Xalid Begê Cibrî (1882–1925), an Cibranlı Halit Bey, serokê eşîrekê û efserê kurd ê girêdayî Azadî bû. Berî serhildana Şêx Seîd hate girtin û 14 Nîsana 1925 li Bidlîsê hate îdamkirin. Dadgeh û dema mirina wî ji yên Şêx Seîd li Diyarbekirê cuda ne.

Portreya reş û spî ya Xalid Begê Cibrî bi kumê dirêj ê reş, unîforma leşkerî û simbêlan
Portre wek Miralay Cibranlı Halit Bey hatiye nasandin, li gorî Commons berî 1925. Wênegir nenas; milkê giştî. Wêneyeke dîrokî ya biçûk e. Unknown photographer · Wikimedia Commons · Public domain.

Kariyera leşkerî û têkiliyên eşîrî

Üngör Cibrî wek serokê eşîra Cibran û derçûyê akademiya leşkerî ya Stenbolê nas dike. Xizmeta di alayên Hemîdiyeyê û du eniyên Şerê Cîhanê yê Yekem de û paşê pêşengiya efserên kurd ên neteweperwer qeyd dike. [1] Perwerdeya leşkerî û desthilata eşîrî di kariyera wî de bi hev ve girêdayî bûn. Herdu alî têkiliyên ku pê kar dikir rave dikin.

Azadî di destpêka salên 1920an de

Navê Azadî wateya serbestiyê dide. Divê amadekarî û avakirina rêxistina veşartî cuda bên dîtin. Kaya bîranîna Ekrem Cemîlpaşa vediguhezîne: Halit, Yusuf Ziya û heval piştî Peymana Lozanê li Erziromê civak ava kirin û havîna 1924 şaxê Diyarbekirê çêbû. [2] Ev vegotina paşdemî ya beşdarekê ye, ne belgeya damezrandinê. Cibrî rêxistinkarekî sereke bû, lê hemû destpêşxeriyên kurd ne Azadî bûn.

Efser û şêx

Van Bruinessen Azadî wek koma efser, karmend û navdarên bajaran ên serxwebûna kurdan dixwazin nas dike. Bandora wan a gelêrî sînordar bû; ji Şêx Seîd û tora ne qşebendî alîkarî xwestin. Seîd û Cibrî bi zewacê xizm bûn. [3] Ev hevkarî desthilatên cuda girê da, ne armancên yekgirtî an kontrola hemû eşîran. Van Bruinessen rakirina xîlafetê û tehdîda li perwerdeya olî di helwesta Seîd de girîng dibîne. [3]

Beytuşebap û girtin

Hewla leşkerî ya têkçûyî ya Beytuşebapê di 1924 de lawaziya rêxistinkirina kurd di artêşê de derxist holê. Üngör têkçûn û girtinan berî serhildana giştî ya 13 Sibata 1925 li Pîranê dide. Girtina Cibrî bi krîza mezinbûyî ve girê dide. [1] Dema serhildana Seîd dest pê kir Cibrî jixwe girtî bû; ne fermandarekî ku piştî fetisandinê hatibû girtin.

Dadgeh û îdam li Bidlîsê

Cırık Dadgeha Herbî ya Bidlîsê bi serokatiya Miralay Ferit wek dadgeha ku Cibrî û Yusuf Ziya mehkûm kirin nas dike. Îdama bi guleyan 14 Nîsana 1925 bû. [4] Kıran jî heman roj û cih qeyd dike û vegotina gulebarankirinê vedibêje. [5] Ev ji dadgeha Seîd li Dadgeha Îstîqlalê ya Rojhilat cuda bû. Navên dadgehan, bersûcan û şêweya îdamê nabe bên tevlihevkirin.

Cihê wî di dîrokê de

Girîngiya Cibrî têkiliya xizmeta Osmanî, serokatiya eşîrî û rêxistinkirina siyasî ya kurd e. Girtina wî jî cudaîya Azadî û serokatiya serhildana paşîn rave dike. [1] Kaya îdama Seîd li Diyarbekirê di destpêka 29 Hezîrana 1925 de datîne, zêdetirî du meh piştî mirina Cibrî. [2] Ev kronolojî nahêle kiryarên dema girtîbûn an piştî mirinê bi Cibrî bên girêdan.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Uğur Ümit Üngör, Young Turk Social Engineering, Amsterdam dissertation (2009), p. 231 and note 926; military career, Beytüşşebap and arrest.
  2. Alp Yücel Kaya, A Century of Kurdish Rebellions and Insurrections: The Sheikh Said Insurrection (1925), Revolutionary Marxism (2026), pp. 76 and 93; Cemilpaşa’s recollection and the June execution.
  3. Martin van Bruinessen, The Abolition of the Caliphate, Secularization and Kurdish Nationalism, in The Abolition of the Ottoman Caliphate, 1924 (2024), pp. 78–92, especially 87–88; officers, religious networks and different motives.
  4. Bülent Cırık, Millî Mücadelede Bitlis’te Bir Aşiret Reisi: Hacı Musa Bey, in Millî Mücadele’nin Yerel Tarihi 1918–1923 (TÜBA, 2024), p. 544; Bitlis military court and execution on 14 April 1925.
  5. İsmail Kıran, Aristokrat Kürt Aileler: Gülpınarlar, The Journal of Mesopotamian Studies 7/2 (2022), pp. 258–283, especially 273; separate Bitlis and Diyarbakır proceedings.
  6. Unknown photographer, Cibranlı Halit Bey, before 1925; Wikimedia Commons record, public domain.