Eğil’in Kürt emirliğine ait şecereler, idarî belgeler ve tarih yazmaları, kalıtsal yönetimin yetkileriyle sınırlarını birlikte gösterir.

Mart 2020’de Eğil Kalesi’nin taş duvarları ve kayalıkları altında su üzerinde bir tekne
Eğil Kalesi ve su kıyısındaki çevresi, 11 Mart 2020. Fotoğraf, ayakta kalan her duvarın tarihini belirlemez. Mehmet KILIÇOĞLU / Egitim2006 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons.

Kuruluş anlatısı

Yunus Emre Gördük, manevî önder Pir Mansur ile torunu Pir Bedir’i ayırır. Kaleyi yerel halk ve Mırdasi aşiretinin desteğiyle alan Bedir’i yaklaşık on birinci yüzyıl sonuna yerleştirir. Bu, sonraki geleneklerden yapılan bir tarihlemeyle ilgilidir; çağdaş kuruluş belgesi değildir. Kesin 1049 tarihi bu belirsizliği gizler. Buldukanî adı hanedan anlatısındaki Bulduk ile ilişkilidir. [1]

Şecereleri okumak

Seyyid Mustafa ve Hüseyin Paşa adına düzenlenen iki şecere, Mansur üzerinden Hz. Muhammed’in amcası Abbas’a uzanan soy iddiasını kaydeder. Her erken kuşağın bağımsız doğrulaması değildir. Gördük’ün yaklaşık tarihleri, kuşak başına 35 yıl varsayımına dayanır; yazmaların bilimsel incelemeyle kesin tarihlendiği sanılmamalıdır. [1]

Osmanlı sistemindeki konumu

Erpolat’ın arşiv incelemesine göre Eğil, 1515’te Osmanlı idaresine girdi. Diyarbekir eyaletinde hükûmet sancağıydı; kalıtsal yönetim ve tımar tahrirlerinden farklı uygulama vardı. Ancak kadılar merkezden atanıyor, avarız ve sürsat yükümlülükleri bulunuyordu. Yönetici aile içinden biriyle değiştirilebilirdi. 1741’de madenlerle ilgili emirler, aday göstermenin Diyarbekir valisi yerine maden idaresinden yapılmasını öngörür. [2]

Yönetilenlerin gündelik hayatı

1691 tarihli MAD 3409 cizye defteri, gayrimüslim vergi mükelleflerinin yerleşimlerini ve dokumacılık, tarım işçiliği, demircilik gibi işlerini gösterir. Böylece tarih, hanedan dışındaki haneleri de kapsar. Belirli bir vergi nüfusunu kaydeden defter bütün bölgenin nüfus sayımı değildir; tüm etnik ve dinî bileşimi tek başına açıklamaz. [2]

Eğil için uyarlanan tarih

Alsancakli, Şem‘î’nin 1681’de Palu Emiri Yansur Bey için yaptığı Şerefname çevirisini, Eğil’de 1684’te kimliği bilinmeyen bir müstensihin uyarladığı metinden ayırır. İkinci metne yerel hanedanın devamı eklenmiştir. Yazmalar sırasıyla Topkapı Revan 1469 ve British Library Add. 18547’dir. Eğil nüshasını doğrudan Şem‘î’nin ilk siparişi saymak doğru değildir. [3]

Kaynaklar ve ek okumalar

  1. Yunus Emre Gördük, “Eğil Emirliği’nin Kısa Tarihçesi ve Eğil Emirlerine Ait Şecere Metninin Tercümesi,” OTAM 35 (2014), pp. 89–120; genealogy editions and dating discussion.
  2. Mehmet Salih Erpolat, “Osmanlı Devleti Döneminde Eğil Sancağı (XVI.–XVII. Yüzyıllar),” Dicle University Social Sciences Institute Journal 25 (2020), pp. 121–143; archival study.
  3. Sacha Alsancakli, “Historiography and language in 17th-century Ottoman Kurdistan: A study of two Turkish translations of the Sharafnāma,” Kurdish Studies 6/2 (2018), pp. 171–196.