Halis Öztürk kî bû?
Halis Öztürk (1889–1977), ku bi Kurdî wek Xalis Begê Sîpkî û bi Tirkî wek Sipkanlı Halis Bey tê nasîn, serokekî Kurd ê eşîra Sipkan (Sîpkî) û siyasetmedarekî Tirkiyeyê bû. Ew di serhildana Agiriyê ya 1930 — yek ji serhildanên mezin ên Kurdî li dijî Komara Tirkiyeyê ya destpêkê — de bi awayekî çalak beşdar bû; bi dehsalan paşê ew ji bo Agiriyê demeke dirêj wek endamê parlamentoya Tirkiyeyê xizmet kir, berî ku piştî darbeya leşkerî ya 1960 were girtin.
Xalên sereke
• Ew serokê eşîra Kurdî Sipkan bû ku li navçeya Tûtaxê ya parêzgeha îroyîn a Agiriyê bi cih bû.
• Bavê wî, Abdulmejid (Abdülmecit) Bey, serokê Sipkan û fermandarekî suwarên Hemîdiye bû.
• Ew tevlî serhildana Agirî (Ağrı) ya 1927–1930 bû, roleke çalak lîst û endamê heyeta danûstandinê ya Komara Agiriyê bû.
• Paşê ew ket siyaseta Tirkiyeyê û ji 1950 heta darbeya 1960 wek nûnerê Partiya Demokrat ji bo Agiriyê xizmet kir.
• Piştî darbeyê ew li Yassıadayê hat darizandin û bi deh salên girtîgehê hat mehkûmkirin; ew di 1977 de li Kayseriyê mir.
Agahiyên kurt
Navê tam: Halis Öztürk
Bi van navan jî tê nasîn: Xalis Begê Sîpkî (Kurdî); Sipkanlı Halis Bey (Tirkî)
Jidayikbûn: 1889 (hin çavkanî 1899 dibêjin), Tûtax, Împaratoriya Osmanî (niha parêzgeha Agiriyê, Tirkiye)
Mirin: 24 Îlon 1977, Kayseri, Tirkiye
Esil: Kurd (eşîra Sipkan)
Pîşe / rol: Serokê eşîrê, xwediyê axê û siyasetmedar
Serdem: Dawiya Împaratoriya Osmanî û Komara Tirkiyeyê
Bi çi tê nasîn: Rola wî di serhildana Agiriyê de; xizmeta dirêj wek parlementerê Agiriyê
Bi van re têkildar: Komara Agiriyê; Partiya Demokrat
Girîngiya dîrokî: Serokekî eşîrê yê Kurd ku ji serhildana çekdar derbasî siyaseta parlamentoyê bû
Naverok
Rola wî di serhildana Agiriyê de
Ji serhildanê ber bi parlamentoyê
Jiyana destpêkê û esil
Halis li dora 1889 li navçeya Tûtaxê ji dayik bû; wê demê ew beşek ji senceqa Bayazıtê ya parêzgeha Erzurumê di Împaratoriya Osmanî de bû, îro jî beşek ji parêzgeha Agiriyê li rojhilatê Tirkiyeyê ye. Ew kurê Abdulmejid Bey, serokê eşîra Sipkan (Sîpkî) û yek ji fermandarên suwarên Hemîdiye, bû — alayên Kurdî yên ne birêkûpêk ku Sultan Abdülhamid II di salên 1890 de ava kiribûn.
Halis payeya bavê xwe ya rêberê eşîrê û xwediyê axê mîras wergirt û di çandiniyê de kar kir. Sala rast a jidayikbûna wî ne diyar e; çavkanî her du salên 1889 û 1899 didin.
Çarçoveya dîrokî
Halis Öztürk di dema hilweşîna Împaratoriya Osmanî û ketina Komara Tirkiyeyê li şûna wê de mezin bû. Dewleta nû siyaseta navendîkirinê û neteweperestiya Tirkî dimeşand ku hebûna nasnameyeke Kurdî ya cuda înkar dikir, zimanê Kurdî qedexe dikir û avahiyên kevneşop ên eşîrî û olî ji hev belav dikir.
Berxwedana Kurdî di rêzek serhildanan de derket: serhildana Şêx Seîd a 1925, serhildana Agiriyê ya 1927–1930 û serhildana Dêrsimê ya 1937–1938. Serhildana Agiriyê, ku navenda wê palên Çiyayê Agiriyê li parêzgeha Agiriyê bû, bi beşekê ji aliyê komeleya neteweperest Xoybûn ve hat rêxistinkirin û demeke kurt «Komara Agiriyê» ya xwerêveber ragihand. Halis Öztürk, wek serokekî herêmî yê eşîrê, ket nav vê serhildanê.
Rola wî di serhildana Agiriyê de
Dema serhildana Agiriyê dest pê kir, Halis Öztürk tevlî wê bû û heta tepisandina wê di 1930 de çalak ma. Li gorî dîroknas Mehmet Ali Kışlalı, hin çavkanî wî di nav kesayetiyên navdar ên ku di destpêkirina serhildanê de alîkar bûn de dihejmêrin; navê wî di nav fermandarên Kurd de, li kêleka rêberê leşkerî yê serhildanê, Îhsan Nûrî, tê rêzkirin.
Öztürk wek endamê heyeta Komara Agiriyê di danûstandinên bi nûnerên Komara Tirkiyeyê re jî beşdar bû. Di qonaxekê de ew hat girtin û li gorî raporan, dema ji Erzurumê ber bi Trabzonê ve dihate veguhastin, reviya. Di dawiyê de artêşa Tirk serhildan perçiqand û Çiyayê Agiriyê dîsa ket bin kontrola dewletê.
Ji serhildanê ber bi parlamentoyê
Wek gelek kesayetiyên navdar ên Kurd ên rojhilatê, Öztürk jî ket nav siyaseta Komarê ya sirgûnkirina rêberên eşîran ber bi rojavayê Tirkiyeyê û demek li Kayseriyê di sirgûna hundirîn de derbas kir. Lê di nav nifşekê de heman zilam bi rêya sindoqa dengdanê vegeriya jiyana giştî.
Dema Tirkiye ber bi demokrasiya pirpartî ve çû, Öztürk di hilbijartina girîng a 14 Gulan 1950 de wek nûnerê Partiya Demokrat (DP) ji bo Agiriyê di Meclîsa Mezin a Neteweyî de hat hilbijartin. Ew dîsa hat hilbijartin û di heyamên parlamentoyê yên IX, X û XI de xizmet kir; ew heta darbeya leşkerî ya 27 Gulan 1960, ku hikûmeta Partiya Demokrat ji desthilatê xist, parlementer ma.
Darizandinên Yassıadayê
Piştî darbeya 1960, rêveberiya Partiya Demokrat a ji desthilatê hatibû xistin û parlementerên wê — Öztürk jî di nav de — li girava girtîgehê ya Yassıadayê hatin darizandin. Wek yên din, ew bi binpêkirina destûrê hat tawanbarkirin. Öztürk, ku Tirkîya wî sînordar bû, berevaniya xwe bi tevliheviyeke Kurdî û Tirkî pêşkêş kir.
Bersiva wî ya li hemberî tawanbarkirinê ji ber jîrbûna wê li herêmê navdar bû: wî ji dadgehê re got ku, heke wî bizanibû destûr li bin lingên wan e, wî dê tu carî wê binpê nekiribûya. Dadgeha Yassıadayê ew bi deh salên girtîgehê mehkûm kir û ew şand girtîgeha Kayseriyê. Tawanbarên hevalê wî, di nav de Abdülmelik Fırat — ku bixwe neviyê Şêx Seîd bû — paşê di bîranînên xwe de ew wek kesekî jîr û zûfikir bibîr anîn.
Rêzika demê û bûyerên sereke
1889 — Li Tûtaxê ji dayik dibe (hin çavkanî 1899 didin)
Salên 1890 — Bavê wî, Abdulmejid Bey, fermandariya alayekî suwarên Hemîdiye dike
1925 — Serhildana Şêx Seîd dest pê dike; Öztürk tevlî wê nabe
1926 — Di nav kesayetiyên navdar ên rojhilatê yên hatin sirgûnkirin de, ew ji bo sirgûna hundirîn tê şandin Kayseriyê
1927–1930 — Bi awayekî çalak di serhildana Agiriyê de beşdar dibe
1930 — Artêşa Tirk serhildana Agiriyê ditepisîne
1950 — Wek nûnerê Partiya Demokrat ji bo Agiriyê tê hilbijartin
1950–1960 — Di sê heyamên parlamentoyê de xizmet dike
1960 — Darbeya leşkerî DP ji desthilatê dixe
1961 — Li Yassıadayê tê darizandin û bi deh salên girtîgehê tê mehkûmkirin
1977 — Di 24 Îlonê de li Kayseriyê dimire
Nîqaş û têgihiştinên şaş
Dîroka jidayikbûna wî. Çavkanî li ser ku Öztürk di 1889 an 1899 de ji dayik bû, li hev nakin; ev cudahî ji bo kesayetiyên gundî yên nifşa wî, ku jidayikbûna wan bi awayekî fermî nehatibû qeydkirin, gelemperî ye.
Qasê rola wî di serhildana Agiriyê de. Piraniya çavkaniyan li hev dikin ku ew beşdarekî çalak bû û wî di nav fermandarên serhildanê de rêz dikin; lê vegotin li ser ku ew yek ji teşwîqkerên sereke bû an serokekî navdar ê herêmî yê eşîrê ku tevlî tevgereke berê hebûyî bû, cuda ne.
Serhildêr û parlementer. Rêya wî ji serhildana çekdar li dijî Komarê heta xizmetkirina wek yek ji nûnerên wê yên hilbijartî dikare nakok xuya bike. Ev şêweyeke firehtir nîşan dide ku tê de Komarê hem kesayetiyên navdar ên Kurd tepisandin û hem paşê hewl da wan bikişîne aliyê xwe; rêberên Kurd jî bi her rêya wê demê li ber dest bûyî berjewendiyên civakên xwe dişopandin.
Mîras
Jiyana Halis Öztürk rêya siyaseta Kurdî di Tirkiyeya sedsala bîstem de nîşan dide: ji cîhana eşîrî ya alayên Hemîdiye, di nav serhildana çekdar li Çiyayê Agiriyê re, heta lihevkirinên siyaseta parlamentoyê û di dawiyê de heta hucreya girtîgehê piştî darbeyeke leşkerî.
Li Agiriyê ew wek rêberekî kevneşop ê eşîrê tê bibîranîn ku dehsalekê nûneriya herêma xwe kir; di dîroka Kurdî de jî ew yek ji serokên eşîran e ku di serhildana Agiriyê de çek hildan. Israra wî ya berevaniya xwe bi Kurdî li ber dadgeha Yassıadayê ji wî re cihekî biçûk lê mayînde di bîra rûmeta Kurdî ya di bin zextê de hiştiye.
Kes, cih û mijarên têkildar
Îhsan Nûrî — rêberê leşkerî yê serhildana Agiriyê
Serhildanên Şêx Seîd, Agirî û Dêrsimê — çarçoveya firehtir a serhildanên Kurdî di navbera her du şerên cîhanê de
Celadet Alî Bedirxan — kesayetiyeke pêşeng a komeleya Xoybûn a li pişt serhildanê
Simko Şikak — rêberekî Kurd ê hemdem, li aliyê din ê sînorê li Îranê
Şêx Seîd — rêberê serhildana 1925 ku berî Agiriyê bû
Mijarên têkildar: Komara Agiriyê; komeleya Xoybûn; suwarên Hemîdiye; darizandinên Yassıadayê; eşîra Sipkan.
Pirsên pir tên pirsîn
Halis Öztürk kî bû?
Halis Öztürk (1889–1977) serokê eşîra Kurdî Sipkan û siyasetmedarekî Tirkiyeyê bû ku di serhildana Agiriyê ya 1930 de beşdar bû û paşê wek parlementerê Partiya Demokrat ji bo Agiriyê xizmet kir.
Halis Öztürk Kurd bû?
Erê — ew serokê eşîra Kurdî Sipkan bû, bi Kurdî wek Xalis Begê Sîpkî dihate nasîn û di darizandina xwe de berevaniya xwe ya bi Kurdî navdar bû.
Rola wî di serhildana Agiriyê de çi bû?
Ew wek serokê Sipkan tevlî serhildana 1927–1930 bû, di nav fermandarên wê de tê rêzkirin û di heyeta danûstandinê ya Komara Agiriyê de xizmet kir; ew hat girtin û li gorî raporan, di dema veguhastina di navbera girtîgehan de reviya.
Çima Halis Öztürk hat girtin?
Wek parlementerê Partiya Demokrat, ew piştî darbeya leşkerî ya 1960 li Yassıadayê hat darizandin û ji ber binpêkirina destûrê bi deh salan hat mehkûmkirin.
Ew herî zêde bi çi tê nasîn?
Bi yekxistina du rolên pir cuda — beşdariya çekdar di serhildaneke mezin a Kurdî de û endamtiya dirêj a parlamentoya Tirkiyeyê ji bo Agiriyê.
Çavkanî
Rohat Alakom, Rêxistina Xoybûn û serhildana Agiriyê, Avesta, 1998.
İhsan Nuri, Serhildana Çiyayê Agiriyê, Med Yayıncılık, 1992.
Wadie Jwaideh, Tevgera neteweyî ya Kurdî: Esil û pêşketina wê, Syracuse University Press, 2006.