Evdilsemedê Babek Kimdi?
Evdilsemedê Babek (MS 972–1019), Kürt tarihinin en yaratıcı dönemlerinden birinde yaşamış ve yazmış edebî kişilik, bilinen ilk Kürt İslam şairlerinden biriydi. Yaşamı, Kürt hanedan siyasetinin altın çağına rastladı: Hasenveyhiler Zagros’u yönetiyordu (MS 961–1015), Şeddadiler Ermenistan ve Kafkasya’nın bazı kesimlerini yönetiyordu (MS 951–1174), Revvadiler Azerbaycan’ı denetliyordu (MS 955–1071). Kürt siyasi egemenliği geniş bir coğrafyada yeniden ileri sürülmüş, Kürt edebiyat kültürü yalnızca Arapça ilim geleneğinin sınırlamalarından çıkmaya başlamıştı.
Evdilsemedê Babek’in Kürt kültür tarihi için önemi, öncü statüsündedir. 10. ve erken 11. yüzyıllarda Arapça, Müslüman dünyasında İslami ilmin ve şiirin baskın diliydi. Kürt dilinde yazan şairler kültürel öncülerdi; sanatsal bakışlarını İslami sarayların saygın diliyle değil, halklarının diliyle ifade etmeyi seçen kadınlar ve erkeklerdi. Babek, bu öncülerin en erkenlerindendi.
Öne Çıkan Noktalar
Evdilsemedê Babek (MS 972–1019), Kürt dilinde eser veren, bilinen ilk Kürt İslam şairlerinden biriydi.
Hasenveyhilerin, Şeddadilerin ve Revvadilerin aynı zamanda hüküm sürdüğü, Kürt hanedan siyasetinin altın çağında yaşadı.
Bu dönemin Kürt şiiri, baskın Arap edebiyat geleneği yerine Kürtçe anlatımı seçerek kültürel açıdan öncüydü.
İlk Kürt şairlerine ilişkin İslami kaynaklar, Kürt İslam edebiyatının kurucu sesleri olarak Bassami Kurdî ve Ali Hariri’nin yanında Babek’i de içerir.
Kürt kültür tarihçileri için Babek, belgelenmiş Kürt edebiyat geleneğinin başlangıcını temsil eder.
Kısa Bilgiler
İçindekiler
Hayatı ve Kökenleri
Evdilsemedê Babek’in kişisel biyografisinin ayrıntıları tarihsel kayıtlardan tam olarak elde edilemez. MS 972’den 1019’a kadar, bütünüyle Kürt hanedanlarının geliştiği çağa denk gelen 47 yıl yaşadı. Yaşamı, Hasenveyh’in Hasenveyhi Hanedanı’nı kurmasından on bir yıl sonra başladı (yaklaşık MS 961’de kuruldu, Babek 972’de doğdu) ve Hasenveyhilerin çöküşünden (MS 1015) sonra sona erdi. Kürt siyasi tarihinin en büyük çağlarından birinin yükselişini ve düşüşünü yaşadı.
“Evdilsemedê” adı, “Abdüssamed” adının Kürtçe biçimidir (Arapçada Kendine Yeten’in Kulu). “Babek” ise “küçük baba” ya da “genç baba” anlamındaki Kürtçe/Farsça bir addır. Her iki ad, Kürt, Fars ve Arap kültür geleneklerinin kesişiminde yaşayan Kürt bir insanın dil dünyasını yansıtır.
Tarihsel Bağlam
10.–11. yüzyıllar, Kürt siyasi ve kültürel tarihinin en zengin dönemlerinden biriydi. Geniş bir coğrafi yay boyunca birden fazla Kürt hanedanı aynı zamanda hüküm sürüyordu: Zagros’ta Hasenveyhiler (Dînever, Hemedan, Luristan), Azerbaycan’da Revvadiler (Tebriz), Kafkasya’da Şeddadiler (Dvin, Gence); kısa süre sonra Doğu Anadolu’da Mervaniler (Diyarbakır, Van Gölü) ve Batı İran’da Annaziler. Kürtlerin sanat ve edebiyatı desteklemesi, bu çağda hanedan kimliğinin ayrılmaz parçasıydı.
Bu dinamik siyasi bağlamda Kürt şiiri, edebî gelenek olarak ortaya çıkıyordu. Arapça, üç yüzyıldır İslami ilmin ve şiirin baskın dili olmuştu. Kendi dillerinde yazmayı seçen Kürt şairler, kültürel ve siyasi bir mesaj veriyordu: Kürtçenin edebî anlatıma layık bir dil olduğu, Kürt kimliğinin Arap veya Fars kimliğine katılıp silinmek yerine kutlanacak bir şey olduğu.
Kürt Şiir Geleneği
İlk Kürt İslam Şairleri
Vikipedi’nin Kürtler Arasında İslam’ın Yayılması yazısı, “ilk Kürt İslam şairleri ve yazarları” olarak üç isim belirler: Bassami Kurdî (9. yüzyıl), Evdilsemedê Babek (972–1019) ve Ali Hariri (1009–1079/80). Bu üç kişi, Kürt edebiyatının başlangıçlarının iki yüzyılını; 9. yüzyılın ilk belirsiz seslerinden 10.–11. yüzyılların daha iyi belgelenmiş isimlerine kadar kapsar. Babek, bu üçlünün ortasındaki isimdir; Kürt İslam şiirinin erken 9. yüzyıldaki başlangıçlarını, 11. yüzyılda Ali Hariri’yle ortaya çıkan daha kapsamlı edebiyat geleneğine bağlar.
Şiir ve Kürt Kimliği
Bu çağın Kürt şiiri, kültürel varlık gösterme eylemiydi. Arapçanın dinin, ilmin ve saray şiirinin saygın dili olduğu, Farsçanın doğu İslam dünyasında giderek saygın bir edebiyat diline dönüştüğü dünyada Kürtçe yazmayı seçen şairler, dillerinin ve kültürlerinin özünde değer taşıdığını doğruluyordu. 10. yüzyılda ölçeği mütevazı olan bu kültürel varlık gösterme, sonunda 17. yüzyılda Ehmedê Xanî gibi isimlerle doruğa ulaşan zengin klasik Kürt şiir geleneğine dönüşecekti.
Önemli Olayların Zaman Çizelgesi
Mirası ve Kültürel Etkisi
Evdilsemedê Babek’in mirası, Kürt edebiyat tarihindeki öncü statüsüdür. Bilinen ilk Kürt İslam şairlerinden biri olarak Kürt edebiyat geleneğinin belgelenmiş en erken aşamasını temsil eder. Bu ilk seslerden 16.–17. yüzyılların klasik Kürt şairlerine (Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî) ve zengin çağdaş Kürt edebiyat dünyasına uzanacak uzun hikâyenin başlangıcıdır. Bu seçimin kültürel açıdan karşı hegemonya oluşturduğu bir zamanda Kürtçe yazmayı seçmiştir ve bu nedenle öncü olarak hatırlanır.
Sık Sorulan Sorular
Evdilsemedê Babek kimdi?
Evdilsemedê Babek (MS 972–1019), bilinen ilk Kürt İslam şairlerinden biriydi. Kürt hanedan siyasetinin altın çağında (Hasenveyhiler, Revvadiler, Şeddadiler) yaşadı ve Kürt edebiyat geleneğinin kurucu isimlerinden kabul edilir.
Kaynakça ve İleri Okumalar
Kürtler Arasında İslam’ın Yayılması — Vikipedi (en.wikipedia.org/wiki/Spread_of_Islam_among_Kurds).
Kürtler Listesi — Vikipedi (en.wikipedia.org/wiki/List_of_Kurds).