مقدمه
صلاح‌الدین در 1193 در دمشق درگذشت، اما دودمان کردی‌ای که بنیان گذاشته بود، شصت سال دیگر به نبرد ادامه داد. دورهٔ متأخر ایوبیان را سه تهدید برای موجودیتشان شکل داد: تهاجم‌های صلیبیان به مصر، انبوه مزدوران خوارزمی که گسترش مغولان آواره‌شان کرده بود و سرانجام خود مغولان. سلاطین ایوبیِ جانشین صلاح‌الدین از مصر در برابر جنگ‌های صلیبی پنجم و هفتم دفاع کردند، در لا فوربی به پیروزی در یکی از ویرانگرترین نبردهای تاریخ صلیبیان دست یافتند و انتقال قدرت از ایوبیان کرد به ممالیک ترک در دوران آنان رخ داد؛ دگرگونی‌ای که جهان اسلام را از نو شکل می‌داد.
داستان در میافارقین پایان می‌یابد؛ همان شهری که دو قرن پیش‌تر پایتخت دودمان کردیِ مروانیان بود. در 1260، نیروهای مغول آخرین پایگاه ایوبیان را در آنجا محاصره و ویران کردند، مدافعانش را قتل‌عام کردند و به حکومت دودمانی کردها در منطقه پایان دادند.
فهرست مطالب
جنگ صلیبی پنجم و دفاع از مصر (1218 تا 1221)
جنگ صلیبی هفتم و نبرد منصوره (1249 تا 1250)
تصاحب قدرت به دست ممالیک و پایان مصرِ زیر فرمان کردها
محاصرهٔ میافارقین: آخرین ایستادگی ایوبیان (1259 تا 1260)
جنگ صلیبی پنجم و دفاع از مصر (1218 تا 1221)
جنگ صلیبی پنجم (1217 تا 1221) مستقیماً مصر را هدف گرفت، با این تشخیص که سرزمین مرکزی ایوبیان کلید قدرت مسلمانان در شام است. در 1218، ناوگانی از صلیبیان شهر بندری دمیاط را در دهانهٔ نیل محاصره کرد. پس از محاصره‌ای طولانی، دمیاط در نوامبر 1219 سقوط کرد؛ ضربه‌ای جدی به اعتبار ایوبیان و تهدیدی مستقیم برای قاهره.
الکامل، سلطان ایوبی و برادرزادهٔ صلاح‌الدین، با شکیبایی راهبردی پاسخ داد. هنگامی که صلیبیان در تابستان 1221 به‌سوی جنوب و قاهره حرکت کردند، الکامل از شناخت خود از الگوهای طغیان نیل استفاده‌ای ویرانگر کرد. او آبراه‌ها و آب‌بندها را گشود و سپاه صلیبیان را در زمین‌های آب‌گرفتهٔ نزدیک منصوره به دام انداخت. با قطع راه تدارکات و عقب‌نشینی، صلیبیان ناچار به تسلیم شدند. در ازای واگذاری دمیاط، به تمام سپاه صلیبی اجازهٔ خروج داده شد. جنگ صلیبی پنجم بدون یک نبرد رودرروی تعیین‌کننده با پیروزی کامل ایوبیان پایان یافته بود؛ پیروزی‌ای با جغرافیا، مهندسی و صبر.
نبرد لا فوربی (1244)
نبرد لا فوربی، که به حربیه نیز معروف است، در 17 تا 18 اکتبر 1244 یکی از فاجعه‌بارترین شکست‌های تاریخ صلیبیان بود. سپاهی ایوبی متحد با مزدوران خوارزمی، جنگاوران آوارهٔ آسیای مرکزی که تهاجم مغولان آنان را به‌سوی غرب رانده بود، نزدیک غزه با نیرویی مرکب از صلیبیان و شاهزادگان شورشی ایوبیِ دمشق و حمص روبه‌رو شد.
نتیجه برای صلیبیان ویرانگر بود. بیش از 1,000 شوالیه کشته شدند و سپاه متحد صلیبی و ایوبی عملاً نابود شد. این شکست بازماندهٔ قدرت نظامی لاتینیان در سرزمین مقدس را در هم شکست و جنگ صلیبی هفتم را برانگیخت. برای الصالح ایوب، سلطان ایوبی، لا فوربی پیروزی‌ای دگرگون‌کننده بود: به او امکان داد در 1245 دمشق را بازپس بگیرد و قدرت ایوبیان را در سراسر مصر و سوریه تحکیم کند.
جنگ صلیبی هفتم و نبرد منصوره (1249 تا 1250)
جنگ صلیبی هفتم به رهبری لوئی نهم، پادشاه فرانسه، آخرین تهاجم بزرگ صلیبیان به مصر بود. در ژوئن 1249، لوئی با حدود 15,000 سرباز و 36 کشتی در دمیاط پیاده شد. پادگان ایوبی بدون نبرد عقب نشست و دمیاط تقریباً بدون مقاومت سقوط کرد؛ تحقیر بزرگی که سراسر مصر را به هراس انداخت.
نبرد منصوره (8 تا 11 فوریهٔ 1250) نقطهٔ عطف بود. پیش‌قراولان صلیبی به رهبری روبر آرتوا بی‌پروا به خیابان‌های منصوره یورش بردند و در نبردهای خشونت‌بار خیابانی نابود شدند. بیبرس البندقداری، فرماندهٔ ایوبی و افسر مملوکی که بعدها سلطان می‌شد، در دفاع نقشی حیاتی داشت. سپس راه سپاه صلیبی قطع شد و این سپاه به محاصره درآمد و سرانجام ناچار به تسلیم شد. خود لوئی نهم اسیر شد؛ تنها پادشاه فرانسوی که در یک جنگ صلیبی به اسارت درآمده است.
تصاحب قدرت به دست ممالیک و پایان مصرِ زیر فرمان کردها
پیروزی منصوره عمدتاً حاصل نبرد سربازان مملوک بود؛ جنگاوران بردهٔ ترک که ستون فقرات سپاه ایوبی شده بودند. الصالح ایوب، سلطان ایوبی، در جریان لشکرکشی درگذشته بود و فرماندهان مملوک او قدرت را تصاحب کردند. در 1250، ممالیک توران‌شاه، آخرین سلطان ایوبیِ صاحب قدرت واقعی در مصر، را کشتند و دودمان خود را تأسیس کردند. گذار از فرمانروایی ایوبیان کرد به ممالیک ترک در مصر کامل شده بود.
دودمان ایوبی ماشین جنگی‌ای ساخته بود که مصر را از صلیبیان نجات داد، اما همان ماشین، یعنی هنگ‌های مملوکش، سرانجام دودمان سازندهٔ خود را نابود کرد. فرمانروایی کردها بر مصر که در 1171 با صلاح‌الدین آغاز شده بود، در 1250 پس از نزدیک به هشتاد سال پایان یافت.
محاصرهٔ میافارقین: آخرین ایستادگی ایوبیان (1259 تا 1260)
درحالی‌که ممالیک مصر را تصرف کردند، شاهزادگان ایوبی بر بخش‌هایی از امپراتوری پیشین در سوریه و جزیره به حکومت ادامه دادند. آخرین پایگاه مهم ایوبیان میافارقین، پایتخت کهن مروانیان و سیلوان امروزی، بود که در دست الکامل محمد، شاهزادهٔ ایوبی، قرار داشت.
در 1259، پس از ویران‌کردن بغداد و خلافت عباسی به دست مغولان، سپاهی مغول میافارقین را محاصره کرد. الکامل محمد از تسلیم سر باز زد و ماه‌ها از شهر دفاع کرد. محاصره بی‌رحمانه و طولانی بود. وقتی شهر سرانجام در 1260 سقوط کرد، مغولان افراد پادگان را قتل‌عام کردند و الکامل محمد را کشتند. آخرین پایگاه ایوبیان سقوط کرده بود؛ در همان کانون کردی که مروانیان روزگاری در آن پادشاهی ساخته بودند.
میراث
جنگ‌های متأخر ایوبیان نشان می‌دهد دودمانی که صلاح‌الدین بنیان گذاشت، دستاورد یک تن نبود. جانشینان او از مصر در برابر دو جنگ صلیبی بزرگ دفاع کردند، در لا فوربی و منصوره پیروزی‌های خردکننده به دست آوردند و قدرت ایوبیان را شصت سال پس از مرگش حفظ کردند. سامانهٔ نظامی ایوبیان، با فرماندهان کرد در رأس سپاه‌های چندقومیتیِ متشکل از سربازان کرد، ترک و عرب، کارآمدترین نیروی رزم جهان اسلام در سدهٔ سیزدهم بود.
پایان ایوبیان در میافارقین در 1260، فصلی را بست که یک قرن پیش‌تر با برآمدن صلاح‌الدین در مصر آغاز شده بود. بزرگ‌ترین دولتِ زیر فرمان کردها در تاریخ از میان رفته و ممالیک ترک در مصر و دست‌نشاندگان مغول در جزیره جای آن را گرفته بودند. اما میراث ایوبیان دوام آورد: آنان نشان داده بودند که استعداد نظامی و سیاسی کردها می‌تواند امپراتوری بسازد، از آن در برابر بزرگ‌ترین قدرت‌های عصر دفاع کند و اثری ماندگار بر تاریخ خاور نزدیک بگذارد.
رویدادهای مهم و گاه‌شمار
1218 تا 1219؛ جنگ صلیبی پنجم دمیاط را محاصره و تصرف می‌کند
1221؛ الکامل، سلطان ایوبی، با راهبرد بهره‌گیری از طغیان نیل، سپاه جنگ صلیبی پنجم را نزدیک منصوره به دام می‌اندازد و شکست می‌دهد
17 تا 18 اکتبر 1244؛ نبرد لا فوربی: سپاه ایوبی و خوارزمی نیروی مرکب صلیبیان و شورشیان ایوبی را نزدیک غزه نابود می‌کند
ژوئن 1249؛ لوئی نهمِ فرانسه دمیاط را تصرف می‌کند؛ جنگ صلیبی هفتم آغاز می‌شود
8 تا 11 فوریهٔ 1250؛ نبرد منصوره: نیروهای ایوبی و مملوک پیش‌قراولان صلیبی را نابود می‌کنند و سپاه فرانسه را به دام می‌اندازند
1250؛ افسران مملوک سلطان توران‌شاه را می‌کشند؛ فرمانروایی ایوبیان کرد بر مصر پایان می‌یابد و دودمان ممالیک آغاز می‌شود
1259 تا 1260؛ مغولان میافارقین را محاصره و ویران می‌کنند؛ آخرین شاهزادهٔ ایوبی، الکامل محمد، کشته می‌شود؛ دودمان ایوبی پایان می‌یابد
پرسش‌های متداول
نبرد لا فوربی چه بود؟
نبرد لا فوربی (17 تا 18 اکتبر 1244) شکستی ویرانگر برای صلیبیان در نزدیکی غزه بود. سپاهی ایوبی متحد با مزدوران خوارزمی، نیروی مرکب صلیبیان و شورشیان مسلمان را نابود کرد، بیش از 1,000 شوالیه را کشت و بازماندهٔ قدرت نظامی لاتینیان در سرزمین مقدس را در هم شکست.
دودمان ایوبی چگونه پایان یافت؟
دودمان ایوبی در دو مرحله پایان یافت. در مصر، افسران مملوک در 1250 پس از کشتن آخرین سلطان ایوبیِ صاحب قدرت واقعی، قدرت را تصاحب کردند. در جزیره، آخرین پایگاه ایوبیان در میافارقین در 1259 تا 1260 به دست مغولان محاصره و ویران شد.
در محاصرهٔ میافارقین چه رخ داد؟
در 1259 تا 1260، نیروهای مغول آخرین پایگاه ایوبیان را در میافارقین، سیلوان امروزی در جنوب‌شرقی ترکیه، محاصره کردند. الکامل محمد، شاهزادهٔ ایوبی، ماه‌ها پیش از سقوط شهر از آن دفاع کرد. او کشته شد و افراد پادگان قتل‌عام شدند. این فصل پایانی تاریخ ایوبیان بود.
منابع و مطالعهٔ بیشتر
دانشنامهٔ تاریخ جهان؛ جنگ صلیبی هفتم، 2018
ویکی‌پدیا؛ نبرد منصوره (1250)، نبرد فوربی، محاصرهٔ میافارقین
WarHistory.org؛ منصوره
دانشنامهٔ بریتانیکا؛ دودمان ایوبی