Zaro Axa kî bû?
Zaro Axa — ku wek Zaro Agha jî tê naskirin — mirovekî Kurd ji Bidlîsê, li başûrê rojhilatê Tirkiyeya îroyîn, bû ku di 1934 de mir. Wî îdia dikir ku di 1777 de hatibû dinyayê; heke ev rast bûya, dema mirina wî dê 157 salî bûya: yek ji dirêjtirîn temenên îdiakirî yên dîroka mirovî ya tomarkirî.
Di destpêka sedsala 20an de bala raya giştî bi girîngî li wî hate kişandin; ew di rojnameyan de derdiket û bijîşkên ku dixwestin îdiayên wî yên awarte yên temenê piştrast bikin an red bikin, ew muayene dikirin. Rewşa wî ya laşî di dema muayeneyê de — jîndariya xuyayî ji bo temenekî ewqas mezin — bala bijîşkî kişand.
Gelo Zaro Axa bi rastî heta 157 salî jiya, an sala jidayikbûna ku wî îdia dikir şaş an çêkirî bû, mijara nîqaşeke berdewam e. Tu belgeya piştrastker a dîroka jidayikbûna wî tune ye. Lê ew hîn jî yek ji navdartirîn kesên dîrokê ye ku temenekî dirêj îdia kirine û nûnerê beşeke balkêş a hevrasthatina nasnameya Kurdî, dîroka Osmanî û lêkolîna temenê dirêj ê mirovî ye.
Xalên Sereke
• Zaro Axa (nêzî 1777-1934) mirovekî Kurd ji Bidlîsê bû ku îdia dikir heta 157 salî jiyaye.
• Temenê ku wî îdia dikir dê wî bike yek ji mirovên herî dirêjjiyî yên dîroka tomarkirî.
• Di destpêka sedsala 20an de wî baleke girîng a bijîşkî û giştî kişand.
• Tu belgeya piştrastker a dîroka jidayikbûna wî tune ye; ji ber vê îdia nayê piştrastkirin.
• Ew di nav Kurdên navdar de tê rêzkirin û nûnerê beşeke balkêş a dîroka temenê dirêj e.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyana Destpêkê û Kok
Li gor gotina wî bi xwe, Zaro Axa nêzî 1777 li Bidlîsê hat dinyayê: bajarê ji aliyê dîrokî ve Kurd ê li rojhilatê Anatolyayê, ku cihê kevneşopiya malbata Bidlîsî bû, di nav de Îdrîs Bidlîsî û Şerefxan Bidlîsî. Ew di civaka Kurd a Osmanî ya dawiya sedsala 18an de mezin bû.
Salên destpêkê yên jiyana wî bi serdema dereng a Osmanî li Kurdistanê re hevdem bûn: serdema hukumdariya Kerîm Xan Zend li Îranê (mirî 1779), destpêka fişara kolonyal a Ewropî li ser Împaratoriya Osmanî û têkçûna hêdî hêdî ya sîstema mîrektiyên Kurd, ku ji Çaldiranê ve Kurdistan birêve dibir.
Çarçoveya Dîrokî
Serdema dereng a Osmanî dema guherînên mezin ên siyasî û civakî bû. Reformên navendîkirinê yên Osmanî di nîveka sedsala 19an de sîstema mîrektiyên Kurd ji hev vedikirin. Herêma Kurdistanê di dawiya sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de yekem tevgerên siyasî yên Kurd dît. Di vê hawîrdorê de, temenê awarte yê îdiakirî yê Zaro Axa ew kir kesayetiyeke ku raya giştî bi meraq li wê dinêrî: hem wek diyardeyeke balkêş a mirovî, hem jî wek girêdaneke zindî bi Kurdistaneke kevintir re.
Serkeftin û beşdariyên sereke
Temenê dirêj ê awarte yê îdiakirî
Sedema sereke ya navdariya Zaro Axa ya dîrokî temenê wî yê 157 salî yê îdiakirî ye. Heke rast bûya, ew dê di serdema Kerîm Xan Zend de hatibûya dinyayê, şahidê tevahiya guherîna Kurdistanê ya sedsala 19an bûya û heta destpêka Komara Tirkiyeyê jiyabûya: berdewamiyeke matmayî di nav yek ji aloztirîn serdemên dîroka Rojhilata Navîn de.
Di destpêka sedsala 20an de, bijîşkên ku hewl didan temenê wî bi muayeneya laşî piştrast bikin, ew muayene kirin. Rewşa wî ya laşî ya xuyayî ji bo temenê ku îdia dikir berçav hate dîtin. Lê bê tomarên belgeyî yên jidayikbûnê, îdia bi teqezî nedihate piştrastkirin.
Bala raya giştî û girîngiya çandî
Zaro Axa di salên dawî yên Împaratoriya Osmanî û destpêka Komara Tirkiyeyê de baleke girîng a raya giştî kişand. Çîroka wî di rojnameyan de hate weşandin û ew wek yek ji awarteyên destpêka sedsala 20an ên ku temenê xwe sed sal an zêdetir îdia dikirin, bû kesayetiyeke navdar.
Ji bo bîra çandî ya Kurd, ew kesayetiyeke ku berdewamiyê di xwe de dicivand e: mirovekî ku temenê wî yê îdiakirî ji serdema xweseriya mîrektiyên Kurd, di ser tepeserkirina mîrên Kurd a sedsala 19an re, heta destpêka sedsala 20an dirêj dibû.
Rêza demî û bûyerên girîng
Nîqaş, nakokî û pirsên dîrokî
Nîqaşa navendî ya li ser Zaro Axa ev e ku gelo dîroka jidayikbûnê ya nêzî 1777 ku wî îdia dikir rast e. Tu belgeya ji dema jidayikbûna wî nehatiye dîtin û di serdema dereng a Osmanî de temenê mirovan gelek caran bi tamî nedihate tomarkirin. Yên bi guman dibêjin ku temenê wî yê rast dibe ku ji 157 salî gelekî kêmtir bûbe. Lê îdiaya wî jî tu carî bi teqezî nehatiye redkirin.
Nasnameya wî ya Kurdî nayê nîqaşkirin: ew ji Bidlîsê bû û di tevahiya jiyana xwe de xwe Kurd didît.
Mîras û Bandora Çandî
Zaro Axa di nîqaşên li ser temenê mirovî yê pir dirêj û di kevneşopiya dîrokî ya Kurd de tê rêzkirin. Temenê ku wî îdia dikir rast be an nebe, ew nûnerê beşeke balkêş a hevrasthatina nasnameya Kurdî û dîroka cîhanê ye: mirovekî ku çîroka wî Kurdistana kevn a serdema mîrektiyan bi cîhana nûjen a rojnameyan, muayeneyên bijîşkî û navdariya giştî ve girê dida.
Têkiliyên dîroka Kurdî
Îdrîs Bidlîsî — ji heman bajarê Bidlîsê, sê sedsalan berê
Şerefxan Bidlîsî — dîroknivîsê Kurd ji Bidlîsê
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Zaro Axa kî bû?
Zaro Axa (nêzî 1777-1934) mirovekî Kurd ji Bidlîsê bû ku îdia dikir heta 157 salî jiyaye. Temenê ku wî îdia dikir dê wî bike yek ji mirovên herî dirêjjiyî yên dîroka tomarkirî. Di destpêka sedsala 20an de wî baleke girîng a bijîşkî û giştî kişand, lê tu belgeya piştrastker a dîroka jidayikbûna wî tune ye.
Zaro Axa bi rastî 157 salî bû?
Ev yek bi teqezî nayê destnîşankirin. Tu belgeya dîroka jidayikbûna wî nehatiye dîtin û di serdema dereng a Osmanî de temenê mirovan gelek caran bi tamî nedihate tomarkirin. Îdiaya wî tu carî bi teqezî nehatiye piştrastkirin an redkirin.
Zaro Axa Kurd bû?
Erê. Ew ji Bidlîsê, bajarê ji aliyê dîrokî ve Kurd, bû û di tevahiya jiyana xwe de xwe Kurd didît.
Zaro Axa ji ku derê bû?
Ew ji Bidlîsê bû, bajarê Kurd ê ji aliyê dîrokî ve girîng ê li parêzgeha Bidlîsê ya başûrê rojhilatê Tirkiyeya îroyîn. Bidlîs cihê kevneşopiya malbata Bidlîsî bû, ku Îdrîs Bidlîsî û Şerefxan Bidlîsî jî tê de bûn.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Beşdarên Wîkîpediyayê. 'Zaro Agha.' Wîkîpediya. Sala 2025 hate xwendin.
Beşdarên Wîkîpediyayê. 'Lîsteya Kurdan.' Wîkîpediya. Sala 2025 hate xwendin.