Ahmet Kavam ile Sovyet büyükelçisi İvan Sadçikov’un 4 Nisan 1946 notaları, çekilme görüşmelerini ortak petrol şirketi önerisine bağladı. Öneri parlamento onayı gerektiriyordu. Kürt tarihi açısından önemi, Mahabad çevresindeki güç dengesinin değişmesidir.
İşgal ve müzakereler
Britanya ve Sovyetler Birliği Ağustos 1941’de İran’ı işgal etti. Bruce Kuniholm merkezî devletin zayıflamasını, bölgesel hareketleri ve kuzeydeki Sovyet etkisini anlatır. 2 Mart 1946 çekilme tarihinde Britanya ve Amerikan kuvvetleri gitmiş, Sovyetler kalmıştı. İran BM’ye başvururken Kavam Moskova’yla görüştü. [1] Petrol, çekilme, egemenlik ve bölgesel yönetimler birbirine bağlandı.
Nisan notaları ne öneriyordu?
Wallace Murray’nin 9 Nisan telgrafı 4 Nisan notalarının çevirisini içerir. Şirket elli yıl çalışacak, paylar ilk yirmi beş yıldan sonra değişecekti. Kâr paylara göre bölünecek; İran petrol arazisini, Sovyetler ekipman ve giderleri sağlayacaktı. Tesisleri İran kuvvetleri koruyacak, sonraki kuruluş anlaşması yeni seçilen Meclisin onayına sunulacaktı. [2] Önerinin uygulanması hâlâ başka adımlar gerektiriyordu.
| Faaliyet dönemi | İran | SSCB |
|---|---|---|
| 1–25. yıllar | 49% | 51% |
| 26–50. yıllar | 50% | 50% |
Çekilme ve doğrulama
Sovyet notası 24 Mart’tan başlayarak bir buçuk ay öngörüyordu. [2] 6 Mayıs BM raporu Horasan, Gorgan, Mazenderan ve Gilan’dan tahliyeyi doğruladı. Azerbaycan’daki çekilme haberleri, etkili denetimi bulunmayan İran makamlarınca doğrudan doğrulanmamıştı. [3] Takvim, hareket haberi ve resmî doğrulama farklı aşamalardı. Mahabad’ın çöküşü yılın daha ilerleyen döneminde geldi.
Özerklik ve yenilgi
Borhanedin Yassin, 22 Ocak 1946 ilanını İran’ın toprak bütünlüğünü koruyan özerklik çerçevesinde ele alır. Çöküşte Sovyet çekilişi, devletin yeniden güçlenmesi ve aşiret desteğinin azalmasını vurgular; ordunun girişini 17 Aralık 1946’ya tarihler. Kadı Muhammed, Sadri Kadı ve Hüseyin Seyfi Kadı 31 Mart 1947’de idam edildi. [4] Barzani yaklaşık beş yüz silahlı adamla 17 Haziran 1947’de Sovyet Azerbaycanı’na geçti. [4] Bunlar yenilginin farklı sonuçlarıydı.
1947 Meclis reddi
George Allen 23 Ekim telgrafında önceki akşamki reddi 102’ye 2 olarak bildirir. Rıza Şafak’ın önerisini ve Kavam’ın oylamayı erteleme girişimini kaydeder; iki olumlu olmayan oy bir boş ve bir çekimserdi. [5] Musaddık’ın önceki rolü 1944 petrol görüşmesi kısıtlamalarına aitti. [1] Şirket bu şartlarla kurulmadı; ret Mahabad’ın düşüşünden ve idamlardan sonra geldi.
Kaynaklar ve ek okumalar
- Bruce R. Kuniholm, “Azarbaijan V: History from 1941 to 1947”, Encyclopaedia Iranica, 1988, updated 2016; occupation, oil negotiations and withdrawal.
- Foreign Relations of the United States, 1946, volume VII, document 306: Murray to the Secretary of State, 9 April 1946; translated 4 April notes.
- FRUS, 1946, volume VII, document 334: Stettinius to the Secretary of State, 6 May 1946; Iranian withdrawal report to the UN.
- Borhanedin A. Yassin, Vision or Reality? The Kurds in the Policy of the Great Powers, 1941–1947, Lund University Press, 1995, printed pp. 125–126, 145–149, 166 and 168.
- FRUS, 1947, volume V, document 685: Allen to the Secretary of State, 23 October 1947, noon; Majlis vote and debate.
- Mustafa Barzani in 1946, photograph attributed to a Mahabad photographer; Wikimedia Commons, public-domain file.