Gelê kurd ji demeke dirêj ve bi dîroka xwe ya dewlemend û çanda zindî tê naskirin. Eşîretên kurd, ku bi sereke li herêmên çiyayî yên Rojhilata Navîn belav in, di şekildana qada civakî û siyasî ya herêmê de roleke girîng lîstine. Di vê gotarê de em dîroka kurdan bi kûrahî vedikolin; eşîretên cihêreng ên kurd, kesayetiyên navdar ên bi bandor û kesayetiyên sereke yên dîrokî yên ku bi tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan veguherînên mezin pêş birine lêkolîn dikin.
Kokên eşîretên kurd
Kokên eşîretên kurd dikarin heta demên kevnar bên şopandin. Tê bawerkirin ku kurd dûndeyên madan in, gelekî kevnar ê îranî ku di hilweşîna Împaratoriya Aşûrî de roleke sereke lîst. Pêşketina nasnameya kurdî di sedsala 8an a piştî zayînê de dest bi şekilgirtinê kir, dema kurd li herêmên cihêreng ên Tirkiye, Îraq, Îran û Sûriyeya îroyîn bi cih bûn. Ev belavbûna erdnîgarî bû sedema pêşketina sazûman, adet û kevneşopiyên taybet ên eşîretî.
Eşîretên girîng ên kurd
Têgihîştina eşîretên cihêreng ên kurd dîtinekê li tevna tevlihev a çand û mîrata Kurdistanê pêşkêş dike. Li vir çend eşîretên navdar hene:
Êzidî - Bi sereke li bakurê Îraqê dijîn û kevneşopiyeke giyanî ya taybet dişopînin ku cuda ye, lê gelek caran bi nasnameya giştî ya kurdî re hatiye hûnandin.
Caf - Eşîreta Caf, ku bi sereke li Îraqa îroyîn bi cih bûye, bi girîngiya xwe ya dîrokî di wêjeya kurdî û tevgerên siyasî de tê naskirin.
Barzanî - Eşîreteke mezin a kurd ku bandoreke gelek mezin a siyasî heye, bi taybetî li herêma Kurdistana Îraqê. Barzanî bi rêberî û berxwedana li dijî rejîmên zordar tên nasîn.
Talebanî - Ev eşîret, ku ji aliyê Celal Talebanî yê koçkirî ve hatiye damezrandin, di dirêjahiya dîroka kurdan de di diyalogên siyasî û tevgerên rizgariyê de bingehîn bûye.
Kesayetiyên navdar ên bi bandor û rêberên dîrokî yên kurd
Di dirêjahiya sedsalan de gelek kesayetiyên navdar û rêberên kurd derketine holê û parêzvaniya maf û naskirina gelê kurd kirine. Hewldanên wan ên pêşxistina dîrok û çanda kurdan berxwedêrî û biryardariya nasnameya kurdî vedidin. Li vir çend kesayetiyên navdar hene:
Şêx Ubeydullah - Rêberekî destpêka sedsala 20an ku bi rêberiya serhildaneke kurdî ya li dijî Împaratoriya Osmanî tê nasîn. Dîtina wî ya dewleteke kurdî ya yekgirtî hêviyên diyarkirina çarenûsa xwe vêxistin.
Mihemed Heme Umer - Rewşenbîr û nivîskarekî navdar ku di dema desthilatdariya kolonî de di pêşxistina wêjeya kurdî û parastina zimanê kurdî de bingehîn bû.
Sabah Firaq - Çalakvanekî nûjen ê siyasî ku li asta navneteweyî mafên kurdan diparêze û girîngiya dîplomasiyê di astengkirina rejîmên tepeserker de derdixe pêş.
Tevgerên dîrokî yên kurdan û bandorên wan
Lêgerîna diyarkirina çarenûsa xwe di nav gelê kurd de di tevgerên cihêreng ên dîrokî de xwe nîşan daye. Ev tevger ji bo têgihîştina tevgerên dîrokî û dîplomasiya kurdan bingehîn in, yên ku hem civaka kurdî hem jî siyaseta herêmî şekil dane.
Komara Kurdî ya 1946an
Yek ji demên herî diyarker ên dîroka kurdan damezrandina Komara Kurdî ya Mehabadê di 1946an de bû. Ev komara demkurt girîng bû, ji ber ku hewldana yekem a avakirina dewleteke kurdî piştî Şerê Cîhanê yê Duyem nîşan da. Wê bala hêzên cihêreng ên navneteweyî kişand û girîngiya hêviyên kurdan derxist pêş. Herçiqas komar di nav salekê de hat hilweşandin, mîrata wê berdewam bandorê li ramana siyasî û hişmendiya neteweyî ya kurdan dike.
Pêşmerge û rola wan di berxwedanê de
Di dirêjahiya dehsalan de Pêşmerge, hêzên leşkerî yên hikûmeta herêmî ya Kurdistanê, di berxwedana li dijî rejîmên zordar de roleke girîng lîstine. Têkoşîna wan a li dijî Seddam Huseyn di kampanyaya Enfalê ya dawiya salên 1980î de biryardariya gelê kurd a parastina maf û nasnameya xwe nîşan da. Pêşmerge tenê kesayetiyên leşkerî nînin; ew cesaret û fedakariyên herî mezin ên neteweya kurd nîşan didin.
Tevgerên dawî yên xweseriyê
Di salên dawî de herêmên kurdî, bi taybetî li Îraqê, şahidê tevgerên girîng ên ber bi xweserî û naskirina zêdetir ve bûne. Hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG) gavên pêş avêtine da xwe wekî hebûneke navdar a siyasî ava bike. Referandûma serxwebûnê ya 2017an demeke diyarker bû û daxwaza gelê kurd a parastina çanda xwe di çarçoveyeke siyasî ya naskirî de nîşan da.
Bandora çanda kurdî
Çanda kurdî têkeliyeke zindî ya kevneşopî, muzîk û hunerê ye û dîmenên cihêreng ên ku eşîret lê dijîn vedide. Ev mîrata çandî ya dewlemend ji bo gelê kurd wekî bingeheke nasnameyê kar dike. Li vir çend aliyên sereke yên çand û mîrata Kurdistanê hene:
Muzîk û dans - Muzîka kurdî bi rîtm û melodiyên xwe yên taybet tê nasîn û amûrên kevneşopî yên wekî tembûr û defê dihewîne. Dans beşeke bingehîn a pîrozbahiyên çandî ye û gelek caran behsa bûyerên dîrokî dike.
Huner û wêje - Wêjeya kurdî çîrokên lehengî, evîn û dîrokê di xwe de dihewîne. Nivîskarên wekî Ehmedê Xanî şopeke jênabir li wêjeya kurdî hiştine û berhemên wan di nav nifşan de deng vedidin.
Festîval - Festîvalên wekî Newrozê sersala kurdan nîşan didin û bi coşeke mezin tên pîrozkirin. Ew nûbûn û azadiyê nîşan didin û ruhê domdar ê gelê kurd vedidin.
Kesayetiyên dîrokî yên kurd ên ku nasname şekil dane
Gelek kesayetiyên dîrokî yên kurd bi beşdariyên xwe yên di siyaset, wêje û çandê de bandoreke girîng li civaka kurdî kirine. Têgihîştina beşdariyên wan dîtinan pêşkêş dike li awayê ku nasnameya kurdî di sedsalan de hatiye şekildan:
Selahedînê Eyûbî - Ew gelek caran wekî lehengekî neteweyî bi rêz tê dîtin. Selahedîn (Saladin) bi rêberiya xwe di Şerên Xaçparêzan de tê bibîranîn ku lehengî û yekîtiya eşîretên kurd derdixist pêş.
Ehmedê Xanî - Helbestvanekî navdar ê kurd; berhema Xanî bandoreke domdar li wêjeya kurdî kiriye, îlham daye nifşan û parêzvaniya nasnameya kurdî kiriye.
Celal Talebanî - Wekî rêberekî girîng ê siyasî di dawiya sedsala 20an û destpêka sedsala 21an de, hewldanên Talebanî yên di danûstandinên dîplomatîk de di lêgerîna maf û naskirina gelê kurd de sereke bûne.
Dijwarî û serkeftinên eşîretên kurd
Herçiqas tevna dewlemend a dîroka kurdan bi destkeftiyên balkêş hatiye nîşankirin, gelê kurd herwiha rûbirûyê dijwariyên mezin bûye. Têkoşînên li dijî zordarî, cudakarî û pevçûnê berdewam vegotina kurdî şekil didin. Lê ruhê bêdûdil ê berxwedanê û yekîtiya eşîretên kurd wekî çavkaniyeke domdar a hêzê kar dikin.
Xalên girîng ên hemdem di neteweperweriya kurdî de
Bala cîhanî ya li ser tevgerên kurdan qadek ava kiriye da gelê kurd dîrok û çanda xwe parve bike. Kesayetiyên navdar ên kurd ên îroyîn berdewam li qadên navneteweyî mafên kurdan diparêzin û piştgiriya cîhanî dicivînin. Berxwedêriya eşîretên kurd di şiyana wan a civandina piştgiriyê ji rêxistinên mirovî û polîtîkasazên biyanî ji bo vekolîna mijarên xweserî û parastina çandî de xwe nîşan dide.
Mîrateke berxwedêrî û hêviyê
Rêwîtiya di dîroka kurdan de şahidiyeke kûr a berxwedêriya gelekî ye ku tevî gelek dijwariyan berdewam nasnameya xwe diparêze. Dîroka eşîretên kurd, ku bi tevgerên girîng ên dîrokî û dîplomasiya kurdan hatiye nîşankirin, hêviyên wan ên naskirin û parastina mîrata çandî vedide.
Beşdariyên domdar ên kesayetiyên navdar ên dîrokî yên kurd wekî ronahiyekê ji bo siberojê kar dikin û îlhamê didin nifşên nû da kokên xwe qebûl bikin û di heman demê de li asta cîhanê li naskirinê bigerin. Tevna çand û mîrata Kurdistanê ji çîrokên wan kesan hatiye hûnandin ku cesaret kirin xewna nasnameyeke kurdî ya yekgirtî û naskirî bibînin.
Dema gelê kurd tevliheviyên siyaseta nûjen û nasnameyê birêve dibe, dîroka wî ya dewlemend dê berdewam hêvî û yekîtiyê zindî bike. Ruhê bêguman ê eşîretên kurd bi bîr tîne ku herçiqas dîrokê ew şekil dane, siberoja wan hîn nenivîsandî ye û li benda dengê wan ê hevpar e ku di dirêjahiya serdeman de deng vede.
Pirsên pir tên pirsîn
Kokên eşîretên kurd çi ne?
Kokên eşîretên kurd dikarin heta demên kevnar bên şopandin. Tê bawerkirin ku ew dûndeyên madan in, gelekî kevnar ê îranî. Nasnameya kurdî di sedsala 8an a piştî zayînê de dest bi pêşketinê kir, dema kurd li herêmên Tirkiye, Îraq, Îran û Sûriyeya îroyîn bi cih bûn.
Çend eşîretên girîng ên kurd kîjan in?
Di nav eşîretên navdar ên kurd de êzidî, Caf, Barzanî û Talebanî hene; her yek li Kurdistanê girîngiya çandî û dîrokî ya taybet heye.
Çend kesayetiyên navdar ên bi bandor ên kurd kî ne?
Di nav kesayetiyên navdar ên kurd de Şêx Ubeydullah, Mihemed Heme Umer û Sabah Firaq hene; hemû beşdarî parêzvaniya maf, çand û wêjeya kurdî bûne.
Girîngiya Komara Kurdî ya 1946an çi bû?
Komara Kurdî ya Mehabadê, ku di 1946an de hat damezrandin, hewldana yekem a avakirina dewleteke kurdî piştî Şerê Cîhanê yê Duyem nîşan da. Wê bala navneteweyî kişand û hêviyên kurdan derxistin pêş, herçiqas demkurt bû.
Çanda kurdî çawa bandorê li nasnameya wan kiriye?
Çanda kurdî, ku bi muzîk, huner, wêje û festîvalan dewlemend bûye, di şekildana nasname û mîrata kurdî de roleke girîng dilîze û hesteke xurt a civak û berxwedêriyê di nav gelê kurd de pêş dixe.