Evdilsemedê Babek Kî Bû?
Evdilsemedê Babek (972–1019 piştî Zayînê) yek ji helbestvanên Kurd ên Îslamî yên yekem ên naskirî bû — kesayetiyeke edebî ku di yek ji serdemên herî afirîner ên dîroka Kurdan de jiya û nivîsand. Jiyana wî bi serdema zêrîn a siyaseta xanedanên Kurdî re li hev hat: Hesenweyhî li Zagrosê hukum dikirin (961–1015 piştî Zayînê), Şeddadî li beşên Ermenistanê û Qefqasyayê hukum dikirin (951–1174 piştî Zayînê) û Rewadî Azerbaycan kontrol dikirin (955–1071 piştî Zayînê). Serweriya siyasî ya Kurdan li qadeke erdnîgarî ya pir berfireh ji nû ve hatibû îsbatkirin û çanda edebî ya Kurdan dest pê dikir ku ji sînordariyên kevneşopiya zanistî ya tenê Erebî derkeve.
Girîngiya Evdilsemedê Babek ji bo dîroka çandî ya Kurdan di cihê wî yê pêşeng de ye. Di sedsala 10an û destpêka sedsala 11an de, Erebî li tevahiya cîhana misilman zimanê serwer ê zanist û helbesta Îslamî bû. Helbestvanên Kurd ên ku bi zimanê Kurdî dinivîsandin pêşengên çandî bûn — zilam û jinên ku hilbijartin dîtina xwe ya hunerî bi zimanê gelê xwe derbibirin, ji şûna zimanê bi rûmet ê derbarên Îslamî. Babek yek ji van pêşengên herî destpêkê bû.
Xalên Sereke
Evdilsemedê Babek (972–1019 piştî Zayînê) yek ji helbestvanên Kurd ên Îslamî yên yekem ên naskirî bû û bi zimanê Kurdî helbest dinivîsand.
Ew di serdema zêrîn a siyaseta xanedanên Kurdî de jiya, dema ku Hesenweyhî, Şeddadî û Rewadî hemû di heman demê de hukum dikirin.
Helbesta Kurdî ya vê serdemê ji aliyê çandî ve pêşeng bû — derbirîna Kurdî li ser kevneşopiya edebî ya Erebî ya serwer hilbijart.
Çavkaniyên Îslamî yên li ser helbestvanên destpêkê yên Kurd, Babek ligel Bassami Kurdi û Elî Herîrî wekî dengên damezrîner ên edebiyata Îslamî ya Kurdî dihewînin.
Ji bo dîroknasên çandî yên Kurd, Babek destpêka kevneşopiya edebî ya Kurdî ya bi belge temsîl dike.
Agahiyên Kurt
Naverok
Jiyan û Esl
Hûrgiliyên jînenîgariya kesane ya Evdilsemedê Babek ji tomarên dîrokî bi tevahî nayên zanîn. Ew ji 972 heta 1019 piştî Zayînê jiya — demeke 47 salî ku bi tevahî dikeve serdema geşbûna xanedanên Kurdî. Jiyana wî yanzdeh sal piştî ku Hesenweyh xanedana Hesenweyhiyan damezrand dest pê kir (nêzî 961 piştî Zayînê damezrandî, Babek di 972 de ji dayik bû) û piştî hilweşîna Hesenweyhiyan bi dawî bû (1015 piştî Zayînê). Wî bilindahî û nizmahiya yek ji mezintirîn serdemên dîroka siyasî ya Kurdan derbas kir.
Navê wî «Evdilsemedê» şêwaza Kurdî ya «Abd al-Samad» e (bi Erebî: Bendeyê Yê ku Bi Xwe Qaim e) û «Babek» navekî Kurdî/Farisî bi wateya «bavê biçûk» an «bavê ciwan» e. Her du nav cîhana zimanî ya zilamekî Kurd ku li hevberiya kevneşopiyên çandî yên Kurdî, Farisî û Erebî dijî nîşan didin.
Çarçoveya Dîrokî
Sedsalên 10an–11an yek ji serdemên herî dewlemend ên dîroka siyasî û çandî ya Kurdan bûn. Gelek xanedanên Kurdî di heman demê de li kevanegeheke erdnîgarî ya pir berfireh hukum dikirin: Hesenweyhî li Zagrosê (Dînewer, Hemedan, Loristan), Rewadî li Azerbaycanê (Tebrîz), Şeddadî li Qefqasyayê (Dvin, Gence) û zû jî Merwanî li rojhilatê Anatolyayê (Diyarbekir, Gola Wanê) û Enazî li rojavayê Îranê. Piştgiriya Kurdan ji huner û edebiyatê re di vê serdemê de beşeke ji nasnameya xanedanê ya nayê veqetandin bû.
Di vê çarçoveya siyasî ya dînamîk de, helbesta Kurdî wekî kevneşopiyeke edebî derdiket holê. Erebî sê sedsalan zimanê serwer ê zanist û helbesta Îslamî bûbû. Helbestvanên Kurd ên ku hilbijartin bi zimanê xwe binivîsin daxuyaniyeke çandî û siyasî dikirin: Kurdî zimanekî şayî derbirîna edebî ye û nasnameya Kurdî tiştek e ku divê bê pîrozkirin, ji şûna ku di nasnameya Erebî an Farisî de bê windakirin.
Kevneşopiya Helbesta Kurdî
Helbestvanên Kurd ên Îslamî yên Yekem
Gotara Wikipedia li ser Belavbûna Îslamê di Nav Kurdan de sê helbestvanên Kurd ên Îslamî wekî «helbestvan û nivîskarên Kurd ên Îslamî yên yekem» nas dike: Bassami Kurdi (sedsala 9an), Evdilsemedê Babek (972–1019) û Elî Herîrî (1009–1079/80). Ev sê kesayetî du sedsalên destpêkên edebiyata Kurdî digirin — ji dengên herî destpêkê yên nezelal ên sedsala 9an heta kesayetiyên ku di sedsalên 10an–11an de zêdetir belge li ser hene. Babek kesayetiya navîn a vê sêgoyê ye; ew destpêkên berê yên helbesta Îslamî ya Kurdî ya sedsala 9an bi kevneşopiya edebî ya berfirehtir ku bi Elî Herîrî di sedsala 11an de derdikeve holê ve girê dide.
Helbest û Nasnameya Kurdî
Helbesta Kurdî ya vê serdemê kiryareke îsbata çandî ya xwe bû. Di cîhaneke ku Erebî zimanê bi rûmet ê ol, zanist û helbesta derbarê bû û Farisî li cîhana Îslamî ya rojhilat her ku diçû zêdetir dibû zimanekî edebî yê bi rûmet, helbestvanên Kurd ên ku hilbijartin bi Kurdî binivîsin piştrast dikirin ku ziman û çanda wan xwedî qîmeta xwe ya hundirîn in. Ev îsbata çandî, ku di sedsala 10an de bi asteke biçûk bû, dê di dawiyê de bibe kevneşopiya dewlemend a helbesta klasîk a Kurdî, ku bi kesayetiyên wekî Ehmedê Xanî di sedsala 17an de gihîşt lûtkeya xwe.
Rêza Demî ya Bûyerên Sereke
Mîras û Bandora Çandî
Mîrasa Evdilsemedê Babek cihê wî yê pêşeng di dîroka edebiyata Kurdî de ye. Wekî yek ji helbestvanên Kurd ên Îslamî yên yekem ên naskirî, ew qonaxa herî destpêkê ya bi belge ya kevneşopiya edebî ya Kurdî temsîl dike — destpêka çîroka dirêj ku dê ji van dengên yekem, di rêya helbestvanên klasîk ên Kurd ên sedsalên 16an–17an re (Ehmedê Xanî, Melayê Cizîrî), bigihîje cîhana dewlemend a edebiyata Kurdî ya hevdem. Wî hilbijart ku bi Kurdî binivîse di demeke ku ev hilbijartin ji aliyê çandî ve li dijî hegemoniyê bû û ji ber vê yekê ew wekî pêşeng tê bibîranîn.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Evdilsemedê Babek kî bû?
Evdilsemedê Babek (972–1019 piştî Zayînê) yek ji helbestvanên Kurd ên Îslamî yên yekem ên naskirî bû. Ew di serdema zêrîn a siyaseta xanedanên Kurdî de jiya (Hesenweyhî, Rewadî, Şeddadî) û wekî kesayetiyeke damezrîner a kevneşopiya edebî ya Kurdî tê hesibandin.
Çavkanî û Xwendina Zêdetir
Belavbûna Îslamê di Nav Kurdan de — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Spread_of_Islam_among_Kurds).
Lîsteya Kurdan — Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/List_of_Kurds).