Halis Öztürk Kimdi?
Kürtçede Xalis Begê Sîpkî, Türkçede Sipkanlı Halis Bey olarak bilinen Halis Öztürk (1889–1977), Sipkan (Sipki) aşiretinin Kürt aşiret reisi ve bir Türk siyasetçiydi. Erken Türkiye Cumhuriyeti’ne karşı büyük Kürt ayaklanmalarından biri olan 1930 Ağrı ayaklanmasında etkin rol aldı; onlarca yıl sonra Ağrı’yı temsilen uzun süre Türk parlamentosunda görev yaptı ve ardından 1960 askerî darbesinden sonra hapsedildi.
Öne Çıkan Noktalar
• Bugünkü Ağrı ilinin Tutak ilçesinde yerleşik Kürt Sipkan aşiretinin reisiydi.
• Babası Abdulmejid (Abdülmecit) Bey, bir Sipkan aşiret reisi ve Hamidiye Süvari Alayları’nda komutandı.
• 1927–1930 Ağrı (Ararat) ayaklanmasına katılıp etkin rol oynadı ve Ağrı Cumhuriyeti’nin müzakere heyetinde yer aldı.
• Daha sonra Türk siyasetine girdi; 1950’den 1960 darbesine kadar Demokrat Parti Ağrı milletvekili olarak görev yaptı.
• Darbeden sonra Yassıada’da yargılandı ve on yıl hapse mahkûm edildi; 1977’de Kayseri’de öldü.
Kısa Bilgiler
Tam Adı: Halis Öztürk
Diğer Adları: Xalis Begê Sîpkî (Kürtçe); Sipkanlı Halis Bey (Türkçe)
Doğumu: 1889 (bazı kaynaklarda 1899), Tutak, Osmanlı İmparatorluğu (bugün Ağrı ili, Türkiye)
Ölümü: 24 Eylül 1977, Kayseri, Türkiye
Kökeni: Kürt (Sipkan aşireti)
Mesleği / Rolü: Aşiret reisi, toprak sahibi ve siyasetçi
Dönemi: Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemi ve Türkiye Cumhuriyeti
Tanınma Nedeni: Ağrı ayaklanmasındaki rolü; Ağrı milletvekili olarak uzun süre görev yapması
Bağlantılı Olduğu Yapılar: Ağrı Cumhuriyeti; Demokrat Parti
Tarihsel Önemi: Silahlı ayaklanmadan parlamenter siyasete geçen bir Kürt aşiret reisi
İçindekiler
Zaman Çizelgesi ve Önemli Olaylar
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
İlk Yılları ve Kökenleri
Halis, yaklaşık 1889’da, o zaman Osmanlı İmparatorluğu’nda Erzurum vilayetinin Bayazıt sancağına bağlı olan ve bugün Türkiye’nin doğusundaki Ağrı ilinde yer alan Tutak ilçesinde doğdu. Sipkan (Sipki) aşiretinin reisi ve Sultan II. Abdülhamid’in 1890’larda kurduğu düzensiz Kürt alayları olan Hamidiye Süvari Alayları’nın komutanlarından Abdulmejid Bey’in oğluydu.
Halis, babasının aşiret lideri ve toprak sahibi olarak konumunu devraldı ve tarımla uğraştı. Kesin doğum yılı belirsizdir; kaynaklar hem 1889’u hem 1899’u verir.
Tarihsel Bağlam
Halis Öztürk, Osmanlı İmparatorluğu çökerken ve yerini Türkiye Cumhuriyeti alırken yetişkinliğe ulaştı. Yeni devlet, ayrı bir Kürt kimliğinin varlığını reddeden, Kürtçeyi yasaklayan ve geleneksel aşiret ile dinî yapıları dağıtan bir merkezîleşme ve Türk milliyetçiliği politikası izledi.
Kürt direnişi bir dizi ayaklanmayla patlak verdi: 1925 Şeyh Said ayaklanması, 1927–1930 Ağrı ayaklanması ve 1937–1938 Dersim ayaklanması. Ağrı’da, Ağrı Dağı’nın yamaçlarında yoğunlaşan Ağrı ayaklanması, kısmen milliyetçi Xoybûn birliği tarafından örgütlendi ve kısa süreliğine kendi kendini yöneten bir “Ağrı Cumhuriyeti” ilan etti. Halis Öztürk, yerel bir aşiret reisi olarak bu ayaklanmanın içine çekildi.
Ağrı Ayaklanmasındaki Rolü
Ağrı ayaklanması başladığında Halis Öztürk ayaklanmaya katıldı ve 1930’da bastırılana kadar etkinliğini sürdürdü. Tarihçi Mehmet Ali Kışlalı’ya göre bazı kaynaklar onu ayaklanmayı başlatmaya yardım eden önde gelen şahsiyetlerden sayar ve ayaklanmanın askerî lideri İhsan Nuri ile birlikte Kürt komutanlar arasında listelenir.
Öztürk, Ağrı Cumhuriyeti heyetinin bir üyesi olarak Türkiye Cumhuriyeti temsilcileriyle müzakerelere de katıldı. Bir noktada tutuklandı ve Erzurum’dan Trabzon’a nakledilirken kaçtığı aktarılır. Ayaklanma sonunda Türk ordusu tarafından ezildi ve Ağrı Dağı yeniden devlet denetimine alındı.
Ayaklanmadan Parlamentoya
Doğudaki birçok Kürt eşrafı gibi Öztürk de Cumhuriyet’in aşiret liderlerini Türkiye’nin batısına sürme politikasına maruz kaldı ve Kayseri’de ülke içi sürgünde bir süre geçirdi. Yine de bir kuşak içinde aynı kişi, sandık yoluyla kamusal yaşama döndü.
Türkiye çok partili demokrasiye geçtiğinde Öztürk, dönüm noktası olan 14 Mayıs 1950 seçiminde Demokrat Parti (DP) Ağrı milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne seçildi. Yeniden seçildi ve IX, X ve XI. yasama dönemlerinde görev yaptı; 27 Mayıs 1960 askerî darbesi Demokrat Parti hükûmetini iktidardan uzaklaştırana kadar milletvekili kaldı.
Yassıada Yargılamaları
1960 darbesinden sonra, görevden uzaklaştırılan Demokrat Parti yönetimi ve aralarında Öztürk’ün de bulunduğu milletvekilleri, hapishane adası Yassıada’da yargılandı. Diğerleri gibi anayasayı ihlal etmekle suçlandı. Sınırlı düzeyde Türkçe konuşan Öztürk, savunmasını Kürtçe ve Türkçenin karışımıyla yaptı.
Suçlamaya verdiği yanıt, hazırcevaplığıyla yerel olarak ünlendi: mahkemeye, anayasanın ayaklarının altında olduğunu bilseydi üzerine asla basmayacağını söyledi. Yassıada mahkemesi onu on yıl hapse mahkûm etti ve Kayseri cezaevine gönderildi. Kendisi de Şeyh Said’in torunu olan Abdülmelik Fırat dâhil diğer sanıklar, daha sonra anılarında onu zeki ve hazırcevap olarak hatırladı.
Zaman Çizelgesi ve Önemli Olaylar
1889 — Tutak’ta doğdu (bazı kaynaklar 1899’u verir)
1890’lar — Babası Abdulmejid Bey bir Hamidiye süvari alayına komuta eder
1925 — Şeyh Said ayaklanması başlar; Öztürk katılmaz
1926 — Sürülen doğulu eşraf arasında Kayseri’ye ülke içi sürgüne gönderilir
1927–1930 — Ağrı ayaklanmasında etkin rol alır
1930 — Ağrı ayaklanması Türk ordusu tarafından bastırılır
1950 — Demokrat Parti Ağrı milletvekili seçilir
1950–1960 — Üç yasama dönemi görev yapar
1960 — Askerî darbe DP’yi iktidardan uzaklaştırır
1961 — Yassıada’da yargılanır ve on yıl hapse mahkûm edilir
1977 — 24 Eylül’de Kayseri’de ölür
Tartışmalar ve Yanlış Anlamalar
Doğum tarihi. Kaynaklar, Öztürk’ün 1889’da mı yoksa 1899’da mı doğduğu konusunda anlaşmazlık içindedir; bu farklılık, doğumları resmen kaydedilmemiş, kuşağının kırsal şahsiyetleri için yaygındır.
Ağrı ayaklanmasındaki rolünün kapsamı. Çoğu kaynak, etkin bir katılımcı olduğu konusunda hemfikirdir ve onu ayaklanmanın komutanları arasında listeler; ancak başlıca kışkırtıcılardan biri mi, yoksa mevcut harekete katılan önemli bir yerel aşiret reisi mi olduğu konusunda anlatılar farklılaşır.
İsyancı ve parlamenter. Cumhuriyet’e karşı silahlı ayaklanmadan onun seçilmiş milletvekillerinden biri olarak görev yapmaya uzanan yolu çelişkili görünebilir. Bu, Cumhuriyet’in Kürt eşrafını hem bastırdığı hem de daha sonra kendi bünyesine çekmeye çalıştığı; Kürt liderlerin de topluluklarının çıkarlarını o sırada mevcut olan her türlü araçla izlediği daha geniş bir örüntüyü yansıtır.
Mirası
Halis Öztürk’ün yaşamı, yirminci yüzyıl Türkiye’sinde Kürt siyasetinin çizgisini izler: Hamidiye alaylarının aşiret dünyasından Ağrı Dağı’ndaki silahlı ayaklanmaya, parlamenter siyasetin uzlaşmalarına ve sonunda askerî darbeden sonra bir hapishane hücresine.
Ağrı’da, bölgesini on yıl temsil etmiş geleneksel bir aşiret lideri olarak; Kürt tarihinde ise Ağrı ayaklanmasında silaha sarılan reislerden biri olarak hatırlanır. Yassıada mahkemesi önünde kendisini Kürtçe savunmakta ısrar etmesi, baskı altındaki Kürt onurunun hafızasında ona küçük ama kalıcı bir yer kazandırmıştır.
İlgili Kişiler, Yerler ve Konular
İhsan Nuri — Ağrı ayaklanmasının askerî lideri
Şeyh Said, Ağrı ve Dersim Ayaklanmaları — iki dünya savaşı arasındaki Kürt ayaklanmalarının daha geniş çizgisi
Celadet Alî Bedirxan — ayaklanmanın arkasındaki Xoybûn birliğinin önde gelen şahsiyetlerinden biri
Simko Şikak — sınırın ötesinde İran’daki çağdaş bir Kürt lider
Şeyh Said — Ağrı’dan önceki 1925 ayaklanmasının lideri
İlgili konular: Ağrı Cumhuriyeti; Xoybûn birliği; Hamidiye Süvari Alayları; Yassıada yargılamaları; Sipkan aşireti.
Sık Sorulan Sorular
Halis Öztürk kimdi?
Halis Öztürk (1889–1977), 1930 Ağrı ayaklanmasına katılan ve daha sonra Demokrat Parti Ağrı milletvekili olarak görev yapan, Kürt Sipkan aşiretinin reisi ve bir Türk siyasetçiydi.
Halis Öztürk Kürt müydü?
Evet; Kürtçede Xalis Begê Sîpkî olarak bilinen Kürt Sipkan aşiretinin reisiydi ve yargılamasında kendisini Kürtçe savunmasıyla ünlendi.
Ağrı ayaklanmasındaki rolü neydi?
1927–1930 ayaklanmasına bir Sipkan aşiret reisi olarak katıldı, komutanları arasında listelenir ve Ağrı Cumhuriyeti’nin müzakere heyetinde görev yaptı; tutuklandı ve cezaevi nakli sırasında kaçtığı aktarılır.
Halis Öztürk neden hapsedildi?
Demokrat Parti milletvekili olarak 1960 askerî darbesinden sonra Yassıada’da yargılandı ve anayasayı ihlal etmekten on yıl hapse mahkûm edildi.
En çok neyle tanınır?
Birbirinden çok farklı iki rolü birleştirmesiyle: büyük bir Kürt ayaklanmasının silahlı katılımcısı ve uzun süre Ağrı’yı temsilen Türk parlamentosunda görev yapan bir üye.
Kaynaklar
Rohat Alakom, Hoybûn Örgütü ve Ağrı Ayaklanması, Avesta, 1998.
İhsan Nuri, Ağrı Dağı İsyanı, Med Yayıncılık, 1992.
Wadie Jwaideh, Kürt Ulusal Hareketi: Kökenleri ve Gelişimi, Syracuse Üniversitesi Yayınları, 2006.