İbadet ve eğitim mekânları ile taş işçiliği farklı inşa ve onarım dönemlerini yansıtır.

Oymalı sütun başlıklı revak ve iki katlı cephe önünde taş döşeli Ulu Cami avlusundan geçen ziyaretçiler
22 Temmuz 2022’de avlu, Radosław Botev. Sütun başlıkları, revaklar ve iki katlı avlu kanadı görülüyor. © Radosław Botev · 22 July 2022 · Wikimedia Commons · CC BY 3.0 Poland.

Külliye ve başlangıçlar

Columbia belgeleri görünür yapının önemli bölümünü 11. yüzyıl sonu veya 12. yüzyıla tarihler. [1] Güneyde Hanefiler, kuzeyde Şafiler Bölümü ve Mesudiye Medresesi, doğu ve batıda iki katlı kanatlar bulunur. [7] Halifeoğlu ve Assénat’ın 2021 çalışması önceki yapıları, döşemeleri ve temelleri inceler. Mor Toma Kilisesi’nin doğrudan camiye çevrilmesi anlatısı her evreyi kesin açıklamaz. [3] Yıldız 2020’de yeni bulguları, eski kilise külliyesinde yapılan 8. yüzyıl camisi olarak yorumlar. Bu, araştırmacının değerlendirmesidir. [4]

Taş ve tarihler

Daş antik devşirme parçaları, koyu bazaltı, açık kireçtaşı bantlarını ve Şam Emevi Camii ile benzerlikleri açıklar. Melikşah’ın 1091–1092 kitabesi onarıma ilişkindir; başka bir kaynak 1115–1116 yangınını aktarır. [2] Çakmak şadırvanı, namazgâhı ve havuzu 1850’deki işlerle ilişkilendirir. Hepsi Ortaçağ yapısı değildir. [5]

Topluluk ve koruma

Andersen’in 2004 tezi ibadet, kent yaşamı ve Kürt Şafiilerin ayrı ibadet alanını inceler. Hanefilik ve Şafiilik Sünni hukuk gelenekleridir. [6] 2022 kazı raporu eski duvarları, drenajı ve ağır beton örtü yerine ahşap kullanımını belgeler. [7] Fotoğraflar avluyu 2022’de, aslan-boğa kabartmasını 2005’te gösterir; özgün yapının rekonstrüksiyonları değildir. Her görselin tarihi ve kaynağı ayrıca belirtilmiştir. [8] [9]

Boynuzlu boğaya yukarıdan saldıran aslanın taş kabartması ve yanında Arapça kitabenin bir bölümü
Doğu girişindeki aslan-boğa kabartması; Dosseman, 26 Eylül 2005. © Dosseman · 26 September 2005 · Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0.

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Columbia University, Mapping Mesopotamian Monuments, Diyarbakır Ulu Camii; site documentation, spring 2015; profile managed by Erhan Tamur and Matthew Peebles.
  2. Ertan Daş, Great Mosque (Ulu Cami), Discover Islamic Art, Museum With No Frontiers; layout, stonework, inscriptions and dating.
  3. Fatma Meral Halifeoğlu and Martine Assénat, The Great Mosque of Diyarbakır: a contribution to understanding the monumental development of a site from antiquity to the Arab conquest, Anatolian Studies 71 (2021), pp. 141–156, DOI 10.1017/S0066154621000089; author-uploaded text.
  4. İrfan Yıldız, Yeni Veriler Işığında Diyarbakır Ulu Cami, 24th International Symposium on Medieval and Turkish Period Archaeology and Art History Studies, 2020 abstract volume, pp. 102–103 (PDF pp. 117–118).
  5. Ahmet Çakmak, Diyarbakır Ulucamii, TDV İslâm Ansiklopedisi 42 (2012), pp. 96–97; architecture, prayer spaces and nineteenth-century courtyard features.
  6. Angela Lyn Andersen, The Diyarbakir Ulu Cami: Social History and Interaction at the Great Mosque, University of Victoria MA thesis, 2004; institutional archive and abstract.
  7. Fatma Meral Halifeoğlu and Martine Assénat, The Western Maksurah of the Great Mosque of Diyarbakir, Research and Excavation, Turkish Journal of Nature and Science 11(4) (2022), pp. 18–22, DOI 10.46810/tdfd.1097682.
  8. Radosław Botev, Great Mosque courtyard, 22 July 2022, Wikimedia Commons; Creative Commons Attribution 3.0 Poland.
  9. Dosseman, Great Mosque lion-and-bull relief, 26 September 2005, Wikimedia Commons; Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0.