Hasankeyf Eyyubileri Kimlerdi?
Hasankeyf Eyyubileri, Selahaddin’in kurduğu Kürt Eyyubi hanedanının varlığını sürdüren son koluydu. Bugün Türkiye’nin güneydoğusunda, Dicle üzerindeki antik bir kale kasabası olan Hasankeyf’teki (Hısn-ı Keyfa) üslerinden, hanedanın bu yan kolu 1232’den on altıncı yüzyılın başlarına kadar küçük fakat olağanüstü dayanıklı bir beylik yönetti. Mısır ve Suriye’nin büyük Eyyubi sultanlıklarından iki buçuk yüzyıldan fazla daha uzun yaşadı.
Öne Çıkan Noktalar
• Hasankeyf Eyyubileri, Selahaddin’in Kürt Eyyubi hanedanının bir yan koluydu.
• Türkiye’nin güneydoğusunda, bugünkü Batman ilinde Dicle üzerinde bulunan müstahkem Hasankeyf (Hısn-ı Keyfa) kasabasından hüküm sürdüler.
• Eyyubi sultanı el-Kâmil, 1232’de Hısn-ı Keyfa’yı Artuklulardan alarak beyliği kurdu.
• Asıl Eyyubi İmparatorluğu’nun yıkılmasından çok sonra, Moğolların ve ardından Akkoyunluların tâbisi olarak varlığını sürdürdü.
• Herhangi bir yerde kalan son Eyyubi hanedanıydı; on altıncı yüzyılın başlarına kadar yaşadı (yaygın tarihleme yaklaşık 1524’tür).
Kısa Bilgiler
Adı: Hasankeyf Eyyubileri (Hısn-ı Keyfa)
Türü: Kürt beyliği; Eyyubi hanedanının yan kolu
Merkezi: Dicle üzerinde Hasankeyf (Hısn-ı Keyfa); bugünkü Batman ili, Türkiye
Kuruluşu: 1232 (Artuklulardan Eyyubi fethi)
Sonu: 16. yüzyıl başları (yaygın tarihleme yaklaşık 1524)
Ana Hanedan: Selahaddin’in (Kürt) kurduğu Eyyubiler
Üst Egemenler: Önce bağımsız; ardından İlhanlı Moğolları ve Akkoyunlu üstün egemenliği
Ayırt Edici Özelliği: Varlığını sürdüren son Eyyubi hanedanı
Bilinen Özellikleri: Hasankeyf köprüsü, mağara kenti ve Dicle anıtları (büyük ölçüde Ilısu Barajı’nın suları altında kaldı, 2020)
İçindekiler
Hasankeyf Eyyubileri Kimlerdi?
Hısn-ı Keyfa: Dicle Üzerindeki Kale
Selahaddin Hanedanının Bir Yan Kolu
İmparatorluğun Yıkılışına Rağmen Ayakta Kalmak
Akkoyunluların Yönetimi Altında
Bugünkü Hasankeyf: Ilısu Barajı
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Hısn-ı Keyfa: Dicle Üzerindeki Kale
Orta Çağ Arapçasında Hısn-ı Keyfa olarak bilinen Hasankeyf, dünyanın kesintisiz yerleşim görmüş en eski yerlerinden biridir. Bugün Türkiye’nin güneydoğusundaki Batman ilinde, Dicle’nin etkileyici bir kıvrımında bulunur. Binlerce insan yapımı mağarayla örülmüş yüksek bir kaya kalesi nehrin üzerinde yükselir. Yerleşim, binyıllar boyunca Diyarbakır ile Cezire arasındaki hayati bir Dicle geçişine hâkim olmuştur.
Eyyubilerden önce Hısn-ı Keyfa, on ikinci yüzyılda Diyarbakır bölgesinin büyük bölümünü yöneten Türkmen hanedanı Artukluların bir merkeziydi. Hasankeyf’te Dicle üzerindeki büyük köprüyü Artuklular inşa etti. Kendi döneminde dünyanın en büyük taş köprülerinden biriydi; yıkılmış devasa ayakları modern zamanlara kadar ayakta kaldı. Eyyubilerin devralacağı kasaba zaten antik, zengin ve stratejik açıdan paha biçilmezdi.
Eyyubi Fethi (1232)
1232’de Eyyubi sultanı el-Kâmil Muhammed — Selahaddin’in yeğeni ve I. el-Âdil’in oğlu— Hısn-ı Keyfa’yı Artuklulardan alarak Eyyubi İmparatorluğu’na kattı. Fetih, kaleyi Cezire ve Diyarbakır bölgesinde zaten kurulmuş olan Eyyubi beylikleri topluluğuna ekledi.
Hısn-ı Keyfa daha sonra, onu kendi beyliği olarak elinde tutan Eyyubi ailesinin bir kolunun merkezi oldu. Fethe katılanlardan hiçbiri, Dicle üzerindeki bu uzak kalenin sonunda diğer bütün Eyyubi topraklarından daha uzun yaşayacağını ve Selahaddin’in hanedanını on altıncı yüzyıla taşıyacağını tahmin edemezdi.
Selahaddin Hanedanının Bir Yan Kolu
Eyyubi İmparatorluğu, merkezî bir devletten çok aile konfederasyonuydu. Selahaddin ailesinin kolları Mısır, Şam, Halep, Hama, Humus ve Cezire boyunca uzanan beylikleri yönetiyordu. Özellikle Diyarbakır bölgesi Eyyubi prensleriyle doluydu; bunlar arasında el-Evhad Eyyub, el-Eşref Musa ve Meyyafarikin’den el-Muzaffer Gazi vardı.
Hısn-ı Keyfa kolu, bu Cezire Eyyubi dünyasına aitti. Akrabaları gibi onlar da Kürt kökenliydi; Selahaddin’in imparatorluk büyüklüğüne yükselttiği Eyyub ve Şirkuh ailesinin soyundan geliyorlardı. Dağ ve nehir beyliğini kalıtsal bir aile mülkü olarak yönetiyorlardı. Hısn-ı Keyfa kolunun kesin soyu ve emirlerinin tam sırası, kaynaklarda tutarlı biçimde kaydedilmemiştir; ayrıntılı soy kütüklerine ihtiyatla yaklaşılmalıdır.
İmparatorluğun Yıkılışına Rağmen Ayakta Kalmak
On üçüncü yüzyılın ortaları Eyyubi İmparatorluğu’nu yıktı. 1250’de Memlükler Mısır’da iktidarı ele geçirdi; 1260’ta Moğollar Suriye’yi aşarak Şam Eyyubi Sultanlığı’nı ortadan kaldırdı. Hanedanın çöküşünün büyük dramı, son dönem Eyyubi savaşları anlatımızda ele alınır. Ancak bu felaketin ortasında, küçük Hısn-ı Keyfa Eyyubi Beyliği ayakta kaldı.
Memlük ve Moğol güç merkezlerinden uzakta, savunulabilir Dicle dağlıklarına çekilmiş Hısn-ı Keyfa Eyyubileri, bölgeye egemen olan güce boyun eğerek varlıklarını sürdürdü. İlhanlı Moğollarının ve ardıllarının üst egemenliğini kabul ettiler. Kalıtsal yönetimlerini korurken haraç ödüyor ve siyasal rüzgârlara uyum sağlıyorlardı. Hanedan kolunun mahareti, şan kazanmaktan çok hayatta kalmak oldu.
Akkoyunluların Yönetimi Altında
On beşinci yüzyıla gelindiğinde bölgenin egemen gücü, Diyarbakır’daki merkezinden Doğu Anadolu, Cezire ve Batı İran’ın büyük bölümünü yöneten Türkmen konfederasyonu Akkoyunlulardı. Hasankeyf Eyyubileri, Akkoyunlu üstün egemenliği altında yerel beyler olarak devam etti; küçük beylikleri çok daha büyük bir Türkmen devletinin gölgesinde varlığını sürdürdü.
Bu dönemin çarpıcı bir anıtı hâlâ ayaktadır: Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan’ın bir oğlu için yapılan, silindir biçimli ve turkuaz çinili Zeynel Bey Türbesi. Eyyubi hanedanı varlığını korumaya çalışırken bile Hasankeyf’in Türkmen üst egemenleriyle ne kadar iç içe geçtiğini hatırlatır.
Son Eyyubilerin Sonu
Son, on altıncı yüzyılda Osmanlılarla Safeviler arasında Kürt topraklarına hâkim olmak için yürütülen büyük mücadeleyle geldi. Osmanlıların 1514’teki Çaldıran zaferini ve ardından Diyarbakır bölgesinin Osmanlı İmparatorluğu’na katılmasını izleyen çalkantılarda, kadim Hasankeyf Beyliği nihayet ortadan kaldırıldı.
Yaygın olarak yaklaşık 1524’e tarihlenen Hısn-ı Keyfa Eyyubilerinin yıkılışı, dikkat çekici bir dönemi kapattı: Selahaddin’in hanedanı kurmasından yaklaşık üç buçuk yüzyıl, asıl imparatorluğun yıkılmasından ise 250 yıldan fazla sonra, ortadan kalkan en son Eyyubi hanedanıydı. Hasankeyf bundan sonra bir Osmanlı kasabası olarak yaşamını sürdürdü.
Hasankeyf’in Anıtları
Artukluların, Eyyubilerin, Akkoyunluların ve Osmanlıların yüzyıllara yayılan yönetimleri, Hasankeyf’i bölgenin en zengin tarihî kent dokularından biri yaptı. Hazineleri arasında Orta Çağ Dicle köprüsünün devasa ayakları, kaya kalesi ve geniş mağara kenti, El Rızk Camii gibi nehir kıyısındaki camiler, çinili Zeynel Bey Türbesi dâhil Orta Çağ mezar anıtları, kayalara oyulmuş ve kayalıklar üzerine inşa edilmiş saray kalıntıları vardı.
Bu anıtlar birlikte binlerce yıl geriye uzanan, Roma, Bizans, Artuklu, Eyyubi, Akkoyunlu ve Osmanlı katmanlarından oluşan tarihi kaydediyordu. Böylece Hasankeyf, bütün Kürdistan ve Anadolu’nun en önemli miras alanlarından biri hâline gelmişti.
Bugünkü Hasankeyf: Ilısu Barajı
Trajik bir modern son bölümde, tarihî Hasankeyf’in büyük bölümü bilinçli olarak sular altında bırakıldı. Dicle’nin aşağı kesiminde inşa edilen Ilısu Barajı’nın oluşturduğu göl, sular 2019–2020’de yükseldiğinde eski kasabayı ve arkeolojik çevresinin geniş bölümünü yuttu. Sular altında bırakma, yıllar boyunca uluslararası protestoların ve hukuki itirazların konusu oldu.
Zeynel Bey Türbesi ve El Rızk Camii dâhil en ünlü anıtların birkaçı, fiziksel olarak kaldırılıp dev taşıyıcılarla daha yüksek bir arazideki yeni kültür parkına taşındı. Mağara kenti ve diğer birçok unsur ise gölün altında kayboldu. Böylece son Eyyubi hanedanının merkezi, kendi çağımızda büyük ölçüde suyun altına geçti; kaybı Kürdistan’ın çok ötesinde yasla karşılandı.
Zaman Çizelgesi
12. yüzyıl — Hısn-ı Keyfa, büyük Dicle köprüsünü inşa eden Artuklular döneminde gelişir. 1232 — Eyyubi sultanı el-Kâmil, Hısn-ı Keyfa’yı Artuklulardan fethederek Eyyubi Beyliği’ni kurar. 1250 — Memlükler Mısır’da Eyyubileri devirir. 1260 — Moğollar Suriye Eyyubi Sultanlığı’nı yıkar; Hısn-ı Keyfa uzak bir tâbi beylik olarak ayakta kalır. 15. yüzyıl — Hasankeyf Eyyubileri Akkoyunlu üstün egemenliği altında hüküm sürer; Zeynel Bey Türbesi yapılır. 1514 — Osmanlıların Çaldıran zaferi Kürt topraklarını yeniden biçimlendirir. Yaklaşık 1524 — Beylik ortadan kaldırılır; yıkılan son Eyyubi hanedanıdır. Hasankeyf bir Osmanlı kasabası olur. 2019–2020 — Ilısu Barajı gölü tarihî Hasankeyf’i sular altında bırakır; başlıca anıtlar başka yere taşınır.
Hükümdarlar ve Başlıca Şahsiyetler
Beyliğin kuruluşuyla en güvenilir biçimde ilişkilendirilen şahsiyet, 1232’de Hısn-ı Keyfa’yı fetheden Eyyubi sultanı el-Kâmil Muhammed’dir. Daha sonra kalıtsal bir Eyyubi emirleri silsilesi, kasabayı yaklaşık üç yüzyıl yönetti. Ancak bu yerel hükümdarların tam sırası ve saltanat tarihleri, mevcut kaynaklarda eksik korunmuştur. Okurlar, Hısn-ı Keyfa Eyyubi emirlerinin ayrıntılı listelerine uygun ihtiyatla yaklaşmalıdır. Kesin olan, hanedanın kuşaktan kuşağa on altıncı yüzyılın başlarına kadar yaşadığıdır.
Tartışmalar ve Belirsizlikler
İki alanda ihtiyat gerekir. Birincisi, beyliğin yaklaşık 300 yıla yayılan iç tarihi —emirlerinin adları, sırası ve tarihleri— yalnızca kısmen belgelenmiştir; Mısır ve Suriye’nin büyük Eyyubi saraylarının tarihlerine göre çok daha sınırlı kayıtlar vardır. İkincisi, hanedanın sona erişinin kesin tarihi kaynaklarda farklı verilir. Bölgedeki Osmanlı-Safevi mücadelesi sırasında yaklaşık 1524 tarihi en yaygın atıf yapılan tarihtir; ancak bünyeye katma süreci aşamalı olmuştur.
Kürt Tarihindeki Yeri
Hasankeyf Eyyubileri, Orta Çağ dünyasının en büyük Kürt hanedanının yaşayan son kalıntısı olarak Kürt tarihinde özel bir yer tutar. Eyyubi İmparatorluğu, Selahaddin’in yönetiminde bir zamanlar Yemen’den Cezire’ye uzanmıştı. Hısn-ı Keyfa’da o imparatorluğun ve Kürt yönetici ailesinin bir parçası, Osmanlılar ile Safevilerin çağına kadar ayakta kaldı.
Hikâyeleri, Kürt gücünün dağlarda nasıl sürdüğüne dair de bir örnektir: Büyük başkentlerin ihtişamıyla değil, Haçlılardan, Moğollardan, Memlüklerden ve Türkmen konfederasyonlarından daha uzun yaşayan bir kale beyliğinin sabırlı direnciyle. Son Eyyubilerin merkezinin yirmi birinci yüzyılda bir baraj gölünün altında kaybolması, uzun tarihlerine kendine özgü hüzünlü bir son verir.
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
Kurdish-History.com’da ilgili tarih konularını keşfedin: Selahaddin’in Eyyubi İmparatorluğu, Selahaddin’in kendisi, I. el-Âdil, Cezire Eyyubi beylerinden el-Evhad Eyyub ve el-Muzaffer Gazi, ayrıca son dönem Eyyubi savaşları.
Sık Sorulan Sorular
Hasankeyf Eyyubileri Kürt müydü?
Evet. Ailesi Kürt olan Selahaddin’in kurduğu Eyyubi hanedanının bir koluydular. Eyyubi ailesinin diğer kolları gibi Hasankeyf kolu da Kürt kökenliydi.
Hasankeyf nerededir?
Hasankeyf (Orta Çağ’daki Hısn-ı Keyfa), Türkiye’nin güneydoğusunda bugünkü Batman ilinde, Diyarbakır ile Cezire arasında Dicle üzerinde bulunur. Tarihî kasabanın büyük bölümü 2019–2020’de Ilısu Barajı gölünün suları altında kaldı.
Hasankeyf Eyyubileri neden önemliydi?
Varlığını sürdüren son Eyyubi hanedanıydılar. Mısır ve Suriye’nin büyük Eyyubi sultanlıkları 1250 ve 1260’ta yıkılırken, Hasankeyf kolu on altıncı yüzyılın başlarına kadar yaşadı. Böylece Selahaddin’in ailesini, kurduğu imparatorluğun ömrünün çok ötesine taşıdı.
Beylik ne zaman başladı ve sona erdi?
Eyyubi sultanı el-Kâmil’in Hısn-ı Keyfa’yı Artuklulardan aldığı 1232’de başladı. Kürt toprakları üzerindeki Osmanlı-Safevi mücadelesi sırasında, on altıncı yüzyılın başlarında sona erdi; sonu yaygın olarak yaklaşık 1524’e tarihlenir.
Hasankeyf’in anıtlarına ne oldu?
Tarihî Hasankeyf, büyük bir Orta Çağ Dicle köprüsü, mağara kenti, camiler ve türbeler dâhil zengin bir anıt varlığına sahipti. Ilısu Barajı gölü yaklaşık 2020’de kasabayı sular altında bıraktığında, Zeynel Bey Türbesi gibi birkaç önemli anıt daha yüksek araziye taşındı; geri kalanların büyük bölümü su altında kaldı.
Selahaddin’le akrabalıkları nedir?
Bu kol, Selahaddin’in yeğeni ve I. el-Âdil’in oğlu el-Kâmil’in 1232’de Hısn-ı Keyfa’yı fethetmesiyle kuruldu. Dolayısıyla Hasankeyf emirleri, Selahaddin’in akrabalarının soyundan gelen daha geniş Eyyubi ailesinin parçasıydı.
Kaynakça ve İleri Okumalar
R. Stephen Humphreys, Selahaddin’den Moğollara: Şam Eyyubileri, 1193–1260 (SUNY Press, 1977).
Encyclopaedia of Islam, “Hısn-ı Keyfa” ve Eyyubi hanedanı maddeleri.
Ilısu Barajı ve Hasankeyf’in sular altında kalmasına ilişkin dönem haberleri ve belgeler (2019–2020).
Kurdish-History.com — Selahaddin’in Eyyubi İmparatorluğu ve son dönem Eyyubi savaşları üzerine ilgili okumalar.