Gezo: Meşe Mannası ve Yöresel Pekmez Gelenekleri

Gezo meşe ormanlarını, mevsimlik toplamayı ve tatlı şurup yapımını birleştirir. Irak Kürdistanı ile Türkiye’nin güneydoğusundaki araştırmalar yerel yöntemleri, farklı toplama dönemlerini ve ev tüketimiyle satışı belgeler.

Odun ateşinde buharı tüten kazanın yanında manna kaplı meşe palamutları — Palamut üzerindeki manna ve sıcak suda çıkarılması. Hamza Zahir’in izniyle, Pieroni ve arkadaşları 2019, Şekil 9; değiştirilmeden CC BY 4.0. Hamza Zahir · Pieroni et al. (2019), Fig. 9 · CC BY 4.0.

Adın anlattığı ürün

Gezo meşeyle ilişkili tatlı maddeyi ve bundan yapılan pekmezi ifade eder. Satıl ve arkadaşları Kürtçe Gezo ve Dımsa gezoyé, Türkçe meşe pekmezi ve Süryanice Aruro adlarını kaydeder. İnceledikleri malzeme Quercus brantii palamutlarından geliyordu. Bunu yine kudret helvası denen manna likeninden ayırırlar. [1] Ortak adlar farklı hammaddeleri aynı yapmaz.

Irak Kürdistanı’ndan saha kaydı

Pieroni ve arkadaşları 2019’da on iki köyde 123 Kakai ve Müslüman Kürt katılımcıyla görüştü. Geniş yabani besin araştırması meşe mannasını ve yaşlıların şurubuna verdiği değeri kaydeder. Yaprakta haziran başı, meyvede eylül oluşumunu; koşullara bağlı, her yıl gerçekleşmeyen görünümü anlatır. Yaprak veya palamut kaynatılır, sıvı süzülür ve su uçurulur. [2] Bu bütün Kürt meşe ormanları için takvim değil, yöresel gözlemdir.

Midyat çevresinde palamut pekmezi

2021 araştırması 2019–2020 görüşme ve gözlemlerine dayanır. Midyat için eylül–kasım toplamayı anlatır. Kaplı palamutlar yıkanır veya suda bekletilir; tatlı sıvı ısıtılır, süzülür ve koyulaştırılır. Kazanlar ve kadınların da ürün sattığı yerel pazarlar belgelenir. [1] Önceki yazının gezo ticarileştirilemez iddiasıyla çelişir. Evde işleme ve yerel satış, düzensiz hammaddeyle birlikte var olabilir.

Mutki’den başka bir anlatı

Bitlis Kültür ve Turizm Müdürü Hüsnü Işıkgör Şubat 2011 Anadolu Ajansı söyleşisinde Mutki çevresindeki meşe yapraklarının tatlı maddesini anlattı. Yapraklı dalların suya batırılıp sıvının kaynatılarak koyulaştırılmasını açıkladı. Uzun oluşum aralıkları ifadesi o yer ve zamana aitti. İlahi yağmur ve Musa inanışları da kaydedildi. [3] Bu kültür tarihi, Gezo’nun Çıkış kitabındaki madde olduğunun kanıtı değildir.

Kimyasal araştırmanın sınırı

Ekin ve Çelikezen 2015’te altı Bitlis üreticisinden altı pekmez örneğini inceledi. Asitlik, şekerler ve hidroksimetilfurfural ölçüldü; laboratuvar etkinlik deneyleri yapıldı. [4] Küçük örneklem incelenen ürünleri anlatır, gezo denen bütün hazırlamaların standardı değildir. Laboratuvar ölçümü tek başına şurup yemenin hastalığı tedavi ettiğini göstermez; yazı tedavi önermez.

Gözlem ile varsayımı ayırmak

Kaynaklar farklı yer, yıl ve malzemeleri anlatır. Yöntemin kaydedildiği yer belirtilmeli, toplanan kaplama bitmiş şuruptan, inanış kanıtlanmış mekanizmadan ayrılmalıdır. Önceki evrensel yaprak biti açıklaması, sabit mevsim, taş gibi parçaları dövme tarifi ve yakın yok oluş iddiası yeterince desteklenmiyordu; kaldırıldı. Araştırmalar yaşayan besin geleneğini belgeler; bütün uygulayıcıların bölgesel sayımını veya yok oluş tahminini sunmaz.