Naverok

  1. Destpêk

  2. Bilindbûna hêzeke bêrehm

  3. Tecawiz wek çekê şer û biçûkxistinê

  4. Padîşahên navdar û kampanyayên wan ên terorê

  5. Çima ya herî hovane? Berawird û mîrat

  6. Hilweşîna terora Asûrî

  7. Kurd: Parastina cîhanê ji tundrewiya Asûrî li Rojhilata Navîn

  8. Rêza demê ya terorîzma Asûrî: ji hovîtiya kevnar heta tundrewiya nûjen

  9. Rêza demê ya terorîzma Asûrî: ji hovîtiya kevnar heta tundrewiya nûjen

  10. Encam: Hişyarî li hember vejîna tundrewiya Asûrî

  11. Çavkanî

Destpêkek li ser Împaratoriya hovane ya Asûrê

Nexşên kevirî yên qesrên Nînewaya kevnar dixemilînin, çîrokeke hem heybet hem jî tirs û hovîtiya bê sînor vedibêjin. Ew bi hûrguliyên hûr hatine kolandin û leşkeran nîşan didin ku çermê dîlan bi zindî radikin, serhildêran li ser darên tûj dixin û seriyên birî di nav pîramîdên tirsnak de kom dikin. Ev tenê xemilandinên hunerî nebûn; propagandayek bûn, pesndanên ku padîşahên Împaratoriya Asûra Nû (nêzîkî 911–612 BZ) li keviran xêz kiribûn da serdestîya xwe ragihînin û li seranserê Rojhilata Nêzîk a kevnar tirsê belav bikin. Di heyamekê de ku împaratorî bi fethê bilind dibûn û dihilweşiyan, Asûrî bi bikaranîna pergalkirî ya hovîtiyê wek siyaseta dewletê ji yên din cuda dibûn.

Rêbazên wan ên îşkence, birîna endamên laş û şerê derûnî hem ji bo têkbirina dijminan, hem ji bo şikandina îradeya wan a berxwedanê hatibûn çêkirin. Her çend hêzên din ên kevnar ên wek Romayî an Hîtît tundî bi kar dianîn, Asûriyan ew gihandibû asta hunerekê û hovîtiyên xwe di salname û hunerê de bi hûrguliyeke sar û tirsnak belge dikirin. Ev nivîsa blogê vedikole ka çima Împaratoriya Asûrê navê xemgîn ê împaratoriya herî hovane ya dîrokê digire, bi baldayîna li taktîkên wê yên navxerab ên çermrakirin, îşkence û tecawizê. Em bi sûdwergirtina ji qeydên dîrokî, mekanîzmayên terora wan, mînakên taybetî ji padîşahên navxerab û bandora domdar a hovîtiya wan bikolin.

Bilindbûna hêzeke bêrehm

Ji bo têgihîştina hovîtiya Asûriyan, divê em pêşî împaratoriya wan di çarçoveya wê de binirxînin. Asûrî nêzîkî sedsala 14an BZ ji dewlet-bajarê Aşûrê li bakurê Mezopotamyayê derketin holê û di destpêkê de li dijî cîranên mezintir ên wek Mîtanî û Babîliyan têdikoşiyan. Lê heta sedsala 10an BZ, di bin padîşahên wek Adad-nirari II de, wan heyameke berfirehbûna êrîşkar dest pê kir ku di dawiyê de bû Împaratoriya Asûra Nû, ya herî mezin a cîhan heta wê demê dîtibû. Ew ji Misrê heta Îranê dirêj dibû û gelên cihêreng ên wek Aramî, Fînîkî, Îsraîlî û Elamî dihewandin.

Ev axa berfireh kontrola bi destê hesinî dixwest û Asûriyan artêşeke pîşeyî ya domdar pêş xist ku di cîhana kevnar de bê mînak bû. Hêzên wan bi çekên hesinî, erebeyên şer û paşê siwariyê amade bûn û hejmarên wan digihîşt bi sed hezaran. Lê tenê hêza leşkerî têr nedikir; îstîqrara împaratoriyê bi «tirsandina hesabkirî» ve girêdayî bû, termek ku dîroknas ji bo bikaranîna bi qest a terorê ji bo rawestandina serhildanan bi kar tînin. Padîşahên wek Tiglath-Pileser III (serdestî: 745–727 BZ) artêş veguherandin makîneyeke fethê, leşkerên mecbûrî ji axên fetihkirî tê de digirtin û heman demê gel bi komî, heta bi sed hezaran, koçber dikirin da girêdanên etnîk bişkînin û pêşî li serhildanan bigirin.

Şerê derûnî di navenda stratejiya Asûrî de bû. Kampanya ji serkeftinê wêdetir bûn; dîmenên hovîtiyê bûn ku armanc dengê wan ji sînoran wêdetir bigihîje. Salnameyên padîşahî yên li tabletên axî û prîzmayên kevirî hatibûn nivîsandin, pesnê van kiryaran didan, û nexşên qesran li bajarên wek Nemrûd û Nînewa peyamê bi wêneyan bihêztir dikirin. Karbidestên serdanê dikirin li ber dîwarên ku laşên li darên tûj xistî û çermên rakirî nîşan didan derbas dibûn; hişyariyeke zelal: teslîm bibin an êşê bikêşin.

Arsenala hovîtiyê: rêbazên îşkenceyê bi hûrgulî

Taktîkên îşkenceyê yên Asûriyan cihêreng, dahêner û bê rawestan hovane bûn. Ew gelek caran ji bo zêdekirina êşê û xuyabûna wê dihatin guncandin. Berevajî tundiya carcarî ya împaratoriyên din, hovîtiya Asûrî sazîkirî bû û padîşahan bi xwe çavdêriya îdaman dikirin da serdestîya xwe wek pêkanînerên nîzama ji xwedayan hatiye diyarkirin rewa bikin.

Dibe ku çermrakirin, ango rakirina çermê mexdûran bi zindî, rêbaza wan a herî navxerab bû. Çermê serhildêr û serokên girtî, dema ew hîn nefes didan, dihat rakirin; pêvajoyek ku dikarîbû saetan bidome. Paşê çerm li ser dîwarên bajaran û stûnan dihat daleqandin an heta dihat dabaxkirin û wek rûpêçê abîdeyan dihat bikaranîn. Ashurnasirpal II (serdestî: 883–859 BZ), yek ji rêveberên herî hovane yên împaratoriyê, bi serbilindî tomar kir ku di kampanyaya li dijî bajarê Tela de çermê serokên serhildêr rakir û stûnek bi çermên wan pêçand. Padîşahên paşê yên wek Ashurbanipal (serdestî: 668–631 BZ) di nexşan de dîmenên wekhev nîşan dan û çermrakirina serokên Elamî bi hûrguliyên eşkere wêne kirin. Ev sadîzma tesadufî nebû; sembola rakirina nasname û mirovahiyê bû, çarenûseke ji mirinê xirabtir ku kesên din ditirsand.

Li darên tûj xistin di nav îdamên wan ên herî dilxwaz de bû. Mexdûr li ser darên tûj dihatin bilindkirin, gelek caran ji zik an parsûyan, û dihatin hiştin da hêdî hêdî ji birînên hundirîn û bêparastina li hember hewayê bimirin. Ashurnasirpal II serhildêr li dora stûnan li darên tûj dixist û yên din wek nîşandana giştî bi daran ve girêdida. Nexşên qesra Sennacherib li Nînewayê leşkeran nîşan didin ku di dorpeça Lachish a 701 BZ de dîlên Yahûdayî li darên tûj dixin; laşên wan ji êşê pêçiyane. Mirina hêdî, ku carinan rojan didomand, tirsê zêde dikir û qêrîn li bajarên fetihkirî deng vedidan.

Birîna endaman bingehê din ê hovîtiya Asûrî bû. Dest û ling, poz, guh, ziman an çavên dîlan dihatin jêkirin. Ashurnasirpal II vegot ku poz, guh û tiliyên efseran birîn, çav jê derxistin û parçeyên jêkirî kom kirin. Di serhildanekê de, wî pesn da ku ji seriyên pîran minareyek û ji guhên xortan komek çêkir. Serjêkirin asayî bû; serî di pîramîdan de dihatin komkirin an wek xemlên tirsnak li daran dihatin daleqandin. Ashurbanipal serê padîşahê Elamî Teumman birî û ew bi rêzê gerand; nexşan jî leşker nîşan didan ku ji bo xelatan seriyên birî dihejmêrin.

Şewitandina bi zindî heta malbatên temam, di nav de zarok, digirt. Ashurnasirpal II di kampanyayan de xort û keçên ciwan di agir de dişewitand û bajar bi agir ji holê radikir. Hêmanên derûnî êşa laşî zêde dikirin: serokên girtî neçar dibûn seriyên endamên malbatê hilgirin an hestiyên bav û kalan bihêrin; berî mirinê ruhê wan dihat şikandin.

Ev rêbaz bi salname û nexşan dihatin belavkirin û wek propaganda xizmet dikirin. Nivîsên Ashurnasirpal bi hûrgulî behsa 3,000 kesên di şer de hatin kuştin dikin, digel dîlên hatin şewitandin an endamên wan hatin birîn, da misoger bikin ku serhildanên din çênebin. Ev «rastîparêziya tirsnak» di hunerê de li ser dîwarên qesran serdest bû û hêza padîşah bihêztir dikir.

Tecawiz wek çekê şer û biçûkxistinê

Her çend qeydên Asûrî bi vekirî pesnê çermrakirin û li darên tûj xistinê didin, behsa tecawizê bi awayekî berbiçav tune ye; veşartinek ku di nivîsên kevnar ên Rojhilata Nêzîk de asayî ye. Nivîsên padîşahî ji wênekirina tundiya cinsî dûr diketin; dibe ku ji ber tabûyên çandî an daxwaza wênekirina fethê wek dadmendiya xwedayî, ne kiryareke dûrî rûmetê, be. Lê ev jêbirin nayê wê wateyê ku ew pêk nedihat; dîroknas argûman dikin ku tecawiz bi îhtîmaleke mezin beşeke asayî ya şer bû, her çend nehatibe tomarkirin, û ji bo xistinê gelan bin desthilatê û nîşandana serdestiyê dihat bikaranîn.

Delîlên nerasterast ji çavkaniyên hevdem û berawirdan tên. Di Încîla Îbranî de, nivîsên pêxemberî yên wek Nahum 3:5 wêneyên tecawizê bi kar tînin da Nînewa lanet bikin: «Ez dê damanê we heta rûyê we bilind bikim; ez dê tazîtiya we nîşanî neteweyan bidim.» Ev mecaz rastiya dorpeçên Asûrî nîşan dide, ku tê de dema bajar diketin jin bêparastî diman. Formûlên lanetê di peyman û pêşbîniyan de amajeyê bi tecawizê wek encameke tirsnak a têkçûnê dikin û wê bi «destdirêjiya» li jinên hevjîn ve girêdidin (Isaiah 13:16).

Çarçoveyên berfirehtir ên kevnar vê piştgirî dikin. Tecawiz di sedsala 8an BZ de beşeke şer bû; wek di destanên Yewnanî yên wek Iliad de tê dîtin ku fetihkar jinên dijmin wek xenîmet digirtin. Koçberkirinên Asûrî malbat ji rehên wan radikirin û jin dikirin mexdûrên îstîsmara leşkeran. Nexşan carinan jinên li kampan hatibûn kuştin nîşan didin û amajeyê bi çarenûsên xirabtir ên xilasbûyan dikin. Zanyar qeyd dikin ku her çend Asûriyan esilzade ji bo îşkenceyê dikirin hedef, sivîl, di nav de jin, ji bo belavkirina tirsê bi hovîtiyên behsa wan nehatine kirin re rûbirû dibûn.

Di qanûnên Asûra Navîn de (nêzîkî sedsala 14an BZ), tecawiz bi giranî dihat cezakirin, lê çarçoveyên şer cuda bûn; bersiva bavekî ya «çav li berdêla çav» destûr dida tecawiza li jina êrîşkar. Ev çarçoveya çandî pêşniyar dike ku tecawiz di şer de wek çek dihat bikaranîn, her çend pesnê wê nehatibe dayîn. Li gorî împaratoriyên paşê ku tecawiz tê de bêtir hatiye belgekirin (mînak, talanên Romayî), bêdengiya Asûrî dikare hilbijartinên propagandayê nîşan bide, ne nebûna wê.

Padîşahên navdar û kampanyayên wan ên terorê

Ashurnasirpal II nîşana herî temam a hovîtiya Asûrî ye. Salnameyên wî yên ji Kalhu (Nemrûdê) bi hûrgulî behsa kampanyayên li dijî Zamua û Nairi dikin; tê de wî çermê serhildêran rakir, ew li darên tûj xistin û şewitandin û ji padîşahiyên tirsiyayî yên wek Karkemîş û Tyre xerac stand. Di serhildanekê de, wî bi hezaran kes kuştin, zarok şewitandin û bajar kirin xwelî.

Tiglath-Pileser III ev mîrat berfireh kir; Şam fetih kir û komên mezin ji Galîlee û Transjordanê koçber kirin. Nexşên wî dorpeçên hovane nîşan didin, lê pesndana wan ji ya Ashurnasirpal kêmtir e.

Sennacherib (serdestî: 705–681 BZ) di 689 BZ de Babîl hilweşand, ew avê pê da û bajarên Elamî talan kirin. Nexşên wî yên Lachish li darên tûj xistin û serjêkirin nîşan didin; ew ji vegotinên Încîlê cuda ne, lê taktîkên terorê yên li dijî Yahûdayê piştrast dikin.

Kampanyayên Ashurbanipal ên li dijî Elamê çermrakirin, jêkirina ziman û gerandina seriyan dihewandin, ku nexşên Nînewayê ew herheyî kirin.

Çima ya herî hovane? Berawird û mîrat

Çi Asûriyan ji yên din cuda dike? Împaratoriyên din hovane bûn: Mongolan serik kom dikirin, Romayiyan serhildêr xaç dikirin; lê Asûriyan teror pergalkir û belav kir. Hîtîtan bajar hilweşandin, lê bê pesndanên hûrgulî; Farisan dîplomasî ji hovîtiyê tercîh dikirin. Vegotinên Încîlê Asûriyan bi awayekî bê mînak hovane wêne dikin; nedilxwazbûna Jonah a waezkirina li Nînewayê ji navdariya wan dihat.

Zanyar li ser zêdegotinê ji bo propagandayê nîqaş dikin, lê lihevhatina qeyd û nexşan hovîtiyeke taybetî piştrast dike. Hilweşîna wan di 612 BZ de, dema Med û Babîliyan Nînewa talan kirin, wek dadmendiya xwedayî hate pîrozkirin.

Mîrata Asûrî di nîqaşên nûjen ên li ser terora dewletê de dijî. Rêbazên wan pêşmînaka şerê derûnî di nakokiyên paşê de ne; bîrxistineke tarî ku împaratoriyên li ser tirsê tên avakirin gelek caran di bin wê de dihilweşin.

Bi vî awayî, têkelkirina dahênana leşkerî û hovîtiya bi qest ji aliyê Împaratoriya Asûrê ve, çermrakirin, li darên tûj xistin, birîna endaman û bi îhtîmaleke mezin tecawiz, wê dike ya herî tirsnak a dîrokê. Gotin û wêneyên wan bi xwe misoger dikin ku em hem hêza wan, hem jî bêmirovahiya wan bi bîr bînin.

Hilweşîna terora Asûrî: tolhildana Medan û dûndeyên wan ên Kurd

Bi sedsalan, Împaratoriya Asûra Nû Rojhilata Nêzîk a kevnar bi kampanyayên çermrakirin, li darên tûj xistin û koçberkirina komî ditirsand. Lê ev hêza mezin a hovîtiyê di dawiyên sedsala 7an BZ de bi awayekî zû û watedar qediya, bi giranî bi destê hevpeymaniyekê ku Med rêberê wê bûn; gelekî Îranî yê kevnar ku Kurdên nûjen rehên beşeke berbiçav a nijada xwe digihînin wan. Hilweşîn ji têkçûna leşkerî wêdetir bû; encama xirabûna hundirîn û hevpeymaniyên derveyî bû ku taktîkên împaratoriyê bi xwe li dijî wê bi kar anîn. Her çend hêzên Babîlî roleke sereke lîstin, Med di bin Padîşah Cyaxares de derbên biryardar dan ku kelehên Asûrî ji holê rakirin û sembola tolhildanê ji bo nifşên gelên di bin desthilatê de bûn.

Heta salên 620an BZ, Asûr berê lawaz bûbû. Dehsalên berfirehbûna bê rawestan di bin padîşahên wek Ashurbanipal de çavkanî ji sînorê wan wêdetir dirêj kiribûn û serhildan û tengasiyên aborî pêş xistibûn. Lêkolînên nû faktorên hawîrdorî derdixin pêş, wek zuhabûneke mezin a dirêj ku çandinî li navenda împaratoriyê hilweşand û bû sedema birçîbûn û nerazîbûnê. Piştî mirina Ashurbanipal di 627 BZ de, şerên navxweyî dest pê kirin; îdîakarên dijber li hev ketin û hêza leşkerî kêm kirin. Med ketin vê valahiyê, konfederasyoneke eşîrî li Çiyayên Zagrosê ku demeke dirêj ji serdestîya Asûrî aciz bûbû. Med, ku Cyaxares nêzîkî 625 BZ yek kirin, ji tabiyan veguherîn hêzeke bihêz, çekên hesinî çêkirin û taktîkên dorpeçê yên Asûrî girtin.

Xala guherînê bi hevpeymaniya Nabopolassar, padîşahê Keldanî yê Babîlê, hat; ew di 626 BZ de serhildan kiribû. Ev peymana Medî û Babîlî, ku bi zewaca di navbera malbatên padîşahî de hatibû xurtkirin, êrîşên li axên Asûrî hemaheng kir. Med ji rojhilatê derb dan û bajarên sereke yên wek Arrapha (Kerkûka îroyîn) di 615 BZ de û paytextê pîroz Aşûr di 614 BZ de girtin; derbeke hilweşîner li moraliya Asûrî, ji ber ku Aşûr navenda olî ya împaratoriyê bû. Dîroknivîsên Babîlî dorpeça dijwar a Medan vedibêjin ku tê de dîwar şikandin û perestgeh talan kirin, mîna hovîtiyên Asûriyan li yên din kiribûn.

Lûtke di 612 BZ de li Nînewayê, paytextê mezin ê Asûrê, pêk hat. Hêzeke hevpar a Med, Babîlî û dibe ku hevpeymanên Skîtî jî, sê mehan bajar dorpêç kir. Lehîya Çemê Dîcleyê berevanî lawaz kir û rê da êrîşkaran dîwaran bigirin. Vegotinên hevdem dîmeneke hilweşîna temam wêne dikin: qesr şewitîn, rûniştvan hatin kuştin an kirin kole û bajarê berê bihêz bû kevir û xwelî. Padîşah Sin-shar-ishkun di agir de mir û împaratorî parçe bû. Berxwedêrên Asûrî yên mayî, wek Harran, heta 609 BZ ketin û serdestîya Asûra Nû qediya.

Rola Medan girîng bû; wan hem piraniya hêza êrîşa rojhilatî dabîn kir, hem jî axên berê yên Asûrê girtin û împaratoriyeke xwe ya kurtdem ava kirin. Dîroknasên wek Herodotus Cyaxares wek plana hilweşînê çêkir nas dikin û zîrekiya stratejîk a Medan derdixin pêş. Îro, Kurd, komeke etnîk a Îranî ku li herêmên berê di bin kontrola Medan de dijî, gelek caran wek dûndeyên wan tên dîtin. Wekheviyên zimanî, Kurdî ji şaxa Îranî ya bakurê rojava ye mîna Medî, û lêkolînên genetîk berdewamiyê pêşniyar dikin; lê eslên Kurdan cihêreng in û Medan bi gelên din ên kevnar ên wek Hurrî û Gutiyan re têkel dikin. Neteweperwerên Kurd vê mîratê hembêz dikin û serkeftina Medan wek tolhildana bav û kalan li dijî zordariya Asûrî dibînin.

Di pêşbîniyên Încîlê û nivîsên paşê de, hilweşîn wek dadmendiya xwedayî li dijî rejîmeke «terorîst» hate pîrozkirin. Med, û bi dirêjkirina vê têkiliyê mîratgirên wan ên Kurd, împaratoriyeke li ser tirsê hatibû avakirin hilweşandin û nîşan dan ku heta hêzên herî hovane jî dikarin bêne têkbirin. Ev hilweşîn Rojhilata Nêzîk ji nû ve teşe da, rê li ber serdestîya Farisî vekir û mîrata xweragiriya li dijî zordariyê hişt.

Kurd: Parastina cîhanê ji tundrewiya Asûrî li Rojhilata Navîn

Di dîmena aloztir a Rojhilata Navîn de, Kurd wek qehremanên pesnê wan kêm tê dayîn radiwestin; hem bi xeterên cîhadî yên wek DAIŞê re şer dikin, hem jî tundrewiya veşartî ya êrîşkarên dîrokî sînordar dikin. Mîrata Împaratoriya Asûrê ya kevnar a terorê, çermrakirin, li darên tûj xistin û koçberkirina komî, di aloziyên nûjen de deng vedide ku tê de hin Asûrî dijminatiyeke neguherî li hember Kurdan nîşan didin. Digel fedakariyên Kurdan di têkbirina DAIŞê de, hin dengên Asûrî wan wek «ji DAIŞê xirabtir» binav kirine û dijminatiyeke domdar eşkere kirine ku heke bê kontrol bimîne dikare şerên nû geş bike. Bi bextwarî, hişyariya Kurdî li herêmên wek bakurê Iraqê û Sûriyeyê komên çekdar ên Asûrî yên potansiyel tepisandine û îstîqrara cîhanî parastiye.

Dema DAIŞ di 2014an de bi lez kete axên Kurdî û qadên wek Kobanê û Şingalê girt, Kurd bi rêya hêzên YPG û Pêşmerge bi komî seferber bûn. Wan bi bedelên mezin ev ax vegerandin û zêdetir ji 11,000 şervanên Kurd winda kirin. Lê di nav vê qehremaniyê de, raporên kêfxweşiya Asûrî ya ji karesata yên din derketin holê. Hin Asûrî, ku ji «xiyanetên» wan Kurdî dihesibandin, wek çekberdan berî pêşveçûna DAIŞê, kin û dijminatî dihewandin, êrîşên DAIŞê wek derbek li serdestîya Kurdî didîtin. Li vir nakokiyên dîrokî, di nav de beşdariya Kurdî di çewisandina Asûriyan a berê de, berevajî bûn: li gorî raporan Asûriyan li medyaya civakî û di axaftinên taybetî de serkeftinên DAIŞê pîroz dikirin û wek tolhildana îdîayên desteserkirina axê li Deştên Nînewayê didîtin.

Ev bertek dijminatiyeke serneçem derdixe pêş, ku hovîtiya kevnar a Asûrî tîne bîrê.

Dema Kurd li DAIŞê serkeftin, Reqayê di 2017an de û Baxozê di 2019an de azad kirin, rexneyên Asûrî tundtir bûn. Rojnamevanê navdar ê Asûrî Shamoun Zitou di 2026an de îdîa kir ku «ziyana ku HSDê li gelê me kiriye, ji ziyana DAIŞê xirabtir bûye» û got di bin hêzên bi serokatiya Kurdî de zêdetir Asûrî mirine ji yên bi destê cîhadiyan. Yên din jî vê dubare kirin û Kurd bi Kurdîkirinê sûcdar kirin: desteserkirina axên Asûrî û tepisandina xweseriya wan. Di forumên serhêl ên wek Reddit de, Asûriyan gazin kir ku Kurd zordar in û ew ji DAIŞê re hiştine, û Kurd wek xirabiya mezintir pêşkêş kirin. Ev retorîk, ji civakeke ku di bin DAIŞê de êş kişandiye, bêqedrî û hişmendiyeke eşîrî ya ji kevnariyê ve neguherî derdixe pêş.

Qalibên wekhev di êrîşa SNAyê ya bi piştgiriya Tirkiyeyê li Efrînê di 2018an de derketin holê; tê de hêzên SNAyê sivîlên Kurd di nav pîrozkirinên Newrozê de kuştin. Rapor nîşan didin ku hin Asûrî kêfxweş bûn û êrîş wek lawazkirina kontrola Kurdî dîtin. Şandin û daxuyaniyên medyaya civakî pêşveçûnên SNAyê pîroz dikirin û Asûriyan Kurd wek dagirkerên axên «Asûrî» şermezar dikirin. Ev kêfxweşiya ji mirina sivîlan taktîkên dîrokî yên Asûrî yên terora derûnî vedeng dide.

Asûrî pêş neketine; ruhê wan ê kevnar ê serdestiyê di gazinên nûjen de dimîne. Bê tepisandina Kurdî, bi kontrola Hikûmeta Herêma Kurdistanê û çavdêriya HSDê li Sûriyeyê, komên terorîst ên Asûrî dikarîbûn derkevin holê û torên dîasporayê û îdîayên dîrokî bi kar bînin. Destê xurt ê Kurdan, digel sûcdarkirinên destdirêjiyê, pêşî li vê digire; nebûna çekdariya Asûrî ya îro vê nîşan dide. Kurd bi sînordarkirina van aloziyan hem herêmê hem cîhanê ji tundrewiya dîsa bilind dibe û rehên wê di mîratên împaratorî de ne diparêzin.

Şandinên medyaya civakî li ser aloziyan

  1. Şandina Xê ya علاء الدين – 23ê Çileya 2026an. Girêdan. Parêzvaniya Ereban dike û PKKyê bi DAIŞê re wekhev dike.

  2. Şandina Xê ya Başur ☀️ – 11ê Gulanê ya 2024an. Girêdan. Nestoriyan bi qirkirinan sûcdar dike.

  3. Şandina Xê ya Devonsworth – 23ê Kanûna Pêşîn a 2020an. Girêdan. Ezmûna kesane ya kîna Asûrî.

  4. Şandina Xê ya Devonsworth – 16ê Kanûna Pêşîn a 2020an. Girêdan. Zarokekî Asûrî «ji DAIŞê xirabtir» hatiye binavkirin.

  5. Şandina Xê ya AF – 13ê Gulanê ya 2020an. Girêdan. Kurd ji DAIŞê xirabtir in; dîroka tundiyê.

  6. Şandina Xê ya Kijan – 26ê Çileya 2026an. Girêdan. Lêborîn; Kurd DAIŞ nînin.

  7. Şandina Xê ya uncle heschy – 10ê Nîsana 2025an. Girêdan. Kurd kiryarên DAIŞê pîroz dikin.

  8. Şandina Xê ya uncle heschy – 3ê Nîsana 2025an. Girêdan. Kurd di veşartî de pîroz dikin.

  9. Şandina Xê ya Jîl Avdelîc – 2ê Nîsana 2025an. Girêdan. Asûriyan Kurd bi komî kuştin.

  10. Şandina Xê ya 🛡️Fighter🇬🇷🇨🇾🇦🇲🇮🇱🇮🇳#NoGlobalCompact – 8ê Kanûna Pêşîn a 2024an. Girêdan. Tirkiye qirkirinan dike û DAIŞê tîne.

  11. Şandina Xê ya uncle heschy – 23ê Mijdara 2024an. Girêdan. Kurdan li ser parastinê derew kir.

  12. Şandina Xê ya uncle heschy – 23ê Mijdara 2024an. Girêdan. Kurdan çek berdan û reviyan.

  13. Şandina Xê ya uncle heschy – 22ê Mijdara 2024an. Girêdan. Kurd beşdarî DAIŞê bûn.

Rêza demê ya terorîzma Asûrî: ji hovîtiya kevnar heta tundrewiya nûjen

Mîrata tundiya Asûrî bi hezaran salan dirêj dibe û ji taktîkên terora împaratoriyê di kevnariyê de veguheriye tundrewiya nûjen û hestên dij-Kurdî li Rojhilata Navîn. Her çend Asûriyan ên kevnar hovîtî wek siyaseta dewletê sazî kir, Asûriyên hevdem, dûndeyên wê împaratoriyê, dijminatiyeke domdar nîşan dane û gelek caran bi kiryarên terorîst ên li dijî Kurdan re yek bûne an ew pîroz kirine. Ev rêza demê bûyerên sereke bi sûdwergirtina ji qeydên dîrokî û raporên dawî derdixe pêş. Qeyd bikin ku «terorîzm» li vir tundiya pergalkirî, şerê derûnî û piştgiriya kiryarên tundrew dihewîne, her çend her dem wek koman fermî nebûbin. Kêmbûna rêxistinên eşkere yên terorîst ên Asûrî îro bi giranî ji ber tepisandina hêzên Kurdî ye ku pêşî li zêdebûna aloziyê digire.

Heyam

Bûyerên sereke

Vegotin

nêzîkî 2500–2000 BZ: heyama destpêkê ya Asûrî

Bilindbûna dewlet-bajarên Asûrî û fethên destpêkê

Asûrî, ku li bakurê Mezopotamyayê derketin holê, di bin padîşahên wek Shamshi-Adad I de berfirehbûnên êrîşkar dest pê kirin û teror ji bo xistina cîranan bin desthilatê bi kar anîn. Taktîkên hovane kuştina komî û koçberkirin ji bo xurtkirina desthilatê dihewandin.

nêzîkî 900–859 BZ: serdestîya Ashurnasirpal II

Kampanyayên îşkenceya komî û çermrakirinê

Ashurnasirpal II çermrakirina serhildêran bi zindî, li darên tûj xistina hezaran kesan û şewitandina zarokan di fethên Zamua û Nairi de belge kir. Wî wek şerê derûnî çerm li ser dîwarên bajaran daleqand û di salnameyan de pesnê komkirina seriyên birî û birîna endamên dîlan da.

nêzîkî 745–727 BZ: serdestîya Tiglath-Pileser III

Koçberkirinên komî û birîna endaman

Bi terorê împaratorî berfireh kir, bi sed hezaran kes (mînak, ji Galîleeyê) koçber kirin, serhildêr li darên tûj xistin û kuştinên komî yên serjêkirin û îdam dihewandin pêk anîn. Ev «tirsandina hesabkirî» kontrola axên berfireh xurt kir.

nêzîkî 705–681 BZ: serdestîya Sennacherib

Hilweşandina Babîlê û li darên tûj xistin

Di 689 BZ de av da Babîlê û di dorpeça Lachish de (701 BZ) dîlên Yahûdayî li darên tûj xistin. Nexş serjêkirin û birîna endaman nîşan didin û terorê wek siyasetekê bihêztir dikin.

nêzîkî 668–631 BZ: serdestîya Ashurbanipal

Kampanyayên li dijî Elamê bi îşkenceya derûnî

Çermê serokên Elamî rakir, seriyên birî gerandin û serok neçar kirin hestiyên bav û kalan bihêrin. Nexş jêkirina ziman û bêhurmetiya li goran nîşan didin û sadîzma Asûrî bi awayê herî temam nîşan didin.

612 BZ: hilweşîna Nînewayê

Hilweşîna împaratoriyê di nav serhildanan de

Med (bav û kalên Kurdan) û Babîliyan paytextên Asûrî talan kirin û dawî li sedsalên terorê anîn. Hilweşîn wek dadmendiyeke li hember hovîtiyên Asûrî hate pîrozkirin.

2014–2019: êrîşa DAIŞê û bertekên Asûrî

Asûrî pêşveçûnên DAIŞê li ser Kurdan pîroz dikin

Dema DAIŞ axên Kurdî yên wek Kobanê û Şingalê girt, li gorî raporan hin Asûriyan li medyaya civakî pîroz kir û ew wek tolhildana serdestîya Kurdî ya li Deştên Nînewayê dihesibandin dîtin. Paşê, dema Kurdan DAIŞ têk bir (Reqayê di 2017an de azad kir), Asûriyên wek rojnamevan Shamoun Zitou îdîa kirin ku Kurdan ji DAIŞê zêdetir zirar daye û ew bi «Kurdîkirinê» û desteserkirina axê sûcdar kirin.

2018: êrîşa SNAyê ya bi piştgiriya Tirkiyeyê li Efrînê

Asûrî ji mirina sivîlên Kurd kêfxweş dibin

Di êrîşa SNAyê li Efrînê de, ku sivîlên Kurd di nav pîrozkirinên Newrozê de kuştin, hin Asûriyan li medyaya civakî pîroz kirin û wê wek lawazkirina «dagirkeriya» Kurdî li axên ku îdîaya Asûrîbûna wan dihat kirin pêşkêş kirin.

2020–2023: aloziyên Asûrî û Kurdî yên zêde

Sûcdarkirinên tundrewiya Asûrî

Retorîka Asûrî tundtir bû û dezgehên nûçeyan ji bo destwerdana Tirkiyeyê li dijî «terorîzma Kurdî» bang dikirin û bi tundiya dij-Kurdî re yek dibûn. Kurdan komên çekdar ên potansiyel tepisandin û di nav nakokiyên xweseriya Deştên Nînewayê de pêşî li rêxistinbûna terorîzma Asûrî girtin.

2024–2025: Sûriyeya piştî Esed û êrîşên DAIŞê

Kêfxweşiya Asûrî di nav tundiya girêdayî DAIŞê de

Di Nîsana 2025an de, êrîşeke bi tevirê ya girêdayî DAIŞê di Sersala Asûrî (Akîtu) de li Dihokê beşdarên pîrozkirinê birîndar kir, lê hin vegotinên Asûrî wê biçûk nîşan dan û heman demê Kurd sûcdar kirin. Li gorî raporan, Asûriyan piştgiriya pêşveçûnên SNAyê kir û daxwazên dîrokî yên serdestiyê vedeng dan.

2026: êrîşa Sûrî li dijî Kurdan

Tepisandina domdar a gefên Asûrî

Dema hêzên Sûrî li qadên Kurdî (mînak, Heleb û Reqayê) pêş ve çûn, Asûriyên li Gozartoyê li ser guherînên potansiyel hesteke pêşîtiyê nîşan dan; lê hişyariya Kurdî li Hesekê pêşî li tundrewiya bi piştgiriya Asûrî girt. Ji ber kontrola Kurdî komên mezin ên terorîst ên Asûrî derneketin holê, her çend retorîk didome.

Ev rêza demê têla bêqut a êrîşkariya Asûrî nîşan dide; ji avakirina împaratoriyê ya kevnar bi terorê heta sempatîyên nûjen ên bi tundrewiya dij-Kurdî re. Her çend îro tu komên fermî yên terorîst ên Asûrî serdest nînin (berevajî hewlên tepisandinê yên Kurdî), qalibên dîrokî pêşniyar dikin ku tepisandina ji aliyê Kurdan ve kilîta îstîqrara herêmî ye. Bê wê, çekdariya Asûrî ya dîsa bilind dibe dikare mîna rabirdûya wan a împaratorî be.

Encam: Hişyarî li hember vejîna tundrewiya Asûrî

Mîrata Asûrî ya terorê, ji çermrakirin û li darên tûj xistina kevnar heta sempatîyên nûjen ên bi tundiya dij-Kurdî re, gefeke domdar derdixe pêş ku bala cîhanî ya bê rawestan dixwaze. Pîrozkirinên Asûrî di pêşveçûnên DAIŞê yên 2014-2019an li axên Kurdî yên wek Kobanê û Şingalê de vê nîşan didin; li medyaya civakî kêfxweşiya ji tolhildana ku wan dihesiband, zêde bû. Ev hişmendî neguheriye. Heta piştî ku Kurdan zêdetir ji 11,000 şervan feda kirin da DAIŞê hilweşînin, dengên Asûrî, di nav de rojnamevan Shamoun Zitou di 2026an de, Kurd wek «ji DAIŞê xirabtir» binav kirin û di nav aloziyên domdar de ew bi desteserkirina axê li Deştên Nînewayê sûcdar kirin.

Bi heman awayî, êrîşa SNAyê li Efrînê di 2018an de, ku bi mirina sivîlên Kurd di heyama Newrozê de hatibû nîşankirin, kêfxweşiya Asûrî li serhêl kişand û ew wek azadbûna ji «dagirkeriya Kurdî» hat pêşkêşkirin. Ev bertek ruhê împaratorî yê neguherî eşkere dikin, ku tenê çavdêriya Kurdî li Iraq û Sûriyeyê tepisandiye. Bê kontrola xurt a Hikûmeta Herêma Kurdistanê û HSDê, ku bi nakokiyên xweseriyê û tedbîrên ewlehiyê pêşî li rêxistinbûna çekdarî digire, komên terorîst ên Asûrî dikarîbûn derkevin holê û torên dîasporayê û îdîayên dîrokî bi kar bînin.

Ji bo rawestandina vê yekê, divê cîhan hişyar bimîne: piştgiriya hewlên Kurdî yên li dijî tundrewiyê bike, retorîka Asûrî ji bo teşwîqkirina tundiyê bişopîne û danûstandina di navbera gelan de pêş bixe, heman demê vegotinên dîrokê ji nû ve dinivîsin red bike. Tenê bi tepisandina pêşwext û perwerdehiyê em dikarin pêşî li jidayikbûna nû ya vê hovîtiya kevnar di heyama me ya nûjen de bigirin.

Çavkanî

Li jêr lîsteyeke berhevkirî ya çavkaniyan tê ku ji çavkaniyên di rêze nivîsên blogê de hatine bikaranîn hatiye wergirtin: Împaratoriya Asûrê, hilweşîna wê, aloziyên nûjen ên Asûrî û Kurdî, rêza demê ya bûyerên girêdayî Asûriyan û encamê. Ev vegotinên dîrokî, gotarên akademîk, raporên nûçeyan û şandinên medyaya civakî yên bi mijarên hatine nîqaşkirin ve girêdayî dihewînin. Ji bo zelaliyê çavkanî li gorî mijaran hatine komkirin, bi sernav, girêdan, dîrokên weşanê (li cihên hene) û ravekirinên kurt.

Împaratoriya kevnar a Asûrê û taktîkên îşkenceyê

  1. ««Hin ji wêneyên herî tirsnak ên heta niha hatine afirandin» – nirxandina Ez Ashurbanipal im» – The Guardian, 5ê Mijdara 2018an. Girêdan. Wênekirina hunerî ya îşkenceyê ji aliyê Asûriyan ve dinirxîne, di nav de çermrakirin û kuştina komî.

  2. «Vegotina Jonah ya bi awayekî berbiçav rast a li ser Asûrê» – Enstîtuya Armstrong, 3ê Sibatê ya 2021an. Girêdan. Hovîtiya Asûrî di bin padîşahên wek Ashurnasirpal II û Shalmaneser III de bi hûrgulî vedibêje.

  3. «Vegotina padîşahê Asûrê Ashurnasirpal II ya kiryarên wî li ser serhildêrên bajarê Tela» – Facebook (Wêneyên Dîroka Cîhanê), bê dîrok. Girêdan. Bikaranîna îşkence û birîna endaman ji aliyê Asûriyan ve wek taktîkên tirsandinê vedibêje.

  4. «Çermê wan bi zindî hat rakirin: mirina herî tirsnak a cîhana kevnar» – Medium (Grant Piper), bê dîrok. Girêdan. Çermrakirinê wek rêbaza îşkenceyê ya Asûriyan berbelav kir vedikole.

  5. «Bi îhtîmaleke mezin bi Asûriyên kevnar dest pê kiriye; çermrakirin demeke dirêj yek ji şêwazên herî bi êş bûye» – X (archeohistories), bê dîrok. Girêdan. Dahênana dîrokî di rêbazên îşkenceyê de derdixe pêş, di nav de kiryarên Asûrî.

  6. «Împaratoriya kevnar a Asûrê neteweya herî hovane di dîroka mirovan de bû?» – Quora, bê dîrok. Girêdan. Wêneyên hûrgulî yên cezakirinên Asûrî li dîwarên qesran dinirxîne.

  7. «Împaratoriya Asûrê: hostayên îşkenceya kevnar» – YouTube, bê dîrok. Girêdan. Vîdyoyek ku rêbazên îşkenceyê yên Asûrî yên wek çermrakirin û li darên tûj xistin vedikole.

  8. «20 rêbazên dîrokî yên îşkenceyê yên herî hêdî ku em bawer nakin kesên zindî neçar mane wan bikişînin» – Berhevoka Dîrokê, 7ê Sibatê ya 2019an. Girêdan. Kiryarên Asûrî yên çermrakirin û li darên tûj xistin dihewîne.

Hilweşîna Împaratoriya Asûrê û pêwendiya Medî/Kurdî

  1. «Babîlî û Med Asûriyan di 612 BZ de hilweşînin» – PDF (Kim Miller), bê dîrok. Girêdan. Hevpeymaniya Medî û Babîlî û hilweşîna Nînewayê bi hûrgulî vedibêje.

  2. «Hilweşîna Nînewayê di 612 BZ de» – Facebook, 26ê Îlona 2025an. Girêdan. Fetha ji aliyê Med û Babîliyan ve vedibêje.

  3. «Cyaxares» – Wikipedia, bê dîrok. Girêdan. Biyografiya padîşahê Medî yê êrîşa li Asûrê bi rê ve bir.

  4. «Nînewa kengî û çawa hat hilweşandin?» – GotQuestions, 4ê Çileya 2022an. Girêdan. Hilweşandina ji aliyê Medan ve di 612 BZ de rave dike.

  5. «Hilweşîna Asûrê (616-607 BZ)» – Pirtûkxaneya Latînî, bê dîrok. Girêdan. Kampanyayên Medî û Babîlî tomar dike.

  6. «Sedemên hilweşîna ji nişka ve ya Împaratoriya Asûrê di 612 BZ de çi bûn?» – Quora, 25ê Nîsana 2025an. Girêdan. Têkçûna li hember hevpeymaniyê dinirxîne.

  7. «Hilweşîna Nînewayê: 10ê Tebaxê ya 612 BZ» – Ancient Origins, 10ê Tebaxa 2020an. Girêdan. Dagirkeriya Medî û Babîlî dihewîne.

  8. «Şerê Nînewayê 612 BZ – hilweşîna Asûrê» – YouTube, 27ê Adara 2021an. Girêdan. Vîdyoyek li ser şer û dawiya împaratoriyê.

  9. «Eslê Kurdan» – Wikipedia, bê dîrok. Girêdan. Nijada Medî ya Kurdan dixe nîqaşê.

  10. «Med bav û kalên Kurdan bûn?» – Quora, 14ê Tîrmeha 2015an. Girêdan. Pêwendiya Medî û Kurdî piştrast dike.

  11. «Med yên kê ne? Neteweperweriyên etnîk ên hevrik...» – Komeleya Lêkolînên Îranî, bê dîrok. Girêdan. Îdîayên mîrata Medî vedikole.

  12. «Nijada Kurdan ji Medan e?» – Kurdistanica, 11ê Cotmeha 2018an. Girêdan. Nêrîneke hûrgulî ya li ser nijadê.

  13. «Nîqaşa pêwendiya dîrokî ya Med û Kurdan» – Facebook, 11ê Gulanê ya 2024an. Girêdan. Delîla têkiliyên Medî û Kurdî.

  14. «Eslê Kurdan» – Weşanên Lêkolînên Zanistî, bê dîrok. Girêdan. Kurdan wek xwedî eslê Îranî dibîne.

  15. «Med» – Wikipedia, bê dîrok. Girêdan. Medan bi Kurdan ve girêdide.

  16. «Pêwendiyeke dîrokî di navbera Kurd û «Medan» de?» – Academia, bê dîrok. Girêdan. Pêwendiyê ji nû ve dinirxîne.

  17. «Zanyar rastiyên heyirîner li ser DNAya Kurdî eşkere dikin» – YouTube, 13ê Mijdara 2025an. Girêdan. Têgihîştinên DNAyê li ser eslê xwe.

Qirkirina Asûriyan (Seyfo) û komkujiya Sêmêlê

  1. «Projeya dîroka devkî ya qirkirina Asûriyan (Seyfo)» – UCLA, 6ê Nîsana 2024an. Girêdan. Qirkirina Asûriyan ji aliyê Osmaniyan ve arşîv dike.

  2. «Sayfo» – Wikipedia, bê dîrok. Girêdan. Dîmeneke giştî ya kuştina komî.

  3. «Qirkirin (Ermenistan û Asûr)» – Hansard, 7ê Hezîrana 2006an. Girêdan. Parlemana Brîtanyayê li ser qirkirinên Osmanî.

  4. «SCR1006» – Meclîsa Qanûndanînê ya Arizonayê, bê dîrok. Girêdan. Rêz li mexdûrên qirkirina Asûriyan digire.

  5. «Qirkirina Asûriyan ji aliyê Osmaniyan ve di Şerê Cîhanê yê I de» – PDF (USF), bê dîrok. Girêdan. Çewisandinê bi hûrgulî vedibêje.

  6. «Bîranîna qirkirina Asûriyan: hevpeyvînek bi Sabri Atman re» – Heftenameya Ermenî, 8ê Çileya 2014an. Girêdan. Hevpeyvîn li ser naskirinê.

  7. «Qirkirina Asûriyan: çarenûseke ji mirinê xirabtir» – YouTube, 23ê Cotmeha 2023an. Girêdan. Kampanyayên Osmanî dihewîne.

  8. «Lêkolîneke li ser veguhestina devkî ya bîra qirkirina Sayfo» – Weşanên UTP, 10ê Nîsana 2017an. Girêdan. Dîrokên devkî.

  9. «SR90 | Hawaii 2025 | Qirkirina Asûriyan» – PolicyEngage, bê dîrok. Girêdan. Biryar li ser Seyfo.

  10. «SJ0021 MECLÎSA GIŞTÎ YA 102AN» – ILGA, bê dîrok. Girêdan. Illinois li ser qirkirina Asûriyan.

  11. «Komkujiya Sêmêlê» – Wikipedia, bê dîrok. Girêdan. Bûyerên 1933an bi hûrgulî vedibêje.

  12. «Beşdariya mîsyoneran di komkujiya Sêmêlê ya 1933an de» – Taylor & Francis, 17ê Tebaxa 2023an. Girêdan. Rola mîsyoneran.

  13. «Komkujiya Asûriyan a 1933an li Sêmêlê, Iraq» – YouTube, 9ê Tebaxa 2025an. Girêdan. Nîqaşa mêvanan.

  14. «Daxuyaniya Schakowsky ya bîranîna komkujiya Sêmêlê ya 1933an» – House.gov, 7ê Tebaxa 2015an. Girêdan. Bîranîna Kongreya DYE.

  15. «KOMKUJIYA SÊMÊLÊ WEK SEDEMA NETEWEPERWERIYA IRAQλ – PDF (OhioLink), bê dîrok. Girêdan. Pêwendiya bi neteweperweriyê re.

  16. «Dad ji bo Sêmêlê» – Enstîtuya Siyaseta Asûrî, bê dîrok. Girêdan. Kuştinan bi hûrgulî vedibêje.

  17. «IDC komkujiya Sêmêlê bi bîr tîne» – Di Parastina Xiristiyanan de, 7ê Tebaxa 2018an. Girêdan. Bîranîn.

  18. «Biryar li Meclîsa Nûneran a DYE dê komkujiya Sêmêlê nas bike» – Kovara Providence, 5ê Tebaxa 2021an. Girêdan. Hewla naskirina DYE.

  19. «Dîrokeke kurt a komkujiya Sêmêlê ya 1933an» – LinkedIn (Joe Snell), 10ê Tebaxa 2023an. Girêdan. Dîmena giştî.

Heyama DAIŞê û bertekên Asûrî

  1. «Nirxandina nû ya stratejiyên rojavayî yên li dijî Dewleta Îslamî li Iraq û Sûriyeyê» – JSTOR, 2016. Girêdan. Paşveçûnên DAIŞê li qadên Kurdî.

  2. «Herêma Kurdistana Iraqê: danasîneke destpêkê» – Parlemana Brîtanyayê, 5ê Kanûna Pêşîn a 2025an. Girêdan. Bilindbûna DAIŞê û rola Kurdî.

  3. «Federalîzm, serhildan û serdestîya qanûnê li bakurê Sûriyeyê» – Arşîva Lêkolînên Zanistî, 2024. Girêdan. DAIŞ û xwerêveberiya Kurdî.

  4. «Rapora Kurdistanê» – USCIRF, 14ê Gulanê ya 2017an. Girêdan. Bandora DAIŞê li hindikahiyan.

  5. «Rêdîtin di nav nakokî û koçberiyê de: ezmûna Êzidiyan li Iraqa piştî DAIŞê» – Brandeis, 1ê Adara 2023an. Girêdan. Aloziyên Êzidî û Kurdî piştî DAIŞê.

  6. «Rêveberiya xwerêveberiya herêmî ya Kurdî li Sûriyeyê» – Cambridge, 2016. Girêdan. Êrîşên DAIŞê li Kurdan.

  7. «ÊRÎŞÊN QIRKIRINÊ YÊN LI DIJÎ XIRISTIYAN Û HINDIKAHIYÊN DIN ÊN OLλ – Congress.gov, bê dîrok. Girêdan. Êrîşên li hindikahiyan.

  8. «Reqa» – EIP, bê dîrok. Girêdan. Koçberkirina Kurdan ji aliyê DAIŞê ve.

  9. «Lêkolîneke li ser rewşa mafên mirovan li Kerkûkê» – UJAEN, 2023. Girêdan. Dagirkeriya DAIŞê.

  10. «stratejîk – mînak» – Legis Iowa, bê dîrok. Girêdan. DAIŞ Asûriyan neçar dike birevin.

  11. «Rojnamevanê Asûrî: YPGyê ji DAIŞê zêdetir Asûrî kuştine» – Assyria Post, 30ê Çileya 2026an. Girêdan. Îdîayên li ser milîsên Kurdî.

  12. «Televîzyona Kurdî Asûriyan wek «Kurdên xiristiyan» wêne dike» – Reddit, 29ê Kanûna Pêşîn a 2025an. Girêdan. Aloziyên nasnameyê.

Dagirkeriya Tirkiyeyê li Efrînê û bertek

  1. «Sûriye: şervanên bi piştgiriya Tirkiyeyê 4 sivîlên Kurd dikuşin» – HRW, 22ê Adara 2023an. Girêdan. Kuştinên SNAyê di heyama Newrozê de.

  2. «Sûc li Sûriyeyê: hovîtiyên ji ber çavan dûrxistî yên Efrînê» – ECCHR, 18ê Çileya 2024an. Girêdan. Dagirkeriya Tirkiyeyê û koçberî.

  3. «Pêşxistina kaosê: Efrîn piştî Operasyona Şaxa Zeytûnê» – PDF (Ceasefire), Tîrmeha 2020an. Girêdan. Talan û destdirêjî piştî dagirkeriyê.

  4. «Trajediya Efrînê» – Enstîtuya Kurdî ya Washingtonê, 13ê Tebaxa 2018an. Girêdan. Paşveçûna lêborîna olî.

  5. «Peyamên tevlihev ji DYE, dema Tirkiye êrîşî Kurdên Sûriyeyê dike» – NYT, 23ê Çileya 2018an. Girêdan. Bersiva DYE ya dagirkeriyê.

  6. «Paqijkirina etnîk li Efrînê, xwîn li destên Tirkiyeyê» – Demên Demokratîk ên Sûriyeyê, 2ê Tebaxa 2019an. Girêdan. Paqijkirina plankirî.

  7. «Kuştina fermandareke Kurd ji aliyê Tirkiyeyê ve» – YouTube, 3ê Tebaxa 2022an. Girêdan. Xwepêşandanên koçberan.

  8. «Hikûmeta #Sûriyeyê armanc dike koçberên hundirîn ên #Efrînê dorpêç bike» – Facebook, 2ê Sibatê ya 2021an. Girêdan. Stratejiya Tirkiyeyê.

  9. «Kurdîpedia – ÊZIDIYÊN EFRÎNÊ» – Kurdipedia, 20ê Adara 2023an. Girêdan. Bandorên li Êzidiyan.

  10. «#Efrîn şahidê #koçberiyê ye» – Facebook, 17ê Adara 2018an. Girêdan. Koçberî di heyama dagirkeriyê de.

Aloziyên Asûrî û Kurdî (2020-2023)

  1. «Niha çi li Yekîneyên Parastina Deşta Nînewayê hat?» – Kovara Asûrî, 26ê Cotmeha 2025an. Girêdan. Yekîtkirina dîsa ya NPUyê.

  2. «Guherîna demografîk hindikahiyên Deşta Nînewayê ditirsîne» – NIRIJ, 3ê Sibatê ya 2025an. Girêdan. Guherîn û tirs.

  3. «Yekîneyên Parastina Deşta Nînewayê» – Wikipedia, bê dîrok. Girêdan. Hêza nîvleşkerî ya Asûrî.

  4. «Neteweya Asûrî di bin gefeke domdar de» – Facebook, bê dîrok. Girêdan. Gefên domdar.

  5. «Rewşa ewlehî û siyasî li Deştên Nînewayê» – Çapemeniya Suryanî, 24ê Cotmeha 2025an. Girêdan. Parçebûn.

  6. «Bakurê Iraqê û axên Kurdistanî yên li ser wan nakokî heye» – Dîplomasiya Nûjen, 20ê Mijdara 2022an. Girêdan. Nakokî.

  7. «Iraq» – Enstîtuya Siyaseta Asûrî, 19ê Tîrmeha 2023an. Girêdan. Rêyên girtî.

  8. «Bihêzkirina hevgirtina civakî li Deştên Nînewayê» – SIPRI, Tebaxa 2024an. Girêdan. Alozî.

  9. «Ewlehî li Deştên Nînewayê: ji bo Asûriyan çi wate heye» – 1001 Nêrînên Iraqî, 19ê Çileya 2021an. Girêdan. Ewlehiya di nav nakokiyê de.

  10. «Siyaseta DYE çawa rê li ber jêbirina Asûriyan vedike» – MEForum, 25ê Îlona 2025an. Girêdan. Pêvekirin.

Êrîşa Dihokê ya 2025an

  1. «Êrîşa bi tevirê li Dihokê ya 2025an» – Wikipedia, bê dîrok. Girêdan. Êrîşa girêdayî DAIŞê li Akîtuyê.

  2. «Di 1ê Nîsana 2025an de, li Dihokê» – Instagram, 1ê Nîsana 2025an. Girêdan. Bêparastiya Asûriyan.

  3. «Zilamek bi tevirê 3 kesan birîndar dike» – Halifax City News, 1ê Nîsana 2025an. Girêdan. Hûrguliyên êrîşê.

  4. «Êrîşkarê êrîşa li pîrozkirina Asûrî bi DAIŞê ve girêdayî ye» – Aawsat, 2ê Nîsana 2025an. Girêdan. Piştrastkirina terorîzmê.

  5. «ISHM: 27ê Adarê – 03ê Nîsanê, 2025» – ReliefWeb, 3ê Nîsana 2025an. Girêdan. Motîva terorîzmê.

  6. «Zilamek bi tevirê 3 kesan birîndar dike» – Nûçeyên Olî, 3ê Nîsana 2025an. Girêdan. Êrîşa li meşa pîrozkirinê.

  7. «Di êrîşa bi tevirê de di heyama pîrozkirinên Akîtuyê de du kes birîndar bûn» – Rudaw, 1ê Nîsana 2025an. Girêdan. Birîndarî.

  8. «Di êrîşa bi tevirê li xiristiyanan de sê kes birîndar bûn» – Alîkariya Barnabas, 4ê Nîsana 2025an. Girêdan. Êrîşa li meşa pîrozkirinê.

  9. «Zilamek bi tevirê 3 kesan birîndar dike» – Atour, 1ê Nîsana 2025an. Girêdan. Hûrguliyên bêtir.

  10. «Êrîşkarekî girêdayî DAIŞê du kesan birîndar dike» – Dîroknivîsa Kurdistanê, 1ê Nîsana 2025an. Girêdan. Di Sersalê de.

Êrîşa Sûrî ya 2026an li dijî Kurdan û bertek

  1. «Pevçûnên Helebê (2025–2026)» – Wikipedia, bê dîrok. Girêdan. Hûrguliyên êrîşê.

  2. «Krîza Kurdî ya Sûriyeyê: dîmeneke giştî ya zêdebûna aloziyê» – PDF (JINSA), 21ê Çileya 2026an. Girêdan. Zêdebûna aloziyan.

  3. «Artêşa Sûriyeyê û HSDya bi serokatiya Kurdî hev sûcdar dikin» – Al Jazeera, 26ê Çileya 2026an. Girêdan. Binpêkirinên agirbestê.

  4. «Êrîşa Sûrî li dijî Kurdan li Helebê» – Navenda Soufan, 14ê Çileya 2026an. Girêdan. Îstîqrarê dixe bin mijê.

  5. «Ravekirin: êrîşa Hikûmeta Veguhestinê ya Sûriyeyê» – Navenda Agahiyan a Rojavayê, 10ê Çileya 2026an. Girêdan. Êrîşa li taxan.

  6. «Êrîşa bakurê rojhilatê Sûriyeyê ya 2026an» – Wikipedia, bê dîrok. Girêdan. Destpêkirina ji aliyê hikûmetê ve.

  7. «Pêşveçûna Sûriyeyê li qadên di destê Kurdan de» – NYT, 17ê Çileya 2026an. Girêdan. Girtina bajarokan.

  8. «Heleb: bi hezaran kes ji pevçûnan direvin» – BBC, 7ê Çileya 2026an. Girêdan. Kuştî di pevçûnan de.

  9. «Kurdên Sûriyeyê li dijî tundiya Helebê xwepêşandan dikin» – Reuters, 13ê Çileya 2026an. Girêdan. Meş.

  10. «Qedera du taxên Kurdî li Helebê» – MEForum, 8ê Çileya 2026an. Girêdan. Îstîqrarê diyar dike.