Di navbera 1925 û 1938 de, sê serhildanên mezin ên Kurd li Komara Tirkiyeyê ya nû hatibû damezrandin derketin. Her yek bi hovîtiya zêdebûyî hat pelçiqandin. Serhildana Şêx Seîd a 1925 yekem serhildana mezin a Kurd a serdema komarî bû. Serhildana Agiriyê ya 1927–1930 hewl da li Çiyayê Agiriyê komareke Kurd ava bike. Û Serhildana Dêrsimê ya 1937–1938 bi wêrankirina herêmeke tevahî ya Kurd û Elewî bi dawî bû.
Van sê serhildanan ezmûna Kurd a di navbera her du şeran de li Tirkiyeyê diyar kirin. Hem berdewamiya berxwedana Kurd hem serdestiya leşkerî ya pir mezin a dewleta Tirk nîşan dan. Tepeserkirina van serhildanan doktrîna leşkerî ya Tirk şekil da, tevkariya pêşketina Hêza Hewayî ya Tirk kir û şêwaza tundûtûjiya dewletê li dijî civakên Kurd danî ku dê heta dawiya sedsala bîstem berdewam bike.
Naverok
Serhildana Agiriyê û Komara Agiriyê (1927–1930)
Serhildana Dêrsimê (1937–1938)
Mîrata leşkerî û encamên stratejîk
Çarçoveya piştî Osmaniyan
Hilweşîna Împaratoriya Osmanî û damezrandina Komara Tirkiyeyê di 1923 de pirsgirêka Kurd ji pirsgirêkeke navxweyî ya Osmanî veguherand krîzeke hebûnê. Peymana Sèvresê (1920) di Madeyên 62–64 de hukumên xweseriya Kurd dihewand, lê Peymana Lozanê (1923) — ku hat li şûna wê — tu behsa Kurdan nekir. Kurdistan di navbera Tirkiye, Iraq, Îran û Sûriyeyê de hat dabeşkirin û li her dewletê nifûsa Kurd xwe wek hindikahiyek bê mafên siyasî yên naskirî dît.
Li Tirkiyeyê, rejîma Kemalî navendîkirina êrişkar, sekulerkirin û îdeolojiya neteweperestiya Tirk meşand. Rakirina Xîlafetê di 1924 de rêberên olî yên muhafazakar ên Kurd dûr xistin. Înkara nasnameya Kurd — Kurd bi fermî wek Tirkên Çiyayî hatin tesnîfkirin — berxwedana neteweperest teşwîq kir. Û tepeserkirina zimanê Kurdî, perwerde û îfadeya çandî pêla hêrsê çêkir. Heta destpêka 1925, serhildana çekdar neçarî bû.
Serhildana Şêx Seîd (1925)
Serhildana Şêx Seîd di 11ê sibata 1925 de derket, bi pêşengiya Şêx Seîd ê Pîranê, rêberekî olî yê Neqşebendî, û bi rêxistkirina qismî ji aliyê Azadî (Civata Serxwebûna Kurd), rêxistineke veşartî ku efserên berê yên Siwarên Hemîdiye tê de serdest bûn. Serhildan bi esasî piştgirî ji nifûsa Kurd a Zazakî û eşîrên cîran ên Kurmancîaxêv wergirt.
Serhildan li gundê Pîranê dest pê kir û bi lez li parêzgehên Amed, Çewlig û Xarpêtê belav bû. Hêzên Şêx Seîd gelek bajarok girtin û ji bo demeke kurt gef li Amedê kirin, mezintirîn bajarê Kurdistana Tirkiyeyê. Sedemên teşwîqa serhildêran tevlihev bûn: dijberiya rakirina Xîlafetê, redkirina sekulerîzma Kemalî û daxwazên neteweperestiya Kurd hemû rol lîstin.
Dewleta Tirk bi hêza leşkerî ya pir mezin bersiv da. Bi deh hezaran leşkerên rêkûpêk, bi piştgiriya topxane û Hêza Hewayî ya Tirk a nû, hatin bicihkirin da serhildanê tepeser bikin. Serhildan di nav mehan de hat pelçiqandin. Şêx Seîd û 48 rêberên din hatin girtin, ji aliyê Dadgeha Serxwebûnê ve hatin darizandin û di 29ê hezîrana 1925 de li Amedê hatin îdamkirin. Berî îdamkirina wî, tê ragihandin ku Şêx Seîd ji hevalên xwe re got gelê wan bi mirina wan dê winda nebe.
Encam wêrankar bûn. Hukumdariya leşkerî li tevahiya başûrrojhilata Tirkiyeyê hat ferzkirin. Hukumeta Tirk serhildan wek hincetê tepeserkirineke berfireh a rêxistinên siyasî, çandî û olî yên Kurd bikar anî. Koçberkirina komî û wêrankirina gundan li pey wê hatin. Tepeserkirina Serhildana Şêx Seîd yekem derba mezin li neteweperestiya Kurd di serdema komarî de xist û dewleta Kemalî wêrektir kir da siyaseta asîmîlasyonê ya hîn dijwartir bimeşîne.
Serhildana Agiriyê û Komara Agiriyê (1927–1930)
Di 1927 de, neteweperestên Kurd serhildaneke nû li herêma Çiyayê Agiriyê ya rojhilata Tirkiyeyê dest pê kirin, bi pêşengiya General Îhsan Nûrî Paşa, efserê leşkerî yê berê yê Osmanî bi rahênana profesyonel a leşkerî. Berevajî serhildana Şêx Seîd a bi teşwîqa olî, Serhildana Agiriyê ji aliyê xwezayê ve bi eşkere neteweperest û sekuler bû. Rêxistina Xoybûn (Serxwebûn), ku rewşenbîrên Kurd di sirgûniyê de damezrandibûn, çarçoveya siyasî peyda kir.
Serhildêran Komara Agiriyê ragihandin û ew kir yek ji hewldanên kêm ên Kurd ji bo avakirina dewleteke bi fermî ragihandî. Îhsan Nûrî Paşa hêzên gerîla li erda çiyayî ya derdora Agiriya Mezin (Ağrı Dağı) rêxist kir, parastinên xwezayî yên lûtkeyê bikar anîn da li dijî operasyonên leşkerî yên Tirk li ber xwe bide. Serhildan sê salan dom kir û çavkaniyên girîng ên leşkerî yên Tirk mijûl kir.
Di 1930 de, dewleta Tirk operasyoneke leşkerî ya pir mezin dest pê kir da serhildanê pelçiqîne. Kampanya hêzên bejahî, topxane û hêza hewayî dihewand, bi raporên hevkariya lôjîstîk a Fransî û Brîtanî. Komkujiya Geliyê Zîlanê ya tîrmeha 1930 yek ji hovtirîn bûyerên tepeserkirinê bû: hêzên Tirk bi hezaran sivîlên Kurd li Geliyê Zîlanê li nêz Erdîşê kuştin. Texmînên hejmara miriyan gelek cuda ne, lê çavkaniyên hemdem nîşan didin ku bi hezaran mêr, jin û zarok hatin kuştin.
Komara Agiriyê heta îlona 1930 hat wêrankirin. Îhsan Nûrî Paşa û şervanên rizgarbûyî di sînor re reviyan Îranê. Komara Agiriyê nêzî sê salan dom kiribû — yek ji dirêjtirîn kampanyayên çekdar ên berdewam ên Kurd li dijî dewleta Tirk heta serhildana PKK ya salên 1980.
Serhildana Dêrsimê (1937–1938)
Serhildana Dêrsimê ya 1937–1938 dawî û wêrankartirîn serhildana Kurd a di navbera her du şeran de bû. Dêrsim (niha Tunceli) herêmeke dûr û çiyayî li rojhilata navendî ya Tirkiyeyê bû, ku bi esasî Kurdên Elewî lê dijiyan — hindikahiyeke olî ya ji piraniya Misilmanên Sûnî cuda. Herêm sedsalan li dijî desthilatdariya Osmanî li ber xwe dabû û bi piraniya xwe xweser mabû.
Di 1935 de, hukumeta Tirk Qanûna Tunceliyê derxist ku herêm xist bin hukumdariya leşkerî û koçberkirina bi zorê ya nifûsa wê ferz kir. Dema berxwedan di bin pêşengiya Seyîd Riza, rêberekî herêmî yê eşîrî û olî, de derket, artêşa Tirk di 1937 de kampanyayeke tevahî dest pê kir. Operasyon bi deh hezaran leşker, bombebarana topxaneyê û bombebarana hewayî ya berfireh dihewand — yek ji kevnartirîn bikaranînên pergalî yên hêza hewayî li dijî nifûsa sivîl li Rojhilata Navîn.
Seyîd Riza bi xapandinê hat girtin — ji bo danûstandinan hat kişandin û paşê hat binçavkirin. Ew di mijdara 1937 de li temenê nêzî heftê salî hat darizandin û îdamkirin. Gotinên wî yên dawî yên ragihandî di bîra komî ya Kurd de bûne sembol.
Kampanyaya leşkerî di 1938 de berdewam kir bi operasyonên ku nifûsa sivîl dikirin hedef. Gundên tevahî hatin wêrankirin. Bi hezaran niştecihên Dêrsimê hatin kuştin û bi deh hezaran bi zorê ber bi rojavayê Tirkiyeyê hatin koçberkirin. Mezinahiya tundûtûjiyê hiştiye gelek dîrokzan û rêxistinên Kurd kampanyaya Dêrsimê wek qirkirin an komkujî binav bikin. Dewleta Tirk demeke dirêj bûyer wek operasyona dijî serhildanê tesnîf kirin, her çend di 2011 de Serokwezîrê wê demê bi eşkere mezinahiya tundûtûjiyê qebûl kir û poşmanî diyar kir.
Mîrata leşkerî û encamên stratejîk
Sê serhildanên di navbera her du şeran de encamên mayînde yên leşkerî û siyasî hebûn. Wan pêşketina Hêza Hewayî ya Tirk meşand, ku wek amûra sereke ya tepeserkirina Kurd hat bikaranîn. Wan nêzîkbûna dewleta Tirk ya pirsgirêka Kurd wek bi bingehî leşkerî li şûna siyasî danî. Û wan civaka Kurd li Tirkiyeyê wêran kirin, avahiyên pêşengiyê hilweşandin, nifûs belav kirin û rêxistina siyasî ya Kurd dehsalan neçar kirin bikeve bin erdê.
Tepeserkirin encamên herêmî jî hebûn. Pelçiqandina Serhildana Şêx Seîd Riza Şah li Îranê û Brîtanî li Iraqê wêrektir kirin da li dijî nifûsa xwe ya Kurd xetên dijwartir bigirin. Neteweperestiya Kurd li her çar beşên Kurdistanê bi dehsalan paş ket. Ew dê li Tirkiyeyê wek hêzeke mezin a leşkerî ji nû ve dernekeve heta damezrandina PKK di 1978 de û destpêka kampanyaya wê ya çekdar di 1984 de.
Demrêz
1920 — Peymana Sèvresê hukumên xweseriya Kurd dihewîne (Madeyên 62–64).
1923 — Peymana Lozanê dikeve li şûna Sèvresê. Tu hukumên Kurd tune ne. Komara Tirkiyeyê tê damezrandin.
1924 — Rakirina Xîlafeta Îslamî. Serhildana Elkê.
11ê sibata 1925 — Serhildana Şêx Seîd li gundê Pîranê dest pê dike. Li Amed, Çewlig û Xarpêtê belav dibe.
29ê hezîrana 1925 — Şêx Seîd û 48 rêber li Amedê tên îdamkirin.
1927 — Serhildana Agiriyê di bin General Îhsan Nûrî Paşa de dest pê dike. Komara Agiriyê tê ragihandin.
Tîrmeha 1930 — Komkujiya Geliyê Zîlanê. Bi hezaran sivîlên Kurd tên kuştin.
Îlona 1930 — Komara Agiriyê tê wêrankirin. Îhsan Nûrî Paşa direve Îranê.
1935 — Qanûna Tunceliyê Dêrsimê dixe bin hukumdariya leşkerî.
1937 — Serhildana Dêrsimê di bin Seyîd Riza de dest pê dike. Artêşa Tirk kampanyayeke tevahî dest pê dike.
Mijdara 1937 — Seyîd Riza tê girtin û îdamkirin.
1938 — Kampanyaya Dêrsimê berdewam dike. Bi hezaran tên kuştin, bi deh hezaran tên koçberkirin.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Serhildana Şêx Seîd çi bû?
Serhildana Şêx Seîd yekem serhildana mezin a Kurd li Komara Tirkiyeyê bû ku di sibata 1925 de derket. Bi pêşengiya Şêx Seîd ê Pîranê, rêberekî olî yê Neqşebendî, sedemên neteweperestiya Kurd û Îslamî tevlihev kirin. Serhildan li gelek parêzgehan belav bû berî ku artêşa Tirk wê pelçiqîne. Şêx Seîd û 48 rêber di hezîrana 1925 de hatin îdamkirin.
Komara Agiriyê çi bû?
Komara Agiriyê dewleteke Kurd bû ku di Serhildana Agiriyê ya 1927–1930 de li rojhilata Tirkiyeyê hat ragihandin. Bi pêşengiya General Îhsan Nûrî Paşa, bingehê wê li herêma çiyayî ya derdora Çiyayê Agiriyê bû. Yek ji hewldanên kêm ên Kurd ji bo avakirina dewleteke serxwe ya bi fermî ragihandî temsîl kir. Komar di 1930 de ji aliyê kampanyayeke mezin a leşkerî ya Tirk ve hat wêrankirin.
Li Dêrsimê çi qewimî?
Serhildana Dêrsimê ya 1937–1938 dawî serhildana mezin a Kurd a heyama di navbera her du şeran de bû, bi navenda xwe herêma Kurd û Elewî ya Dêrsimê (niha Tunceli) li rojhilata navendî ya Tirkiyeyê. Artêşa Tirk kampanyayeke wêrankar dest pê kir ku hêzên bejahî, topxane û bombebarana hewayî dihewand. Rêberê herêmî Seyîd Riza hat girtin û îdamkirin. Bi hezaran sivîl hatin kuştin û bi deh hezaran bi zorê hatin koçberkirin. Gelek dîrokzan kampanyayê wek komkujî an qirkirin binav dikin.
Komkujiya Geliyê Zîlanê çi bû?
Komkujiya Geliyê Zîlanê di tîrmeha 1930 de di tepeserkirina Serhildana Agiriyê de qewimî. Hêzên leşkerî yên Tirk bi hezaran sivîlên Kurd li Geliyê Zîlanê li nêz Erdîşê di Parêzgeha Wanê de kuştin. Komkujî beşek ji kampanyaya berfirehtir a leşkerî ji bo wêrankirina Komara Agiriyê û tepeserkirina berxwedana Kurd li herêmê bû. Yek ji bûyerên herî belgekirî yên tundûtûjiya komî li dijî sivîlên Kurd di serdema destpêkê ya komarî de dimîne.
Çima her sê serhildan bi ser neketin?
Her sê serhildan bi esasî ji ber serdestiya pir mezin a leşkerî ya dewleta Tirk bi ser neketin, ku yekîneyên artêşa rêkûpêk, topxane û hêza hewayî li dijî şervanên Kurd ên bi çekên sivik bi cih kir. Tevgerên Kurd her wiha ji dabeşbûnên navxweyî, nebûna piştgiriya derve û nikaribûna hevahengkirina berxwedanê li herêm û komên eşîrî yên cuda êş kişandin. Dewleta Tirk van lawaziyan bi pergalî bikar anîn, tevliheviya hêza leşkerî, koçberkirina komî û tepeserkirina siyasî ji bo wêrankirina berxwedana Kurd bikar anî.
Bandora dirêjdem a serhildanên di navbera her du şeran de çi bû?
Serhildanên di navbera her du şeran de çarçoveya nêzîkbûna dewleta Tirk li pirsgirêka Kurd wek bi bingehî leşkerî danî. Wan pêşketina Hêza Hewayî ya Tirk wek amûra dijî serhildanê meşand. Wan civaka Kurd wêran kir, avahiyên pêşengiyê hilweşandin û nifûs belav kirin. Û rêxistina siyasî ya Kurd dehsalan neçar kirin bikeve bin erdê, heta ku derketina PKK di dawiya salên 1970 de aliyê çekdar ê pirsgirêka Kurd li Tirkiyeyê ji nû ve vekir.
Referans
Olson, Robert W., Derketina neteweperestiya Kurd û Serhildana Şêx Seîd, 1880–1925, University of Texas Press, 1989.
Olson, Robert, Serhildanên Kurd ên Şêx Seîd (1925), Çiyayê Agiriyê (1930) û Dêrsimê (1937–8), Welt des Islams, Cild 40, Hejmar 1, 2000.
McDowall, David, Dîroka nûjen a Kurdan (A Modern History of the Kurds), I.B. Tauris, 2004.
Jwaideh, Wadie, Tevgera neteweyî ya Kurd: kok û pêşketina wê (The Kurdish National Movement: Its Origins and Development), Syracuse University Press, 2006.
Bruinessen, Martin van, Axa, Şêx û Dewlet: avahiyên civakî û siyasî yên Kurdistanê (Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan), Zed Books, 1992.