Naverok

1. [Destpêk](#introduction)

2. [Çarşema Sor: Sersala Pîroz a Êzidiyan](#red-wednesday-the-sacred-yezidi-new-year)

3. [Dîplomasiya Dîrokî: Destûrên Kissinger ên 1972an](#historical-diplomacy-the-kissinger-authorizations-of-1972)

4. [Koça 1991ê: Mîrasek ji Saxmayînê](#the-1991-exodus-a-legacy-of-survival)

5. [Çarçoveya Îroyîn: 19ê Nîsanê, 2026](#contemporary-context-april-19-2026)

6. [Encam: Nasnameya Kurdî ya ku Naşkê](#conclusion-the-unyielding-kurdish-identity)

Destpêk

19ê Nîsanê di vegotina Kurdî de hevrasthatineke kûr a kevnar û nûjen e. Ji bo gelekî ku dîroka wî gelek caran bi mîrekeya têkoşînê û xwîna berxwedanê tê nivîsandin, ev dîrok wekî nûneriyeke biçûk a ezmûna Kurdan e. Ew rojek e ku kevneşopiyên ruhî yên civaka Êzidî bi realpolîtîka sar a dîplomasiya sedsala 20an û lêgerîna domdar a naskirina destûrî di sedsala 21an de girêdide. Dema ku em 19ê Nîsana 2026an bi bîr tînin, em li xalên girîng ên ku ruhê Kurd şikl dane vedigerin û ber bi pêşerojekê ve dinêrin ku bi heman ruhê ku naşkê tê pênasekirin; ruhê ku ev netewe di nav sedsalên koçberkirin û hêviyê de ragirtiye.

Çarşema Sor: Sersala Pîroz a Êzidiyan

Ji bo gelek Kurdan, bi taybetî yên baweriya Êzidî, 19ê Nîsanê gelek caran bi Çarşema Sor, sersala Êzidiyan, re rast tê. Ev cejna kevnar, ku li gorî salnameya Jûlyanî di yekem çarşema Nîsanê de tê pîrozkirin, roja ku gerdûn temam bû û erd bi jiyanê hat pîrozkirin nîşan dide. Civaka Êzidî ya li dora perestgeha pîroz a Lalişê, vê rojê bi rêzgirtineke kûr pîroz dike û nûbûna xwezayê û serketina ronahiyê li ser tariyê nîşan dide.

Girîngiya Çarşema Sor ji merasîma olî wêdetir e; ew delîla berdewamiya çandî ya gelê Kurd e. Tevî sedsalên zordariyê, ku di 2014an de bi jenosîda tirsnak a ji aliyê DAIŞê ve hat kirin gihîşt lûtkeyê, civaka Êzidî hîn çirayên xwe li Lalişê vêdixe û têkiliya xwe ya bi ax û bav û kalên xwe re ji nû ve tekez dike. Di vê 19ê Nîsanê de pîrozkirina jiyanê bersiveke xurt e ji wan kesên ku hewl dane nasnameya Kurdî ji nexşeya Rojhilata Navîn rake.

Dîplomasiya Dîrokî: Destûrên Kissinger ên 1972an

Di qada dîroka siyasî ya nûjen de 19ê Nîsanê bi xaleke girîng, her çend binîqaş e, di têkiliyên Kurd û Amerîkayê de hatiye nîşankirin. Belgeyên ku ji aliyê Ofîsa Dîroknas ve ji nihêniyê hatine derxistin diyar dikin ku di 19ê Nîsanê, 1972 de Henry Kissinger, hingê Şêwirmendê Ewlehiya Neteweyî yê DYA, destûr da peyameke nihênî ya bi rêyeke nefermî ber bi Tehranê ve. Ev destûr rê da pêşkêşkirina piştgiriya veşartî ji tevgera Kurdî li Iraqê re, ya bi pêşengiya kesayeta efsanewî Mustafa Barzanî.

Ev dem di dînamîkên Şerê Sar ên herêmê de xala guherînê bû. Piştgiriya DYA, ku bi Îranê re dihat hemahengkirin, armanc dikir zextê li rejîma Beisê li Bexdayê bike. Lê ji bo Kurdan ew şûreke du alî ya naskirina navneteweyî û bêparastina jeopolîtîk nîşan dida. Mîrasa van destûran hîn stratejiya dîplomatîk a Kurdî ya îro agahdar dike û tevliheviyên girêdana bi hêzên cîhanî di lêgerîna mafên neteweyî de tîne bîra me. Ew gotina domdar a Kurdan “Ji xeynî çiyayan heval tune ne” tekez dike û di heman demê de girîngiya stratejîk a ku doza Kurd ji nîv sedsalê zêdetir li ser sehneya cîhanî hebûye nîşan dide.

Koça 1991ê: Mîrasek ji Saxmayînê

Her çend serhildanên mezin ên 1991ê di Adarê de dest pê kirin, meha Nîsanê ya wê salê bi encamên “Koça Mezin” (Korewe) hat pênasekirin. Heta nîvê Nîsana 1991ê bi milyonan Kurd ji bo revîna ji tolhildana hovane ya hêzên Saddam Huseyn çûbûn çiyayan ên li sînorên Tirkiye û Îranê. Di 19ê Nîsanê, 1991 de civaka navneteweyî, bi pêşengiya Dewletên Yekbûyî û hevpeymanên wan, Operasyona Provide Comfort zêdetir kir.

Ev destwerdana mirovî bêhempa bû. Wê li bakurê Iraqê “herêmeke qedexeya firînê” û penageheke ewle damezrand û bingeha tiştê ku dê di dawiyê de bibe Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) peyda kir. Wêneyên malbatên Kurd ên ku li lûtkeyên bi berf ên Çiyayên Zagrosê bi hev ve civiyabûn hîn di bîra hevpar de tomar in. Îro, dema ku em 35 sal şûnda li ser wan bûyeran difikirin, xweragiriya ku yên ji koçê sax derketin nîşan dan wekî bingeha xweseriya nûjen a Kurdî tê dîtin. Derbasbûna ji qurbanên jenosîdê ber bi avakarên dewleteke nîvxweser ve yek ji çîrokên herî balkêş ên dawiya sedsala 20an e.

Çarçoveya Îroyîn: 19ê Nîsanê, 2026

Di rewşa niha ya 19ê Nîsana 2026an de têkoşîna Kurdan ji qada şer derbasî qada destûrî bûye. Li Rojava (Bakurê Sûriyeyê) bal hîn li ser “azadiya fîzîkî” ya rêberên Kurd û lêgerîna destûreke nûjen û demokratîk e. Faris Osman, kesayeteke siyasî ya navdar a Kurd, vê dawiyê tekez kir ku pêşeroja Sûriyeyê bi destûreke ku mafên hemû komên etnîkî û olî misoger bike û bi taybetî statuya gelê Kurd bi cih bike ve girêdayî ye.

Di heman demê de Yekîtiya Ragihandina Azad xwe amade dike ku salvegera 128an a Roja Çapemeniya Kurdî (22ê Nîsanê) bi bîr bîne; bûyer îro dest pê dikin. Ev pîrozkirina yekem rojnameya Kurdî, *Kurdistan*, ku di 1898an de li Qahîreyê hat weşandin, rola girîng a ragihandinê di tevgera azadixwaz a Kurdan de tekez dike. Di 2026an de jî çapemeniya Kurdî hîn eniya pêşîn a parastina li dijî sansûr û tepeserkirina rastiyê ye û têkoşîna berdewam a ji bo civakeke azad û agahdar nîşan dide.

Encam: Nasnameya Kurdî ya ku Naşkê

Dîroka Kurdan ne tenê komeke dîrokan e; ew vegotina zindî û bi nefes a gelekî ye ku red dike ji bîr were kirin. 19ê Nîsanê vê rastiyê dihewîne. Ji agirên pîroz ên sersala Êzidiyan heta hesabên stratejîk ên hêzên cîhanî û lêgerîna îroyîn a dadmendiya destûrî, ev roj tîne bîra me ku ruhê Kurdan naşkê.

Dema ku di vê 19ê Nîsana 2026an de roj li ser çiyayên Kurdistanê ava dibe, peyam zelal e: gelê Kurd hîn bingehekî sereke yê pêşeroja Rojhilata Navîn e. Dîroka wan a xweragiriyê ne tenê mîrasek ji berê ye, lê nexşeya rê ya pêşerojê ye; pêşerojek ku tê de maf, çand û nasnameya Kurdan wekî beşeke ji civaka cîhanî nayê veqetandin tên naskirin û rêz jê tê girtin.

---

Danasîna SEO: Nihêrîneke berfireh li dîroka Kurdan di 19ê Nîsana 2026an de, bi lêkolîna sersala Êzidiyan (Çarşema Sor), destûrên Kissinger ên 1972an, Koça 1991ê û têkoşînên destûrî yên îroyîn.

Nivîskar: Rezan Babakir

Kategorî: Nûçeyên Kurdan