ایوبیان حصن‌کیفا چه کسانی بودند؟
ایوبیان حصن‌کیفا آخرین شاخهٔ بازماندهٔ دودمان کردی ایوبی بودند که صلاح‌الدین بنیان گذاشت. این شاخهٔ فرعی از دژ خود در حسن‌کیف (حصن‌کیفا)، شهر و قلعه‌ای باستانی بر کرانهٔ دجله در جنوب شرقی ترکیهٔ امروزی، از 1232 تا اوایل سدهٔ شانزدهم بر امیرنشینی کوچک اما به‌طرزی چشمگیر پایدار فرمان راند؛ بیش از دو سده و نیم پس از سلطنت‌های بزرگ ایوبی مصر و سوریه دوام آورد.
نکات اصلی
• ایوبیان حصن‌کیفا شاخه‌ای فرعی از دودمان کردی ایوبیِ صلاح‌الدین بودند.
• آنان از حسن‌کیف (حصن‌کیفا)، شهری مستحکم بر کرانهٔ دجله در استان باتمان امروزی در جنوب شرقی ترکیه، فرمان می‌راندند.
• الکامل، سلطان ایوبی، حصن‌کیفا را در 1232 از ارتقیان گرفت و این امیرنشین را بنیان نهاد.
• این امیرنشین مدت‌ها پس از سقوط امپراتوری اصلی ایوبی، در تابعیت مغولان و سپس آق‌قویونلو دوام آورد.
• این آخرین دودمان ایوبی در هر جای جهان بود که تا اوایل سدهٔ شانزدهم، معمولاً حدود 1524، باقی ماند.
اطلاعات کوتاه
نام: ایوبیان حسن‌کیف (حصن‌کیفا)
نوع: امیرنشین کردی؛ شاخهٔ فرعی دودمان ایوبی
مرکز: حسن‌کیف (حصن‌کیفا)، بر کرانهٔ دجله، استان باتمان امروزی، ترکیه
تأسیس: 1232 (فتح از ارتقیان به دست ایوبیان)
پایان: اوایل سدهٔ 16 (معمولاً حدود 1524)
دودمان اصلی: ایوبیان، بنیان‌گذاشته‌شده به دست صلاح‌الدینِ کرد
قدرت‌های بالادست: مستقل و سپس زیر حاکمیت عالیهٔ مغولان ایلخانی و آق‌قویونلو
ویژگی متمایز: آخرین دودمان بازماندهٔ ایوبی
شهرت به: پل حسن‌کیف، شهر غارها و بناهای دجله (بخش بزرگی با سد ایلی‌سو در 2020 زیر آب رفت)
فهرست مطالب
ایوبیان حصن‌کیفا چه کسانی بودند؟
شاخه‌ای فرعی از خاندان صلاح‌الدین
اشخاص، مکان‌ها و موضوعات مرتبط
حصن‌کیفا: دژ کنار دجله
حسن‌کیف که در عربی قرون وسطی حصن‌کیفا نامیده می‌شد، یکی از کهن‌ترین مکان‌های دارای سکونت پیوسته در جهان است و در خم باشکوه دجله در استان باتمانِ امروز در جنوب شرقی ترکیه قرار دارد. ارگی صخره‌ای و بلند بر فراز رود سر برمی‌آورد که هزاران غار دست‌کند در آن حفر شده است. این مکان طی هزاره‌ها بر گذرگاهی حیاتی از دجله میان دیاربکر و جزیره اشراف داشت.
پیش از ایوبیان، حصن‌کیفا از مراکز ارتقیان بود؛ دودمانی ترکمان که در سدهٔ دوازدهم بر بخش بزرگی از منطقهٔ دیاربکر حکومت می‌کرد. ارتقیان پل بزرگ روی دجله را در حسن‌کیف ساختند؛ پلی که در زمان خود از بزرگ‌ترین پل‌های سنگی جهان بود و پایه‌های عظیم و ویرانش تا دوران جدید پابرجا ماند. شهری که ایوبیان به ارث می‌بردند از پیش کهن، ثروتمند و از نظر راهبردی بی‌اندازه ارزشمند بود.
فتح ایوبیان (1232)
در 1232، سلطان ایوبی الکامل محمد، برادرزادهٔ صلاح‌الدین و پسر العادل یکم، حصن‌کیفا را از ارتقیان گرفت و به امپراتوری ایوبی افزود. این فتح، دژ را به مجموعهٔ قلمروهای ایوبی پیوست که پیش‌تر در سراسر جزیره و منطقهٔ دیاربکر برپا شده بودند.
حصن‌کیفا سپس مقر شاخه‌ای از خاندان ایوبی شد که آن را امیرنشین خود قرار دادند. هیچ‌یک از شرکت‌کنندگان در فتح نمی‌توانست گمان کند که این دژ دورافتادهٔ دجله سرانجام از همهٔ قلمروهای دیگر ایوبی بیشتر دوام می‌آورد و دودمان صلاح‌الدین را تا سدهٔ شانزدهم زنده نگه می‌دارد.
شاخه‌ای فرعی از خاندان صلاح‌الدین
امپراتوری ایوبی بیش از آنکه دولتی متمرکز باشد، اتحادیه‌ای خانوادگی بود و شاخه‌های خاندان صلاح‌الدین بر مصر، دمشق، حلب، حماة، حمص و زنجیره‌ای از قلمروها در سراسر جزیره حکومت می‌کردند. به‌ویژه منطقهٔ دیاربکر پر از امیران ایوبی بود؛ از جمله الاوحد ایوب و نیز الاشرف موسی و المظفر غازیِ میافارقین.
شاخهٔ حصن‌کیفا به این جهان ایوبیِ جزیره تعلق داشت. آنان مانند خویشاوندانشان کردتبار بودند؛ از بازماندگان خاندان ایوب و شیرکوه که صلاح‌الدین آن را به شکوه امپراتوری رسانده بود. بر امیرنشین کوهستانی و رودکنار خود چون میراثی موروثی فرمان می‌راندند. تبار دقیق شاخهٔ حصن‌کیفا و ترتیب کامل امیرانش در منابع به‌گونه‌ای یکسان ثبت نشده و باید با تبارنامه‌های تفصیلی با احتیاط برخورد کرد.
بقا پس از سقوط امپراتوری
میانهٔ سدهٔ سیزدهم امپراتوری ایوبی را نابود کرد. در 1250، مملوکان قدرت را در مصر گرفتند؛ در 1260، مغولان به سوریه تاختند و سلطنت ایوبی دمشق را برانداختند. داستان پرحادثهٔ فروپاشی دودمان در روایت ما از جنگ‌های متأخر ایوبیان آمده است. بااین‌حال، در میانهٔ این فاجعه، امیرنشین کوچک ایوبی حصن‌کیفا دوام آورد.
ایوبیان حصن‌کیفا که در بلندی‌های دفاع‌پذیر دجله و دور از مراکز قدرت مملوک و مغول پناه گرفته بودند، با پذیرفتن فرمان هر قدرت مسلط منطقه دوام آوردند. آنان حاکمیت عالیهٔ مغولان ایلخانی و جانشینانشان را پذیرفتند، خراج پرداختند و با بادهای سیاست خم شدند، اما حکومت موروثی خود را دست‌نخورده نگه داشتند. هنر این شاخه بقا شد، نه شکوه.
زیر فرمان آق‌قویونلو
تا سدهٔ پانزدهم، قدرت مسلط منطقه آق‌قویونلو بود؛ کنفدراسیون ترکمانی که از مرکز خود در دیاربکر بر بخش بزرگی از شرق آناتولی، جزیره و غرب ایران حکومت می‌کرد. ایوبیان حسن‌کیف در مقام فرمانروایان محلی زیر حاکمیت عالیهٔ آق‌قویونلو ادامه دادند و امیرنشین کوچکشان در سایهٔ دولتی ترکمان و بسیار بزرگ‌تر باقی ماند.
بنایی چشمگیر از این دوره همچنان باقی است: آرامگاه زینل بیگ، مقبره‌ای استوانه‌ای با کاشی‌های فیروزه‌ای که برای یکی از پسران اوزون حسن، فرمانروای آق‌قویونلو، ساخته شد. این بنا یادآور آن است که حسن‌کیف تا چه اندازه با فرمانروایان ترکمانِ بالادست خود درهم تنیده شده بود، درحالی‌که دودمان ایوبی همچنان به حیات خود ادامه می‌داد.
پایان آخرین ایوبیان
پایان با رقابت بزرگ عثمانیان و صفویان در سدهٔ شانزدهم برای تسلط بر سرزمین‌های کرد فرا رسید. در آشوب‌های پس از پیروزی عثمانی در چالدران در 1514 و جذب بعدی منطقهٔ دیاربکر در امپراتوری عثمانی، امیرنشین کهن حسن‌کیف سرانجام برچیده شد.
سقوط ایوبیان حصن‌کیفا که معمولاً حدود 1524 تاریخ‌گذاری می‌شود، فصلی چشمگیر را بست: این آخرینِ همهٔ دودمان‌های ایوبی بود که از میان رفت؛ نزدیک به سه سده و نیم پس از بنیان‌گذاری خاندان به دست صلاح‌الدین و بیش از 250 سال پس از سقوط امپراتوری اصلی. حسن‌کیف سپس زندگی خود را به‌عنوان شهری عثمانی ادامه داد.
بناهای تاریخی حسن‌کیف
سده‌ها حکومت ارتقیان، ایوبیان، آق‌قویونلو و عثمانیان، حسن‌کیف را به یکی از غنی‌ترین چشم‌اندازهای شهری تاریخی منطقه تبدیل کرد. گنجینه‌هایش شامل پایه‌های عظیم پل قرون‌وسطایی دجله؛ ارگ صخره‌ای و شهر گستردهٔ غارهای آن؛ مسجدهای کنار رود مانند مسجد الرزق؛ آرامگاه‌های قرون وسطی، از جمله مقبرهٔ کاشی‌کاری‌شدهٔ زینل بیگ؛ و بقایای کاخ‌های کنده‌شده در صخره‌ها و ساخته‌شده بر فراز آن‌ها بود.
این بناها در کنار هم تاریخی لایه‌لایه با قدمت هزاران سال را ثبت می‌کردند؛ رومی، بیزانسی، ارتقی، ایوبی، آق‌قویونلو و عثمانی؛ و حسن‌کیف را به یکی از مهم‌ترین محوطه‌های میراثی سراسر کردستان و آناتولی تبدیل می‌ساختند.
حسن‌کیف امروز: سد ایلی‌سو
در فرجامی تلخ در دوران معاصر، بخش بزرگی از حسن‌کیف تاریخی عمداً زیر آب رفت. سد ایلی‌سو که پایین‌دستِ دجله ساخته شد، مخزنی ایجاد کرد که با بالاآمدن آب در 2019–2020، شهر قدیمی و بخش‌های بزرگی از چشم‌انداز باستان‌شناختی آن را غرق کرد. این آب‌گیری سال‌ها موضوع اعتراض بین‌المللی و پیگیری‌های حقوقی بود.
چند بنای بسیار مشهور، از جمله آرامگاه زینل بیگ و مسجد الرزق، عملاً از جا بلند و با وسایل حمل‌ونقل غول‌پیکر به پارک فرهنگی تازه‌ای در زمین‌های مرتفع‌تر منتقل شدند، درحالی‌که شهر غارها و بسیاری چیزهای دیگر زیر دریاچه ناپدید شدند. بدین‌سان، مقر آخرین دودمان ایوبی در روزگار خود ما تا حد زیادی زیر آب رفت؛ فقدانی که بسیار فراتر از کردستان بر آن سوگواری شد.
گاه‌شمار
سدهٔ 12 ـ حصن‌کیفا زیر فرمان ارتقیان شکوفا می‌شود و آنان پل بزرگ دجله را می‌سازند. 1232 ـ سلطان ایوبی الکامل، حصن‌کیفا را از ارتقیان فتح می‌کند و امیرنشین ایوبی را بنیان می‌نهد. 1250 ـ مملوکان ایوبیان را در مصر سرنگون می‌کنند. 1260 ـ مغولان سلطنت ایوبی سوریه را نابود می‌کنند؛ حصن‌کیفا در مقام تابعی دورافتاده دوام می‌آورد. سدهٔ 15 ـ ایوبیان حسن‌کیف زیر حاکمیت عالیهٔ آق‌قویونلو حکومت می‌کنند؛ آرامگاه زینل بیگ ساخته می‌شود. 1514 ـ پیروزی عثمانی در چالدران، سرزمین‌های کرد را از نو شکل می‌دهد. حدود 1524 ـ امیرنشین برچیده می‌شود؛ آخرین دودمان ایوبی که سقوط می‌کند؛ حسن‌کیف شهری عثمانی می‌شود. 2019–2020 ـ مخزن سد ایلی‌سو حسن‌کیف تاریخی را زیر آب می‌برد؛ بناهای مهم جابه‌جا می‌شوند.
فرمانروایان و چهره‌های مهم
چهره‌ای که با بیشترین اطمینان به بنیاد امیرنشین پیوند می‌خورد، سلطان ایوبی الکامل محمد است که حصن‌کیفا را در 1232 فتح کرد. پس از آن، سلسله‌ای موروثی از امیران ایوبی نزدیک به سه سده بر شهر فرمان راندند، اما توالی کامل و تاریخ‌های سلطنت این حاکمان محلی در منابع موجود ناقص مانده است. خوانندگان باید با فهرست‌های تفصیلی امیران ایوبی حصن‌کیفا با احتیاط لازم برخورد کنند؛ آنچه قطعی است تداوم نسل‌به‌نسل دودمان تا اوایل سدهٔ شانزدهم است.
بحث‌ها و عدم قطعیت‌ها
دو حوزه احتیاط می‌طلبد. نخست، تاریخ داخلی امیرنشین، یعنی نام‌ها، ترتیب و تاریخ‌های امیرانش در نزدیک به 300 سال، فقط تا حدی مستند است و بسیار کمتر از تاریخ دربارهای بزرگ ایوبی مصر و سوریه جزئیات دارد. دوم، منابع تاریخ دقیق پایان دودمان را متفاوت ذکر می‌کنند؛ حدود 1524، در میانهٔ کشمکش عثمانی و صفوی بر سر منطقه، تاریخی است که بیش از همه نقل می‌شود، اما فرایند جذب تدریجی بود.
جایگاه در تاریخ کرد
ایوبیان حسن‌کیف به‌عنوان آخرین بازماندهٔ زندهٔ بزرگ‌ترین دودمان کردی جهان قرون وسطی، جایگاهی ویژه در تاریخ کرد دارند. امپراتوری ایوبی متعلق به صلاح‌الدین زمانی از یمن تا جزیره گسترده بود؛ در حصن‌کیفا، پاره‌ای از آن امپراتوری و خاندان فرمانروای کردش تا عصر عثمانیان و صفویان باقی ماند.
داستان آنان همچنین تمثیلی از چگونگی تداوم قدرت کرد در کوهستان است: از راه شکوه پایتخت‌های بزرگ نبود، بلکه از راه بقای صبورانهٔ امیرنشینی دژمحور بود که از صلیبیان، مغولان، مملوکان و کنفدراسیون‌های ترکمان بیشتر دوام آورد. اینکه مقر آخرین ایوبیان در سدهٔ بیست‌ویکم زیر مخزنی از دست برود، به تاریخ بلند آنان پایانی به‌ویژه اندوه‌بار می‌بخشد.
اشخاص، مکان‌ها و موضوعات مرتبط
تاریخ مرتبط را در کردیش هیستوری بخوانید: امپراتوری ایوبیِ صلاح‌الدین و خودِ صلاح‌الدین، همچنین العادل یکم، فرمانروایان ایوبی جزیره، الاوحد ایوب و المظفر غازی، و نیز جنگ‌های متأخر ایوبیان.
پرسش‌های رایج
آیا ایوبیان حسن‌کیف کرد بودند؟
بله. آنان شاخه‌ای از دودمان ایوبیِ بنیان‌گذاشته‌شده به دست صلاح‌الدین بودند که خانواده‌اش کرد بودند. شاخهٔ حسن‌کیف نیز مانند بقیهٔ خاندان ایوبی، کردتبار بود.
حسن‌کیف کجاست؟
حسن‌کیف (حصن‌کیفای قرون وسطی) بر کرانهٔ دجله در استان باتمان امروزی در جنوب شرقی ترکیه، میان دیاربکر و جزیره، قرار دارد. بخش بزرگی از شهر تاریخی در 2019–2020 زیر آب مخزن سد ایلی‌سو رفت.
چرا ایوبیان حسن‌کیف مهم بودند؟
آنان آخرین دودمان بازماندهٔ ایوبی بودند. درحالی‌که سلطنت‌های بزرگ ایوبی مصر و سوریه در 1250 و 1260 سقوط کردند، شاخهٔ حسن‌کیف تا اوایل سدهٔ شانزدهم دوام آورد و عمر خاندان صلاح‌الدین را بسیار فراتر از امپراتوری‌ای برد که بنیان نهاده بود.
امیرنشین چه زمانی آغاز شد و پایان یافت؟
در 1232 آغاز شد، هنگامی که سلطان ایوبی الکامل، حصن‌کیفا را از ارتقیان گرفت، و در اوایل سدهٔ شانزدهم، معمولاً حدود 1524، در میانهٔ کشمکش عثمانی و صفوی بر سر سرزمین‌های کرد پایان یافت.
چه بر سر بناهای حسن‌کیف آمد؟
حسن‌کیف تاریخی بناهای فراوانی داشت، از جمله پلی بزرگ و قرون‌وسطایی بر دجله، شهری از غارها، مسجدها و آرامگاه‌ها. هنگامی که مخزن سد ایلی‌سو حدود 2020 شهر را زیر آب برد، چند بنای مهم، مانند آرامگاه زینل بیگ، به زمین‌های بلندتر منتقل شدند و بخش بزرگی از دیگر آثار زیر آب رفت.
چه نسبتی با صلاح‌الدین دارند؟
این شاخه زمانی بنیان نهاده شد که الکامل، برادرزادهٔ صلاح‌الدین و پسر العادل یکم، حصن‌کیفا را در 1232 فتح کرد. بنابراین، امیران حسن‌کیف بخشی از خانوادهٔ گسترده‌تر ایوبی و از تبار خویشاوندان صلاح‌الدین بودند.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
آر. استیون همفریز، از صلاح‌الدین تا مغولان: ایوبیان دمشق، 1193–1260 (انتشارات دانشگاه ایالتی نیویورک، 1977).
دانشنامهٔ اسلام، مدخل‌های «حصن‌کیفا» و دودمان ایوبی.
گزارش‌ها و مستندات معاصر دربارهٔ سد ایلی‌سو و زیر آب رفتن حسن‌کیف (2019–2020).
کردیش هیستوری ـ مطالعهٔ مرتبط دربارهٔ امپراتوری ایوبیِ صلاح‌الدین و جنگ‌های متأخر ایوبیان.