Gezo daristanên berûyan, berhevkirina demsalî û çêkirina şîreyê girêdide. Lêkolînên li Kurdistana Iraqê û başûrrojhilatê Tirkiyeyê rêbazên herêmî, demên cuda û hilberîna malê û bazarê tomar dikin.

Berûyên bi mannayê dorpêçkirî li kêleka qazaneke bi hilm li ser agirê daran
Manna li ser berûyan û derxistina wê di ava germ de. Wêne bi destûra Hamza Zahir, wêneya 9 ya lêkolîna Pieroni û hevalan, 2019; bêguhertin bi CC BY 4.0. Hamza Zahir · Pieroni et al. (2019), Fig. 9 · CC BY 4.0.

Nav çi vedibêje?

Gezo madeya şîrîn a li berûyan û dimsa ji wê çêkirî vedibêje. Satıl û hevalên wî navên Gezo û Dımsa gezoyé, tirkî meşe pekmezi û aşûrî Aruro tomar dikin. Madeya wan ji berûyên Quercus brantii bû. Wan ev ji likena manna ku ew jî kudret helvası tê gotin cuda kir. [1] Navên wekhev madeyan yek nakin.

Tomara Kurdistana Iraqê

Pieroni û hevalan di 2019an de li diwanzdeh gundan bi 123 beşdarên kakeyî û misilman ên kurd re axivîn. Lêkolîn manna û nirxa şîreya wê ji bo kal û pîran tomar dike. Dew li pelan destpêka Hezîranê, li fêkiyan Îlonê, li gor şertan û ne her sal xuya dibe. Pel an berû di avê de tên kelandin, av tê safkirin û hilmkirin. [2] Ev tomareke herêmî ye, ne salnameya hemû daristanan.

Dimsa derdora Midyadê

Lêkolîna 2021ê li ser hevpeyvîn û çavdêriya 2019–2020an e. Li Midyadê berhevkirina Îlon–Mijdarê dibêje. Berû tên şuştin an avdan; ava şîrîn tê germkirin, safkirin û qelewkirin. Qazan û firotina bazarê, jinên firoşkar jî, hatine tomar kirin. [1] Ji ber vê yekê îdiaya berê ya ku gezo nayê bazarkirin nerast e. Hilberîna malê û firotina herêmî bi madeya neherdemî re dikarin hebin.

Vegotineke ji Motkiyê

Di hevpeyvîna AAya Sibata 2011an de rêvebirê çandê yê Bedlîsê Hüsnü Işıkgör madeya şîrîn a pelên berûyê Motkiyê vedibêje. Şaxên bi pel tên avdan û av tê kelandin. Navberên dirêj ên wî ji bo wî cihî û demî bûn. Baweriyên barana xwedayî û Mûsa jî hatine tomar kirin. [3] Ev dîroka çandî ye, ne îspata hemanbûna gezo û mannaya Çûnê.

Lêkolîna kîmyayî

Ekin û Çelikezen di 2015an de şeş nimûneyên dimsê ji şeş hilberînerên Bedlîsê lêkolîn kirin. Tirşî, şekir, hydroxymethylfurfural û çalakiyên laboratuwarî pîvan. [4] Nimûneya biçûk hilberên ceribandî vedibêje, ne hemû gezo. Pîvanên laboratuwarê bi xwe nîşan nadin ku xwarina şîreyê nexweşiyê derman dike; ev gotar pêşniyara dermankirinê nake.

Çavdêrî û texmîn

Çavkanî cih, sal û madeyên cuda vedibêjin. Divê cihê rêbazê were nîşankirin, madeya berhevkirî ji şîreya dawî û bawerî ji mekanîzmaya îspatkirî cuda bin. Raveya giştî ya kêzikan, demsala sabît, qutkirina kêvirî û îdiaya windabûna nêzîk a berê piştgiriya têr nedîtin û hatin rakirin. Lêkolîn kevneşopiyeke zindî tomar dikin; serjimêriya hemû berhevkeran an pêşbîniya windabûnê nadin.

Çavkanî û xwendina zêdetir

  1. Fatih Satıl, Hasan Akan, Mehmet Karaaslan, Mehmet Maruf Balos and Bülent Başyiğit, Ethnobotanical and Chemical Studies on Gezo Molasses From Quercus brantii Lindl. Acorns in Turkey, Acta Societatis Botanicorum Poloniae 90, 9011 (2021); fieldwork and processing.
  2. Andrea Pieroni, Hawre Zahir, Hawraz Ibrahim M. Amin and Renata Sõukand, Where tulips and crocuses are popular food snacks, Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine 15, 59 (2019); regional foraging study and Figure 9.
  3. Anadolu Agency, Bitlis’in Gezo Pekmezi, 7 February 2011; interview with Hüsnü Işıkgör about Mutki.
  4. İbrahim Ekin and Fatih Çelikezen, Bitlis İlinde Geleneksel Olarak Üretilen Gezo Pekmezinin Bazı Kimyasal Özelliklerinin İncelenmesi, Bitlis Eren Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi 4(2), 2015; six-producer chemical study.