Di 29 Hezîrana 1925an de, li bajarê Diyarbekirê, şêxekî sûfî yê Neqşebendî yê ji gundê Pîranê li parêzgeha Çewligê ya niha digel çil û şeş kesayetên din ên Kurd û olî bi fermana Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilat a Komara nû ya Tirkiyeyê hat darvekirin. Navê wî Şêx Seîd bû. Heft mehan berê, wî agirê serhildana Kurdî ya herî mezin a li dijî Enqereyê ji damezirandina komarê ve pêxistibû — serhildaneke ku bi lez li Başûrê Rojhilatê Anatolyayê belav bû, berî ku ji aliyê Artêşa Tirkiyeyê ve bê şikandin. Serhildan têk çû. Lê têkçûn bû efsaneya damezirîner a berxwedana Kurdî û Şêx Seîd bû yek ji şehîdên diyarker ên hişmendiya neteweyî ya Kurdî ya sedsala bîstemîn.
Lîsteya naverokê
1. Beşa 1: Pîran — Cîhana ku şêxek perwerde kir
2. Beşa 2: Terîqeta Neqşebendî û Îslama siyasî ya Kurdî
3. Beşa 3: Komara Tirkiyeyê û pirsgirêka Kurdî
4. Beşa 4: Rêya ber bi serhildanê ve
5. Beşa 5: Sibat 1925 — Serhildan dest pê dike
6. Beşa 6: Belavbûn û têkçûna serhildanê
7. Beşa 7: Dadgehên Serxwebûnê yên Rojhilat
8. Beşa 8: Darê sêdarê — Afirandina şehîdekî
9. Beşa 9: Mîras — Navê ku nedimir
Beşa 1: Pîran — Cîhana ku şêxek perwerde kir
Şêx Seîd nêzî 1865an li Xinûs an Palo, li parêzgeha Çewligê ya niha ya Başûrê Rojhilatê Tirkiyeyê ji dayik bû. Ew girêdayî terîqeta sûfî ya Neqşebendî bû û ji malbateke rêberên olî dihat ku desthilata wê li ser toreke berfireh a eşîrên Kurdî yên herêmên Zazakîaxêv ên Torosa rojhilat dirêj dibû. Navê wî yê Şêx tenê navekî rêzgirtinê nebû: ew zilamekî diyar dikir ku ketibû astên herî bilind ên hînkirina sûfî, wek rêberê manewî yê bi hezaran şopîneran xebitî û desthilata wî ya di civakê de hem olî hem dadwerî hem jî siyasî bû.
Beşa 2: Terîqeta Neqşebendî û Îslama siyasî ya Kurdî
Terîqeta Neqşebendî ji destpêka sedsala nozdehemîn ve biratiya sûfî ya serdest a herêmên Kurdî yên Împaratoriya Osmanî bû. Gava desthilata navendî ya Osmanî lawaz bû û konfederasyonên eşîrî yên Kurdî bi kampanyayên leşkerî hatin tevlihevkirin, şêxên Neqşebendî ketin valahiyê: wan desthilata olî ya sînorên eşîrî derbas dike, tora tekye û murîdan û payebilindiya sembolîk peyda kirin ku rê dida wan hejmarên mezin ên mirovan li derveyî sînorên eşîrî û zimanî seferber bikin. Şêx Seîd li herêma Dara Hênê mîrasgirê vê kevneşopiyê bû — kesayetiyek ku desthilata wî ya olî şiyana rêberiya tevgera ku rêberên tenê eşîrî nikaribûn kom bikin dabû wî.
Beşa 3: Komara Tirkiyeyê û pirsgirêka Kurdî
Komara Tirkiyeyê ya di Cotmeha 1923an de hat ragihandin li ser prensîbên ava bû ku ji aliyên bingehîn ve bi cihê gelê Kurd di cîhana Osmanî ya dawî de girtibû re nehevaheng bûn. Dewleta nû sekuler bû: wê di 1924an de xîlafet rakir, dadgehên olî girtin, terîqetên sûfî tepeser kirin û saziyên Îslamî xistin bin kontrola dewletê. Ew bi wateyeke taybet a Tirkî netewperwer jî bû: wê hebûna etnîkiyeke Kurdî înkar kir, gelê Kurd “Tirkên Çiyayî” ragihandin û dest bi tepeserkirina zimanê Kurdî, cil û berg û derbirîna çandî kir. Ji bo kesayetiyeke wek Şêx Seîd — şêxekî sûfî yê desthilata wî bi tevahî olî bû, Kurdîaxêvekî ku civaka wî bi tevahî Kurd bû — komara nû êrîşa li her tiştê wate dida jiyana wî temsîl dikir.
Beşa 4: Rêya ber bi serhildanê ve
Di salên 1923 û 1924an de, aloziya di navbera dewleta Kemalî û civakên Kurdî yên li seranserê Başûrê Rojhilatê Anatolyayê zêde bû. Rakirina xîlafetê di Adara 1924an de bi taybetî girîng bû: wê rewatiya Îslamî ya nîzama Osmanî ya cih dabû eşîr û şêxên Kurd di çarçoveyeke siyasî ya berfirehtir de ji holê rakir û rêya bernameya çandî ya dewleta nû bi awayekî bêguman nîşan da. Rêxistinên siyasî yên Kurdî yên veşartî — bi taybetî Azadî, komeleyeke netewperwer a Kurdî ya di nav efserên berê yên Osmanî yên bi eslê Kurdî de xwedî piştgiriyeke berbiçav bû — dest bi plankirina berxwedanê kirin. Şêx Seîd hat kişandin nav van toran û heta dawiya 1924an bi kesên serhildaneke mezin plan dikirin re di têkiliyê de bû.
Beşa 5: Sibat 1925 — Serhildan dest pê dike
Serhildan di Sibata 1925an de berî dema plankirî dest pê kir; sedema wê rûbirûbûneke li gundê Pîranê di navbera cendirmeyên hewl didan hin şopînerên Şêx Seîd bigirin û şopîneran bixwe de bû. Şêx Seîd li şûna destûrdana domandina girtinê — ya dê planên serhildaneke hemaheng xista xeterê — şer hilbijart. Serhildan bi lez li herêmên Kurdî yên Zazakîaxêv û Kurmancîaxêv ên Rojhilatê Anatolyayê belav bû. Bajarên mezin ên wek Xarpêt, Dara Hênê û Palo ji bo demeke kurt ji aliyê hêzên serhildêr ve hatin girtin. Şêx Seîd ala olî ya Îslamê digel doza neteweyî ya Kurdî bilind kir û têkoşîn wek parastina baweriyê ya li dijî sekulerîzma Kemalî ya bê Xwedê pêşkêş kir.
Beşa 6: Belavbûn û têkçûna serhildanê
Hikûmeta Tirkiyeyê bi hêzeke pir serdest bersiv da. Du korpûsên artêşê li dijî serhildêran hatin şandin û Dadgehên Serxwebûnê yên Rojhilat hatin damezirandin da ku çarçoveyeke qanûnî ji bo tepeserkirina serhildanê û kesên wek piştgirên wê dihatin dîtin peyda bikin. Garnîzona Diyarbekirê li ber êrîşa serhildêran sekinî — têkçûnek ku ji aliyê stratejîk ve diyarker bû. Heta Nîsana 1925an, serhildan bi fiilî hatibû tepeserkirin. Şêx Seîd bixwe li çiyayan hat girtin dema ku hewl dida ber bi sînorê Îranê ve bireve. Ew hat birin Diyarbekirê da ku bê dadgehkirin.
Beşa 7: Dadgehên Serxwebûnê yên Rojhilat
Dadgehên Serxwebûnê yên Rojhilat ne ji bo pêşkêşkirina dadê hatibûn çêkirin; ew ji bo pêşkêşkirina encaman hatibûn çêkirin. Dadgeha di havîna 1925an de Şêx Seîd li Diyarbekirê dadgeh kir dadgeheke leşkerî ya di bin desthilatên awarte de dixebitî bû; bê dadweriya serbixwe, bê mafê îtirazê û bi encameke ji berê ve diyarkirî. Şêx Seîd bi rêberiya serhildaneke çekdar a li dijî dewletê û geşkirina paşvegeriya olî ya li dijî komarê hat tawanbarkirin. Ew bi her du tawanên xwe hat mehkûmkirin. Tê ragihandin ku wî di dadgeha xwe de bi rûmet xwe parast, rêberiya xwe ya serhildanê qebûl kir û parêzvaniyeke siyasî ya hevgirtî ya mafê Kurdî yê diyarkirina çarenûsa xwe pêşkêş kir ku dadgeh bi tevahî ne amade bû pê re mijûl bibe.
Beşa 8: Darê sêdarê — Afirandina şehîdekî
Di 29 Hezîrana 1925an de, Şêx Seîd û çil û şeş rêber û kesayetên din ên Kurd li Diyarbekirê hatin darvekirin. Mirina wî û mirinên yên digel wî hatin darvekirin tiştekî ku berê di bîra neteweyî ya Kurdî de kêm bû peyda kirin: şehîdiyeke damezirîner. Îdamkirin ji bo nîşandana hêza mutleq a dewletê û bêencamiya berxwedanê hatibû kirin. Lê li şûna wê, ew bû çavkaniya efsaneyeke mayînde. Navê Şêx Seîd yekser ket kevneşopiya Kurdî ya devkî û bîra serhildanê — ya gelekî ku tevî têkçûnê jî rabûbû — çîrokek da nifşên paşê yên çalakvanên siyasî yên Kurd ku li ser xwe veguhêzin.
Beşa 9: Mîras — Navê ku nedimir
Mîrasa Şêx Seîd hema hema ji kêliya îdamkirina wî ve nakok bûye. Dîroknivîsiya netewperwer a Tirkî ew wek kesekî olî yê fanatîk û paşveger û amûra împeryalîzma Brîtanyayê pêşkêş kir. Hin netewperwerên Kurd ên sekuler, ku çarçoveya Îslamî ya serhildanê wan nerehet dikir, aliyê wê yê neteweyî biçûk xistin. Îslamperwerên Kurd ew wek parêzvanê baweriyê hemêz kirin. Netewperwerên Kurd ên ji kevneşopiyên cihêreng ew wek pêşengê berxwedana çekdar qebûl kirin. Rastî ji her yek ji van çarçoveyan tevlihevtir e: Şêx Seîd di heman demê de şêxekî sûfî yê nîzama olî ya tê de mezin bûbû diparast, rêberekî Kurd ê li dijî ji holê rakirina çandî ya gelê xwe radiwestî û kesayetiyeke siyasî bû ku serhildana wî — sedemên wê her çi bin — bû bûyera damezirîner a berxwedana Kurdî ya li dewleta Tirkiyeyê di sedsala bîstemîn de. Serhildana çekdar a PKKyê ya di 1984an de dest pê kir û tevgerên siyasî yên komî yên Kurdî yên dehsalên paşê: hemû di qada siyasî û sembolîk a serhildana Şêx Seîd vekiribû de xebitîn.
Rêza demî ya Şêx Seîd
Nêzî 1865 — Li Pîranê, navçeya Dara Hênê ya Başûrê Rojhilatê Anatolyayê, ji dayik dibe.
1908 — Şoreşa Tirkên Ciwan; vekirineke siyasî ya Kurdî ya kurt.
1923 — Komara Tirkiyeyê tê ragihandin; rakirina xîlafetê di 1924an de gefeke rasterast a li nîzama kevneşopî ya Kurdî nîşan dide.
Dawiya 1924an — Şêx Seîd bi rêxistina netewperwer a Kurdî Azadî re dikeve têkiliyê; plankirina serhildanê dest pê dike.
Sibat 1925 — Serhildana Şêx Seîd li gundê Pîranê berî dema plankirî dest pê dike; bi lez li Başûrê Rojhilatê Anatolyayê belav dibe.
Nîsan 1925 — Artêşa Tirkiyeyê serhildanê têk dibe; Şêx Seîd dema ber bi Îranê ve direve tê girtin.
Havîn 1925 — Li ber Dadgeha Serxwebûnê ya Rojhilat a Diyarbekirê tê dadgehkirin; bi serhildan û paşvegeriya olî tê mehkûmkirin.
29 Hezîran 1925 — Li Diyarbekirê digel çil û şeş kesên din tê darvekirin.
Çavkanî
1. Olson, Robert. Derketina Netewperweriya Kurdî û Serhildana Şêx Seîd. University of Texas Press, 1989.
2. McDowall, David. Dîrokeke Nûjen a Kurdan. I.B. Tauris, 1996.
3. Jwaideh, Wadie. Tevgera Neteweyî ya Kurdî. Syracuse University Press, 2006.
4. Bruinessen, Martin van. Axa, Şêx û Dewlet. Zed Books, 1992.
5. Zürcher, Erik-Jan. Tirkiye: Dîrokeke Nûjen. I.B. Tauris, 1993.
6. White, Paul J. Serhildêrên Destpêkî an Nûjenkerên Şoreşger? Zed Books, 2000.
7. Dersimi, Nuri. Hatıratlarım (Bîranînên Min). Heleb, 1952.
8. Ozoglu, Hakan. Kesayetên Kurd ên Navdar û Dewleta Osmanî. SUNY Press, 2004.
Pirsên pir tên kirin
Şêx Seîd kî bû?
Şêx Seîd (nêzî 1865–1925) şêxekî sûfî yê Neqşebendî yê ji Pîranê li Başûrê Rojhilatê Tirkiyeyê bû ku Serhildana Şêx Seîd a Sibat–Adara 1925an birêve bir — serhildana mezin a Kurdî ya yekem a li dijî Komara Tirkiyeyê. Ew hat girtin, ji aliyê dadgeheke leşkerî ve hat dadgehkirin û di 29 Hezîrana 1925an de li Diyarbekirê digel çil û şeş kesên din bi darvekirinê hat îdamkirin.
Serhildana Şêx Seîd olî bû an netewperwer?
Her du. Şêx Seîd serhildan bi çarçoveya Îslamî pêşkêş kir — wek parastina xîlafetê û kevneşopiyên sûfî li dijî sekulerîzma Kemalî — herwiha xwe spart torên netewperwer ên Kurdî (bi taybetî rêxistina Azadî). Zana nîqaşkirina giraniya têkildar a sedemên olî û netewperwer didomînin. Serhildan piştgirî hem ji muhafezekarên olî hem ji netewperwerên Kurd ên sekuler kişand û ev yek îma dike ku wê her du alî digirtin nav xwe.
Şêx Seîd di dîroka Kurdî de çima girîng e?
Wî rêberiya serhildana mezin a Kurdî ya yekem a li dijî Komara Tirkiyeyê kir û îdamkirina wî şehîdiya damezirîner a yekem a bîra neteweyî ya Kurdî di bin dewleta nû ya Tirkiyeyê de afirand. Serhildanê modela siyasî û sembolîk ji bo dehsalên paşê yên berxwedana Kurdî ya li Tirkiyeyê bi cih kir, ji serhildana Dêrsimê ya 1937an heta kampanyaya çekdar a PKKyê ya di 1984an de dest pê kir.