaleke hevketinê ya van kevneşopiyên fikrî yên pir caran li dijî hev de ew kir yek ji zanyarên herî girîng û herî nîqaşkirî yên Hîcazê di dema xwe de.

I. 🌳 Paşxane û teşegirtina fikrî (1615–nêzî 1658)

Jiyana destpêkê û rêwîtiyên berfireh ên Îbrahîm el-Kûranî bingehê zanyariyeke giştî û cihêreng jê re peyda kirin ku taybetmendiya zanyarên mezin ên pirqadî yên Împaratoriya Osmanî bû.

A. Koka wî û perwerdeya destpêkê

Burhan el-Dîn Îbrahîm ibn Hesen el-Kûranî di sala 1615 Z de li gundê Şehranî, di nav deştên berfireh ên Şehrezorê de hate dinyayê; ev herêmeke dîrokî ye ku beşên Iraq û Îrana îroyîn dihewîne. Koka wî ew bi awayekî eşkere di qada çandî û zimanî ya kurdî de bi cih dikir. Ev di nisbeya wî (nasnav) el-Kûranî, herwiha Eş-Şehranî û Eş-Şehrezûrî de tê dîtin.

Xwendina wî ya destpêkê li Tirkiyeya Osmanî, ku navendeke mezin a zanînê bû, dest pê kir; li wir ew bi fiqha Henefî û îlahiyata Maturîdî ya li navenda Anatolyayê belav bû nas bû. Lê, wek gelek zanyarên bi armancên mezin, wî rihla fî teleb el-îlmeke cidî (rêwîtiya li pey zanînê) kir ku ew bi pêlên cihêreng ên fikrî yên cîhana erebî nas kir.

B. Rêwîtiya mezin a fêrbûnê

Rêwîtiya zanistî ya el-Kûranî ew di nav paytextên mezin ên fikrî yên Rojhilata Navîn re bir; her yekê di pêşketina zanyariya wî de şopeke mayînde hişt:

  1. Iraq: Herçiqas navendên taybet ên xwendinê kêm hatine belgekirin, Iraqê, bi taybetî Bexdayê, derfeta nasbûna dibistanên pêşketî yên hedîs û fiqhê dida û kevneşopiyên fêrbûnê yên rojavayê Osmanî û rojhilatê di bin bandora çanda farisî de bi hev ve girêdida.

  2. Sûriye (el-Şam): Şam, ku keleheke dibistanên hiqûqî yên Henbelî û Şafiî û mala fikrî ya Îbn Teymiye bû, rawestgeheke girîng bû. Li vir divê ew bi kevneşopiya xurt a Eserî re rû bi rû bûbe ku paşê helwesta wî ya baweriyê diyar dikir.

  3. Misir (El-Ezher): Dema wî li Qahîreyê, cihê Zanîngeha navdar a El-Ezherê, belkî ya herî teşedêr bû. Wî lêkolîna kûr a zanistên Quranê kir, bi taybetî qiraetê (xwendinên Quranê). Wî berhema bingehîn a Teysîr fî el-Qiraet el-Seb’a li ba pisporê navdar ê qiraetê, Nûr el-Dîn Elî ibn Elî el-Şebramellisî, xwend. Herwiha ew li ba zanyarên bibandor ên hedîsê, Ezayim Siltan ibn Ehmed el-Meraxî û Mihemed ibn Ela el-Dîn el-Babilî yê navdar, xwend. Rêbaza cidî ya hedîsê û zanyariya metnî ya xwedî otorîte ku wî li vir bi dest xist ji bo parêzvaniya wî ya paşerojê ji tesewifê re, li ser bingehê mînakên di metnên pîroz de, bingehîn bûn.

II. 🕌 Zanyarê her du bajarên pîroz (nêzî 1658–1690)

Qonaxa dawî û herî girîng a jiyana el-Kûranî bi koça wî ya ber bi Hîcazê ve dest pê kir—herêma Mekke û Medîneyê—ku di sedsala 17 de navenda bêhevrik a zanyariya Îslamî ya cîhanî bû û xwendekar ji Balkanan, Bakurê Afrîkayê, Hindistanê û Başûrê Rojhilatê Asyayê dikişand.

A. Ketina tesewifê: Mamoste û terîqet

El-Kûranî bi awayekî mayînde li Medîneyê, bajarê Pêxember, bi cih bû û li wir dest bi bilindbûna navdariya xwe ya zanistî kir. Ya girîng ev e ku ew li vir ket cîhana kûr a tesewifê.

  1. Ehmed el-Quşaşî (mir 1661): El-Kûranî bû şagirtê sereke yê mamostayê sûfî yê navdar, Ehmed el-Quşaşî (mir 1661), ku bi xwe jî zanyarekî hedîsê yê pir rêzgirtî bû. Ev civandina pisporiya batinî û desthilata metnên pîroz di yek kesî de rêbaza el-Kûranî bi kûrahî teşe da.

  2. Terîqeta Şettariye: El-Quşaşî el-Kûranî xist terîqeta Şettariye, ku li Nîvgirava Erebî, Hindistanê û Nûsantarayê hebûneke xurt hebû.

  3. Gelek terîqet (rêyên sûfî): El-Kûranî, li gor pratîka mamostayê xwe, ket gelek terîqetên sûfî, di nav wan de Neqşebendiye û Qadiriye. Ev qebûlkirina gelek rêyan baweriya wî nîşan dida ku armanca dawî ya tesewifê ji taybetmendiyên her terîqeteke tenê derbas dibe û bi pabendiya tevahî bi şerîetê (hiqûqa Îslamî) re li hev tê. Ev pratîk herwiha tora zanyarên sûfî ya bihêz û bi hev ve girêdayî li seranserê cîhana Îslamî pêş xist.

B. Mamostayê li Mizgefta Pêxember

Îbrahîm el-Kûranî di temenê navîn de xwe wek desthilateke navendî ya hînkirinê li Mizgefta Pêxember (el-Mescid el-Nebewî) bi cih kiribû. Navdariya wî wek muheddîs (zanyarê hedîsê) û pisporê usûl el-fiqh (prensîbên hiqûqa olî) komeke xwendekaran ji tevahiya cîhanê dikişand.

Ev Hîcaz xala civînê bû ku zanyar ji herêmên cihêreng—bi taybetî Giravên Malayî (Nûsantara) û Nîvparzemîna Hindî—li wir diciviyan da ku asta herî bilind a destûra olî (îcaze) bistînin.

C. Têkiliya Nûsantarayê: Bandoreke cîhanî

Mîrasa herî mayînde ya el-Kûranî di rola wî ya bingehîn a veguhastina pêlên fikrî ber bi Başûrê Rojhilatê Asyayê ve ye.

  • Xwendekarên sereke: Xwendekarên wî yên herî navdar ji Nûsantarayê ev bûn:

    • Ebd el-Reûf el-Sinkilî (mir 1693): Zanyarê bingehîn ê kevneşopiya Açehê. El-Sinkilî bi salan li ba el-Kûranî xwend û ket terîqeta Şettariye. Têkiliya wan nêzîk û mayînde bû û piştî vegera el-Sinkilî bo Açehê bi nameyan berdewam kir.

    • Yûsif el-Meqesserî (mir 1699): Zanyar û arifek ji çîna eşrafê ya Sûlawesiyê ku bandora wî ya fikrî û siyasî li Endonezyayê û Başûrê Afrîkayê belav bû.

  • Veguhastina hînkirinê: Van xwendekaran senteza taybet a el-Kûranî ya metafîzîka Îbn Erebî (bi taybetî wehdet el-wucûd—yekîtiya hebûnê) û baweriya Eserî vegerandin welatên xwe û bi sedsalan teşe dan gotûbêja îlahiyatî ya herêmê. Risaleya wî ya dirêj, Îthaf el-Zekî bi Şerh el-Tuhfet el-Mursele îla el-Nebî, bi eşkere ji bo bersivdana pirsên îlahiyatî yên xwendekarên wî yên Nûsantarayê hatibû nivîsandin û cihê wî wek zanyarekî bingehîn ê cîhana Malayîaxêv misoger kir.

III. 💡 Senteza fikrî: Tesewif û bawerî

Beşdariya sereke ya zanistî ya el-Kûranî hewldana wî ya lihevkirina du pêlên fikrî yên bihêz û pir caran dijber bû: metafîzîka batinî ya tesewifa Ekberî û xwendina bêlihevkirin a bi maneya eşkere ya metnan di îlahiyata Eserî/Selefî de.

A. Tesewifa Ekberî û parêzvaniya Îbn Erebî

El-Kûranî parêzvanekî xurt û şirovekarê kûr ê hînkirinên Muhyî el-Dîn Îbn Erebî (mir 1240) û şirovekarê wî yê sereke, Ebd el-Kerîm el-Cîlî (mir 1428), bû.

  1. Wehdet el-Wucûd (yekîtiya hebûnê): Hînkirina navendî ya Îbn Erebî, wehdet el-wucûd, pir caran ji aliyê ulemayên sereke ve dihat rexnekirin ji ber têgihiştina wan ku ew wateyên pan-teîzmê (îttihad) an cestegirtina îlahî (hulûl) dihewîne.

  2. Parêzvaniya paqijiya baweriyê (tenzîh): Helwesta el-Kûranî ev bû ku ji berhemên Îbn Erebî şaş têgihiştine. Wî digot ku tesewifa Ekberî, dema bi awayekî rast were şirovekirin, derveyî her hevşibandina reha (tenzîh) û yekîtiya (tewhîd) Xwedê piştrast dike û bi Îslama li gor baweriya pejirandî re bi tevahî li hev tê.

  3. Risaleya sereke: Parêzvaniya wî ya girîng, ku di sala 1682 de hat nivîsandin, Tenbîh el-Uqûl ela Tenzîh el-Sûfiye en Îtiqad el-Tecsîm we el-Eyniye we el-Îttihad we el-Hulûl (Hişyarkirina hişan derbarê paqijkirina sûfiyan ji baweriyên cestegirtin, yeknasîn, yekbûn û hulûlê) bû. Vê berhemê bi rêbazeke birêkûpêk sûcbariyên li dijî ramanwerên Ekberî hilweşandin û digot ku zimanê wan, herçiqas tevlihev be, armanc dikir neveqetîna Heq ji afirînê rave bike, ne yekbûna nasnameya Afirîner û afirandî. Wî têgeha wehdet el-wucûd wek rastiyeke îrfanî ya pêşketî ku tenê bijartiyan dikarîbûn bigihîştinê pêşkêş kir, ne wek baweriyeke îlahiyatî ya bi maneya eşkere ji bo girseyan.

B. Helwesta baweriyê ya Eserî/Selefî

Di heman demê de el-Kûranî helwesteke Eserî ya bêdudil di mijarên eqîdeyê (bawerî) de qebûl kir û xwe bi nêzîkî bi rêbaza Îbn Teymiye (mir 1328) û xwendekarê wî Îbn Qeyyim el-Cewziye (mir 1350) ve girêda.

  1. Vejandina eseritiyê: El-Kûranî parêzvaniya vejandina rêbaza Selef (pêşiyên rastdar) dikir û digot ku ew nûnertiya nêrîna îlahiyatî ya standard a Îslamê dike. Wî parêzvaniya qebûlkirina sifetên îlahî (sifat) bi maneya eşkere dikir (mînak, Dest û Rûyê Xwedê û Rûniştina Wî li ser Erşê), bê pirsîna keyf (awayê wan) an penabirina te’wîlê (şiroveya mecazî).

  2. Rexneya Eş’eriyan: Ev helwest ew rasterast xist li dijî dibistana serdest a Eş’erî, ku di dîrokê de ji bo ayetên ku dixuyane Xwedê bi mirovan dişibînin te’wîl tercîh dikir da ku tenzîha Xwedê biparêze. El-Kûranî Eş’erî rexne dikirin ji ber ku ji baweriya paqij a nifşên destpêkê ya bi maneya eşkere ya metnan dûr ketibûn.

  3. Nakokiya Îbaneyê: El-Kûranî bi ragihandina pabendiya bi Ebû el-Hesen el-Eş’erî (mir 936) helwesta xwe hê tevlihevtir kir, lê bi taybetî bi rêya pirtûka El-Îbane en Usûl el-Diyane (Ronîkirina bingehên olê). Ev pirtûk, ku Eş’eriyên paşerojê pir caran ji ber gumanên li ser resenbûna wê û naveroka wê ya pir bi maneya eşkere lawaz dinirxandin, ji aliyê el-Kûranî ve wek çavkaniya rastîn a baweriya Eş’erî hate qebûlkirin. Wateya vê ev bû ku el-Eş’erî bi xwe carekê helwesteke Eserî ya dişibihe ya Henbeliyan hebûye. El-Kûranî bi vê hewldanê dixwest rêbaza Eserî wek hînkirina destpêkê ya hemû dibistanên li gor baweriya pejirandî rewa bike.

Bi vî awayî rêbaza wî ya baweriyê bû formûleke bêhempa û bihêz: Tesewifa li gor baweriya pejirandî tenê dema dikare were parastin ku di baweriya Eserî ya Selef a bi maneya eşkere û bêtevlîhevî de bingehê xwe bigire.

IV. 📚 Berhemên sereke û nîqaşên fikrî

Berhemên nivîskî yên el-Kûranî berfireh bûn û hedîs, tesewif û bawerî dihewandin; pir caran rasterast bi nakokiyên dema wî re mijûl dibûn.

A. Berhemên weşandî yên sereke

  1. Îthaf el-Zekî bi Şerh el-Tuhfet el-Mursele îla el-Nebî: Ev berhema wî ya herî navdar e, şiroveyeke bi hûrgulî ya Tuhfe el-Mursele ya Fezlullah el-Burhanpûrî (mir 1620), ku metneke bingehîn li ser teoriya wehdet el-wucûd e û li Nûsantarayê bi berfirehî dihat bikaranîn. El-Kûranî bi nivîsandina şiroveyeke zanistî ya li gor baweriya pejirandî li ser vê metnê, çarçoveya îlahiyatî ya pêwîst da xwendekarên xwe yên Nûsantarayê da ku wehdet el-wucûd bi ewlehî di pratîka xwe ya Îslamî de bi cih bikin û bi vî awayî li dijî xetereya şiroveyên tundrew ên vê hînkirinê bisekinin.

  2. El-Lum’et el-Saniyat fî Tehqîq el-Îlqa fî el-Umniye: Berhemeke li ser têkiliyên di navbera tewhîdê (baweriya bi yek Xwedê) û tesewifê de ye. Armanc dike nîşan bide ku gihîştina rastîn a batinî (îlqa) bi pêwîstî divê bi prensîbên herî tund ên yekxwedayiyê re li hev were.

  3. Tenbîh el-Uqûl: (Li jor hate nîqaşkirin) Parêzvaniya wî ya bingehîn a tesewifa Ekberî.

B. Rexneyên fikrî û nakokî

Tevî payeya wî ya pir bilind, senteza tevlihev a el-Kûranî bi awayekî neçare ji gelek aliyan rexne kişand; ev radîkalbûna helwesta wî ya fikrî nîşan dide.

  1. Sûcbariyên îlahiyatî:

    • Meylên Qederiye: Şopînerên terîqeta sûfî ya Senûsiye hin aliyên hînkirinên el-Kûranî rexne kirin û digotin ku ew dişibînin hînkirinên çarenûsî û li gor wan derveyî baweriya rast a mezhebê Qederiye, ku girîngiyeke wisa dida îradeya azad ku li dijî baweriya pejirandî ya sunnî dihat dîtin.

    • Meylên Mutezilî: Wî di nîqaşên taybet de bi meylên Mutezilî hate sûcbar kirin, wek nîqaşa li ser baweriya Firewn (bi kevneşopî Thutmose II). Ev sûcbarî belkî ji bikaranîna cidî ya amûrên rasyonalîst di rexnekirina hin helwestan de hatibe, herçiqas baweriya wî ya giştî Eserî bû.

    • Tundrewiya Cehmî: Di demên nûjen de, komên pir zêde bi maneya eşkere ya metnan ve girêdayî û pir caran tundrew ên xwedî meylên Cehmî (ku bi redkirina radîkal a hemû sifetên îlahî tên nasîn) ew ji ber parêzvaniya xurt a tesewifê wek kesekî derketî ji baweriya rast şermezar kirine.

  2. Sentez wek xetere: Nakokiya navendî di berhema wî de—qebûlkirina baweriya Îbn Teymiye û îrfana Îbn Erebî di heman demê de—ji aliyê gelek kesan ve ji aliyê fikrî ve nemimkun an ji aliyê siyasî ve xeternak dihat dîtin. Ji Eş’eriyên kevneşopî re eseriya wî derveyî baweriya rast bû; ji Eseriyên tund re parêzvaniya wî ji Îbn Erebî re nepejirandî bû. Zîrekiya el-Kûranî di wê de bû ku wî ji helwesteke xwedî desthilata zanistî ya bêkêmasî li Hîcazê gotûbêj di navbera van dibistanan de ferz kir.

V. ⏳ Encam: Mîras û girîngiya dîrokî

Îbrahîm el-Kûranî li Medîneyê di sala 1690 Z de mir, piştî ku zêdetirî sê dehsalan wek ronahiya fikrî ya bajarê pîroz derbas kiribû. Girîngiya wî ya dîrokî li ser du stûnan radiweste: rola wî wek rêya cîhanî ya veguhastina zanîna Îslamî û hewldana wî ya pir mezin a senteza fikrî.

A. Tora cîhanî û Nûsantara

Dibistana el-Kûranî di sedsala 17 de di cîhanîbûna zanîna Îslamî de navendeke girîng bû. Wî bi hînkirina kesane û dayîna îcazeyan (destûrname) ji xwendekarên welatên dûr re misoger kir ku kevneşopiyên îlahiyatî û îrfanî yên Hîcazê li herêmê sînordar nemînin, lê bi çalakî li cîhana Okyanûsa Hindî belav bibin. Bi rêya kesayetên wek el-Sinkilî û el-Meqesserî, awayê taybet ê tesewifê yê el-Kûranî, ku li gor baweriya pejirandî û bi pejirandina Eserî bû, bû modela serdest li dîwanên Açeh, Cawayê û derveyî wan.

B. Avakerê pirên fikrî

Mîrasa wî ya mayînde ya fikrî nîşandana bihêz a wî ye ku hedîs, fiqh, eqîde û tesewif dikarin di çarçoveyeke zanistî ya yekane û cidî de bi hev re bijîn. Wî nîşan da ku prensîbên eseritiyê yên bi maneya eşkere ne pêwîst e rastiyên batinî yên tesewifê derxînin, bi şertê ku tesewif ji şaşiyên bi maneya eşkere (hulûl, îttihad) were paqijkirin. Ew di serdema piştî Îbn Teymiye de kesayeteke bingehîn bû ku hewl da tevahiya gotûbêja fikrî ya sunnî vegerîne bingehên metnên pîroz (Eser), di heman demê de rastiya serpêhatiyên îrfana Îslamî jî bihewîne. Bandora wî rê li ber tevgerên reformê yên paşerojê vekir, di nav wan de yên ku di dawiyê de bûne sedema selefîtiya destpêkê ya sedsala 18.

VI. 📖 Çavkanî û xwendina zêde

Lîsteya jêrîn çavkaniyên bingehîn ên duyemîn û yekemîn dihewîne ku bi lêkolîna Îbrahîm el-Kûranî, dema wî û çarçoveya wî ya fikrî re têkildar in.

I. Lêkolînên monografîk û beşên pirtûkan li ser el-Kûranî û Hîcazê

  • Azyumardi Azra. Kokên reformxwaziya Îslamî li Başûrê Rojhilatê Asyayê: Torên ulemayên Rojhilata Navîn û Malayî-Endonezyayî di sedsalên hevdehem û hejdehem de. University of Hawai‘i Press, 2004. (Ji bo têkiliya Nûsantarayê û Îthaf el-Zekî ya wî girîng e).

  • Wael B. Hallaq. Destpêkek ji hiqûqa Îslamî re. Cambridge University Press, 22009. (Ji bo çarçoveya nîqaşên fiqh û usûlê).

  • Radtke, Bernd. El-Hekîm el-Tirmizî: Destpêk ji lêkolîna berhemên wî re. Franz Steiner Verlag, 1993. (Ji bo çarçoveya giştî ya silsileya fikrî ya sûfî).

  • Reinhart, A. Kevin. Berî wehiyê: Sînorên ramana exlaqî ya misilmanan. State University of New York Press, 1995. (Ji bo çarçoveya giştî ya nîqaşên îlahiyatî yên sedsala 17).

II. Lêkolînên tesewifa Ekberî û nîqaşa Wucûdî ya wê

  • Chittick, William C. Rêya zanînê ya sûfî: Metafîzîka xeyalê ya Îbn Erebî. State University of New York Press, 1989. (Ji bo têgihiştina hînkirinên ku el-Kûranî diparast girîng e).

  • Rizvi, Sajjad H. Mele Sedra û metafîzîk: Guhertinên astên hebûnê. Routledge, 2009. (Ji bo çarçoveya felsefî ya berawirdkarî).

III. Metnên yekemîn û ferhengên jiyannameyan (ku dîroknas bi kar tînin)

  • Al-Muḥibbī, Muḥammad Amīn. Xulaset el-Eser fî Eyan el-Qern el-Hadî Eşer. 4 cild. Dār Ṣādir, bê dîrok. (Çavkaniya jiyannameyî ya hevdem a herî girîng ji bo zanyarên sedsala 17).

  • Al-Kūrānī, Ibrāhīm ibn Ḥasan. Tenbîh el-Uqûl ela Tenzîh el-Sûfiye en Îtiqad el-Tecsîm we el-Eyniye we el-Îttihad we el-Hulûl. (Risaleya parêzvaniyê ya el-Kûranî bi xwe).

  • Al-Kūrānī, Ibrāhīm ibn Ḥasan. Îthaf el-Zekî bi Şerh el-Tuhfet el-Mursele îla el-Nebî. (Berhema navendî ya veguhastinê bo Nûsantarayê).

IV. Lêkolînên eseritiyê û mîrasa Îbn Teymiye