Têgeheke giştî
Fetha Îslamî ya sedsala 7an çand û mîrata Kurdî bi awayekî girîng guherand û danûstandineke tevlihev di navbera nasnameya Kurdî û bandorên Îslamî de pêş xist. Ev yekgirtin di edebiyat, huner û avahîsaziyê de pêşketinên berçav anî û kesayetiyên Kurd ên wek Selah ed-Dîn di dîrokên herêmî û Îslamî de rolên sereke lîstin. Di vê serdemê de mîrektiyên Kurdî yên nîvxweser derketin holê û nasnameyên xwe di çarçoveya Îslamî de rêve kirin; bi vê yekê wan di nav dijwariyên hevdem de rêya berxwedêrî û serbilindiya çandî ya nûjen a Kurdî vekir.
Naverok
Bilindbûna Îslamê û encamên wê
- Yekgirtina Kurdan di qada Îslamî de
Bandora kesayetiyên dîrokî yên Kurd
- Selah ed-Dîn: Sembola serbilindiya Kurdî
- Kesayetiyên din ên navdar ên Kurd
Pêşketina tevgerên dîrokî û dîplomatiya Kurdî
- Mîrektiyên Kurdî û xweseriya herêmî
Vejandina çandî di bin hukimraniya Îslamî de
- Bandora li huner û avahîsaziyê
Bandorên mayînde yên fetha Îslamî
- Pêşeroja nasnameya çandî ya Kurdî
Ji nû ve xeyalkirina pêşerojê bi kokên boriyê
- Bandora fetha Îslamî li çanda Kurdî çi bû?
- Hin kesayetiyên dîrokî yên navdar ên Kurd di serdema Îslamî de kî bûn?
- Zimanê Kurdî di bin bandora Îslamî de çawa guherî?
- Mîrektiyên Kurdî di serdema Îslamî de çi rolê lîstin?
- Çanda Kurdî bi çi dijwariyên nûjen re rû bi rû ye û ew çawa tên çareserkirin?
Fetha Îslamî ya sedsala 7an di dîroka Rojhilata Navîn de qonaxeke bingehîn e û dîmenên çandî yên gelek herêman ji bingehê ve guherand. Di nav van de bandora li çand û mîrata Kurdî kûr e. Ev blog têkiliya tevlihev a di navbera fetha Îslamî û pêşketina dîroka Kurdî de bi kûrahî vedikole û kesayetiyên dîrokî yên girîng ên Kurd û encamên vê veguherînê li tevgerên dîrokî û dîplomatiya Kurdî derdixe pêş.
Pêşiya fetha Îslamî
Berî vekolîna bandora fetha Îslamî, têgihiştina rewşa çanda Kurdî berî vê serdema veguherîner pêwîst e. Kurd, komeke etnîkî ya resen li beşên Tirkiyeyê, Iraqê, Îranê û Sûriyeyê, pêkhateya civakî, ziman û adetên xwe yên taybet saz kiribûn. Dîroka wan dewlemend û piralî ye û bi xanedan û konfederasyonên eşîrî yên cihêreng tê naskirin ku bi sedsalan bandor li pêşketina wan kirine.
Bilindbûna Îslamê û encamên wê
Dema hêzên Îslamî li Nîvgirava Erebî dest bi fethên xwe kirin, erdên Kurdî li kêleka Împaratoriya Bîzansî û Împaratoriya Sasanî bûn. Hevdîtina van împaratoriyan bi hêza Îslamî ya bilindbûyî re dê cihê tevliheviya çand û ramanan çêbikira û bi awayekî girîng bandor li çand û mîrata Kurdistanê bikira.
Yekgirtina Kurdan di qada Îslamî de
Her ku împaratoriya Îslamî fireh bû, dest pê kir bigihêje parêzgehên Kurdî û bi wan re yekgirtî bibe. Ev yekgirtin tenê mijara fethê nebû, lê ya xweguncandin û danûstandinê jî bû. Kurd tenê xelkên di bin desthilatê de nebûn, lê tevlî pêkhateyên nû yên siyasî û olî yên derketin holê bûn.
Eşîrên Kurd dest pê kirin Îslam qebûl bikin û vê yekê guhertin di baweriyên giyanî de pêk anî.
Zimanê Kurdî bi termên Erebî re tevlihev bû û bi nivîsên edebî û olî dewlemend bû.
Rêkûpêkiyeke nû ya civakî derket holê ku adetên eşîrî bi bingehên Îslamî re tevlihev dikir.
Ev guhertin ramana ku feth tenê hêzeke wêranker bû dixin ber pirsê; li şûna wê ew dikare wek lezkerê têkelbûna çandî bê dîtin ku danûstandineke tevlihev di navbera nasnameya Kurdî û bandorên Îslamî de pêk anî.
Bandora kesayetiyên dîrokî yên Kurd
Her ku çanda Kurdî di bin hukimraniya Îslamî de pêş ket, gelek kesayetiyên dîrokî yên Kurd derketin pêş, hem çarçoveyên xwe yên herêmî teşe dan hem jî beşdarî çanda berfirehtir a Îslamî bûn. Van kesan di warên siyasî, civakî û fikrî de rolên bingehîn lîstin.
Selah ed-Dîn: Sembola serbilindiya Kurdî
Yek ji kesayetiyên herî navdar Selah ed-Dîn e ku bi rêberiya xwe di Şerên Xaçperestan de tê naskirin. Selah ed-Dîn li Tikrîtê ji dayik bû, lê bi eslê xwe Kurd bû û bû sembola berxwedanê li dijî hêzên kolonî. Şiyana wî ya yekgirtina aliyên cuda di bin ala Îslamî de potansiyela rêberên Kurd di împaratoriyê de nîşan da.
Nasnameya tevlihev a Selah ed-Dîn tevliheviya dîroka Kurdî û vegotinên Îslamî nîşan dide. Dema wî Quds parast, ruh û nirxên Kurdî xistin nav mîrata Îslamî, hesta serbilindiyê di nav Kurdan de pêş xist û girêdaneke dîrokî ava kir ku îro jî bi bandor e.
Kesayetiyên din ên navdar ên Kurd
Ji bilî Selah ed-Dîn, kesayetiyên giştî yên cihêreng ên Kurd beşdarî tevna çandî ya Serdema Zêrîn a Îslamî bûn:
Nesr ed-Dîn el-Tûsî: Zanyarekî Farisî-Kurd bû ku di stêrnasî û matematîkê de beşdariyên girîng kir.
Îbn el-Tuxrî Bîrendî: Dîroknivîsekî navdar ku bûyerên dema xwe tomar kir û nêrîn li hebûna Kurdî di serdema navîn de pêşkêş kir.
Şêx Ebdul Qadir el-Cîlanî: Arifekî Sûfî yê bi bandor ku hînkirinên wî gelek Kurd kişandin nav şopînerên wî yên giyanî.
Ev kesayetî hem yekgirtina çanda Kurdî di nav Îslamê de derxistin pêş hem jî beşdariyên fikrî yên gelê Kurd di şaristaniya berfirehtir a Îslamî de diyar kirin.
Pêşketina tevgerên dîrokî û dîplomatiya Kurdî
Her ku hukimraniya Îslamî xwe saz kir, Kurd dest pê kirin têkiliyên xwe di vê çarçoveya nû de rêve bikin. Avakirina mîrektiyên cihêreng ên Kurdî di serdema Îslamî de xweguncandineke çalak bi şertên wan ên guhêrbar re nîşan dide.
Mîrektiyên Kurdî û xweseriya herêmî
Mîrektiyên Kurdî wek herêmên nîvxweser di bin xelîfetiyên mezintir ên Îslamî de kar dikirin. Wan hêz û bandoreke mezin hebû û di heman demê de nasnameya xwe ya çandî ya cuda diparastin. Ev serdem jiyaneke dualî ya Kurdan nîşan da ku dilsoziya ji împaratoriya Îslamî re bi girêdana adetên herêmî re tevlihev dikir.
Mîrektiyên navdar ev bûn:
Eyyûbî: Selah ed-Dîn ew damezrandin û potansiyela rêberên Kurd ji bo xwedîbûna hêza siyasî di heman demê de girêdana bi nirxên Îslamî re nîşan didin.
Mîrektiya Erdelanê: Li Îrana îroyîn bi cih dibû û vejandina çandî hêsan kir û huner û edebiyata Kurdî nîşan da.
Mîrektiya Babanê: Tevlî danûstandinên girîng ên dîplomatîk bû, bi taybetî bi Faris û Împaratoriya Osmanî re; stratejiyên wê yên siyasî bûn nimûneya hînbûnê ji bo dîplomatiya Kurdî ya paşerojê.
Ev serdem ji bo têkiliyên dîplomatîk ên Kurdî girîng bû, ji ber ku rêveberên van mîrektiyan teşwîq kir danûstandin û rêvebirina xweseriya xwe bikin û bandor li tevgerên dîrokî û dîplomatiya Kurdî ya paşê kir.
Vejandina çandî di bin hukimraniya Îslamî de
Bandora Îslamê pêşketinên berçav ji huner, edebiyat û felsefeya Kurdî re anîn. Tevliheviya kevneşopiyên Farisî, Erebî û Kurdî bû sedema vejandineke çandî ku bandoreke mayînde li çand û mîrata Kurdistanê hişt.
Edebiyat û helbest
Edebiyata Kurdî dest pê kir geş bibe, dema helbestvan û zanyar bi zimanên xwe yên dayikê dinivîsandin û gelek caran ji mijarên Îslamî sûd werdigirtin. Tevliheviya ramana Îslamî û nasnameya Kurdî paşxaneyeke dewlemend ji bo derbirînên netewetî û serbilindiya herêmî dabîn kir.
Ehmedê Xanî: Helbesta wî ya destanî “Mem û Zîn” bi berfirehî wek kevirê bingehîn ê edebiyata Kurdî tê naskirin û evîn, trajedî û nasnameya çandî bi hev ve girê dide.
Şeref Xan Bedlîsî: Nivîskarê “Şerefname” ye; ev berhem dîroka Kurdî tomar dike û dûndanên eşîrên Kurd pîroz dike û hesta yekîtiyê pêş dixe.
Ev hilberîna edebî hem çanda Kurdî dewlemend kir hem jî bû amûra derbirîna têkiliya piralî ya di navbera nasnameya Kurdî û cîhana Îslamî de.
Bandora li huner û avahîsaziyê
Şêwazên avahîsaziyê jî di vê serdemê de pêş ketin. Bikaranîna nexşe û bingehên avahîsaziya Îslamî bi nexşeyên kevneşopî yên Kurdî re tevlihev bû û avahiyên taybet ên wek van çêkir:
Kelehên Kurdî: Bi girîngiya xwe ya stratejîk tên naskirin û ev avahî gelek caran hêmanên avahîsaziya Îslamî dihewandin.
Cihên olî: Mizgeft û ziyaretgeh bûn xalên hevgihîştina çandî û gelek caran derbirînên hunerî yên Kurdî digel şêwazên Îslamî dihewandin.
Ev geşbûna avahîsaziyê şiyana Kurdan a xweguncandinê di heman demê de parastina mîrata xwe ya taybet nîşan da û dîmeneke çandî çêkir ku hêj di avakirina nasnameya wan de bingehîn e.
Bandorên mayînde yên fetha Îslamî
Dema em bandora mayînde ya fetha Îslamî li çanda Kurdî analîz dikin, xuya ye ku ev qonaxa dîrokî bû sedema veguherînekê ku hêj di nasnameya nûjen a Kurdî de deng vedide. Senteza ramana Îslamî û mîrata Kurdî tevliheviyeke taybet afirand ku îro çanda Kurdî pê tê naskirin.
Dengvedanên îroyîn
Îro mîrata fetha Îslamî bandora xwe li aliyên cihêreng ên jiyana Kurdî didomîne. Ji vejandina vegotinên dîrokî yên li ser kesayetiyên giştî yên navdar ên Kurd heta eleqeyeke nû bi mîrata çandî re, Kurd nasnameya xwe ya piralî di nav dijwariyên hevdem de pîroz dikin. Têgihiştina vê çarçoveya dîrokî dikare qîmetdan û girêdana kûrtir bi dîrok û kevneşopiyên Kurdî re pêş bixe.
Pêşeroja nasnameya çandî ya Kurdî
Dijwariyên gelê Kurd îro — nakokiyên siyasî, ji cihûwarbûn û tepeserkirina çandî — gelek caran bi girîngiyeke nû ya li ser dîrok û mîrata wan a dewlemend tên çareserkirin. Naskirina beşdariyên kesayetiyên dîrokî yên Kurd û pêşketina adetên çandî çarçoveyek ji bo berxwedêrî û yekîtiyê dabîn dike.
Hewldanên parastin û pêşxistina çand û mîrata Kurdistanê hem dibin şahidiya nasnameya xwe hem jî amûra pêşxistina têgihiştin û qîmetdana navneteweyî ji vê çanda zindî re.
Ji nû ve xeyalkirina pêşerojê bi kokên boriyê
Fetha Îslamî, herçend di dîrokê de demeke tevlihev bû, rêyên derbirîna çandî û avakirina nasnameyê vekirin ku Kurd îro jî qîmetê didin wan. Gelê Kurd bi qebûlkirina dîroka xwe ya tevlihev û naskirina danûstandinên piralî yên bi fethên berê hatine teşekirin pêşketina xwe didomîne û tevneke dewlemend a çandê diafirîne ku li hember ceribandina demê dimîne.
Dema em li boriyê difikirin, çîroka berxwedêrî û nasnameya Kurdî dibe pirek ber bi pêşerojê ve. Dersên ji dijwariyên di dema fetha Îslamî de hatine jiyîn wergirtî dikarin îlhamê bidin nifşên niha û yên bê û misoger bikin ku çanda Kurdî, ku bi taybetiya xwe tê pîrozkirin, beşeke zindî ya dîmena çandî ya cîhanî bimîne.
Pirsên pir tên kirin
Bandora fetha Îslamî li çanda Kurdî çi bû?
Fetha Îslamî bi pêşxistina tevliheviya kevneşopiyên Îslamî û Kurdî çanda Kurdî bi awayekî girîng guherand û bû sedema têkelbûna çandî û derketina kesayetiyên dîrokî yên Kurd ku hem çarçoveyên herêmî hem yên berfirehtir ên Îslamî teşe dan.
Hin kesayetiyên dîrokî yên navdar ên Kurd di serdema Îslamî de kî bûn?
Kesayetiyên navdar Selah ed-Dîn, ku di Şerên Xaçperestan de aliyên Kurdî yek kir, Nesr ed-Dîn el-Tûsî, zanyarekî stêrnasî û matematîkê, û Îbn el-Tuxrî Bîrendî, dîroknivîsekî bûyerên serdema navîn tomar dikir, dihewînin.
Zimanê Kurdî di bin bandora Îslamî de çawa guherî?
Zimanê Kurdî dest pê kir term û derbirînên Erebî têxe nav xwe û bi nivîsên edebî û olî dewlemend bû; tevliheviyeke zimanî ya taybet pêş xist ku danûstandina çandî di dema berfirehbûna Îslamî de nîşan dida.
Mîrektiyên Kurdî di serdema Îslamî de çi rolê lîstin?
Mîrektiyên Kurdî wek herêmên nîvxweser di bin xelîfetiyên mezintir ên Îslamî de kar dikirin û îmkanê didan Kurdan ku xwediyê bandora siyasî bin û di heman demê de nasnameya xwe ya çandî ya cuda biparêzin.
Çanda Kurdî bi çi dijwariyên nûjen re rû bi rû ye û ew çawa tên çareserkirin?
Dijwariyên nûjen nakokiyên siyasî û tepeserkirina çandî dihewînin ku bi girîngiyeke nû ya li ser dîrok û mîrata Kurdî tên çareserkirin da berxwedêrî û yekîtî di civakê de pêş bikevin.