Onuncu yüzyılın ortalarıyla on birinci yüzyılın sonları arasında Kürt hanedanları, Zagros Dağları’ndan Kafkasya’ya, yukarı Dicle’den Hazar kıyılarına uzanan geniş toprakları yönetti. Bunlar törensel krallıklar değildi. Savaş içinde kuruldular, askerî güçle ayakta kaldılar ve sonunda yine bu güçle yıkıldılar.
Hasanveyhiler, orta Zagros’un denetimi için Büveyhilerle savaştı. Annaziler, İran-Irak sınırında bir yüzyıldan uzun süre sınır savaşları yürüttü. Mervaniler, Yukarı Mezopotamya’da silah gücüyle bir krallık kurdu. Revvadiler Tebriz’i ele geçirdi ve İran Azerbaycanı’nı Oğuz akınlarına karşı korudu. Şeddadiler ise Kafkasya’da Gürcistan Krallığı’na karşı iki yüzyıllık bir savaş verdi. Bu, tarihçilerin Kürt Ara Dönemi adını verdiği çağda Kürt hanedanlarının nasıl savaştığının hikâyesidir.
İçindekiler
Ayşani Savaşları ve Erken Kürt Direnişi
Azerbaycan’daki Revvadi Savaşları
Selçuklu Fethi ve Kürt Ara Dönemi’nin Sonu
Ayşani Savaşları ve Erken Kürt Direnişi
Hasanveyhilerden önce orta Zagros, Ayşanilerin mücadele alanıydı. Bu Kürt aşiret ailesinin emirleri Ganim ve Vindad, çökmekte olan Abbasi otoritesinden Dinever, Hemedan ve Nihavend’in denetimini almıştı. Yaklaşık elli yıl boyunca (yaklaşık MS 912–961) Ayşaniler, 945’te Bağdat’ı fethedip Irak ve Batı İran’da iktidarı yeniden düzenleyen Deylemli İran savaş beyleri Büveyhi hanedanına karşı silahlı direniş sürdürdü.
Ayşani direnişi, esas olarak kaynakları daha güçlü bir ova imparatorluğuna karşı dağ gerillası mücadelesiydi. Büveyhiler onları bastırmak için Zagros’a birçok sefer düzenledi; ancak dağlık arazi Kürt savunmacılara avantaj sağlıyordu. Yine de MS 959–960’a gelindiğinde iç parçalanma ve sürekli Büveyhi baskısı, Ayşani hanedanını çöküşe götürdü. Yıkılışları, Hasanveyhilerin dolduracağı siyasal boşluğu yarattı.
Hasanveyhi-Büveyhi Savaşları
Hasanveyhi hanedanını (yaklaşık MS 961–1015), orta Zagros’ta Kirmanşah çevresine yerleşmiş Kürt Berzikani aşiretinin reisi Hasanveyh bin Hüseyin kurdu. Hasanveyh başlangıçta Büveyhilerle ittifak yaptı; toprak tavizleri karşılığında rakiplerine yönelik seferlerde onlara yardım etti. Ancak bu, tâbiiyet değil, taktik bir ittifaktı.
Yaklaşık MS 970’te Büveyhi valisi Sehlan bin Müsafir, Hasanveyh’in büyüyen gücünü sınırlamaya çalıştı. Hasanveyh onunla savaşta karşılaştı ve kesin biçimde yendi. Bu zafer, Hasanveyhi ilkesini ortaya koydu: Yararlı olduğunda Büveyhilerle işbirliği yapmak, tehdit altında onlara direnmek. Hasanveyh, Hemedan çevresindeki nüfustan koruma ödemeleri aldı; orta Zagros’tan geçen hayati ticaret yollarını denetledi ve Bisütun’daki antik Ahameniş alanının güneyinde, Sermac’daki dağ üssünü güçlendirdi.
Hasanveyh MS 979’da ölünce oğulları yıkıcı bir veraset savaşına sürüklendi. Büveyhi hükümdarı Adudüddevle krizden yararlandı; Sermac’ı ele geçirdi, Hasanveyh’in birkaç oğlunu idam etti ve tercih ettiği aday Bedr bin Hasanveyh’i Büveyhilere bağlı bir yönetici olarak başa getirdi. Ancak Bedr, hamisinin beklediğinden çok daha yetenekli çıktı. Adudüddevle MS 983’te ölünce Bedr iktidarı korudu ve otuz yılı aşkın süre etkili biçimde yönetti.
Hasanveyhilerin nihai çöküşü MS 1009 ile 1015 arasında gerçekleşti. Bedr’in ölümünden sonra ardılları yükselen Annazi hanedanıyla karşı karşıya kaldı. Son önemli Hasanveyhi hükümdarı Tahir bin Hilal, yaklaşık MS 1015’te Annazi önderi Ebu’ş-Şevk tarafından yenilip öldürüldü. Annaziler, Hasanveyhilerin merkez bölgesini ilhak ederek Dinever, Şehrizor ve orta Zagros’taki topraklarını bünyelerine kattı.
Mervani Fetihleri
Mervani hanedanı (MS 983–1085), doğrudan askerî saldırıyla kuruldu. Van Gölü’nün güneyinde, Hizan yakınındaki Botan bölgesinden Kürt aşiret önderi Bâd bin Dostak, başlangıçta bir savaşçı grubunun komutanıydı. Büveyhi emiri Adudüddevle MS 983’te ölünce Bâd, Diyarbekir bölgesinin başlıca kenti Meyyafarikin’i ele geçirdi. Ardından hızla Diyarbakır, Ahlat, Erciş ve Van Gölü’nün kuzey kıyılarındaki stratejik mevzileri fethetti.
Bâd, Bizans iç savaşının, Genç Bardas Phokas’ın ayaklanmasının yarattığı karmaşadan yararlanarak Muş Ovası’nı ve Ermeni Platosu’nun en eski müstahkem kentlerinden Malazgirt’i ele geçirdi. Kent surlarını onardı ve Yukarı Mezopotamya’nın geniş bir bölümünde Mervani askerî denetimini kurdu. Musul’da kendi adına sikke bile bastırdı; böylece egemen bir hükümdar olarak yönetme hedefini gösterdi.
Bâd, MS 990’da Musul yakınlarında Hamdani hanedanıyla bir çatışmada öldürüldü. Ancak Mervani devleti, fethedilmiş toprakları sağlamlaştırıp Meyyafarikin’i hanedanın kalıcı başkenti yapan yeğeni el-Hasan bin Mervan yönetiminde ayakta kaldı. Mervaniler, askerî güç ve diplomatik pragmatizmi birleştirerek krallıklarını yaklaşık bir yüzyıl korudu; Kürtlerden, Süryanilerden, Ermenilerden ve Araplardan oluşan çeşitli bir nüfusu yönetti.
Annazi Sınır Savaşları
Kürt Şazencan aşiretinden gelen Annazi hanedanı (yaklaşık MS 990–1117), İran-Irak sınırındaki Hulvan’ı merkez alıyordu. Annaziler, sürekli sınır savaşlarıyla yaklaşık 130 yıl dayanarak Orta Çağ Zagros’unun en uzun yaşayan Kürt hanedanı oldu.
Kurucuları Ebu’l-Feth Muhammed bin Annaz (MS 1010’da öldü) yönetiminde Annaziler komşu güçlerle sürekli savaştı: Kuzeyde Hasanveyhiler, batıda Arap Mezyedi ve Ukayli hanedanları, güneyde Büveyhi kuvvetleri. MS 999’da Annaziler, Zahman bin Hendi komutasında Hanekin yakınlarında savaşarak topraklarını ovalara açılan alanlara genişletti. MS 1006’da Kirmanşah’ı istila ettiler; zayıflayan Hasanveyhileri tâbiiyete zorladılar.
Annazi çağının en çarpıcı askerî olayı, MS 1029’da Annazilerin istilacı Oğuz Türkmen akıncılarıyla çatıştığı Hemedan Muharebesi’ydi (Dinever yakınlarında). Bu Türkî göçebe savaşçılar giderek artan sayılarla Zagros’a ilerliyordu. Muharebe yeni bir stratejik gerçekliğin başlangıcını gösterdi: Kürt hanedanları artık yalnızca yerleşik İslam imparatorluklarıyla değil, hareketli ve saldırgan bir Türkî sınır gücüyle de savaşıyordu.
MS 1045’te Selçuklu komutanı İbrahim Yınal, Annazilere karşı büyük bir sefer başlattı; bu, Selçukluların Kürt topraklarına ilerleyişinin başlangıcıydı. Annaziler dağ savaşıyla stratejik boyun eğmeyi birleştirerek bu baskıdan sağ çıktı. Çağın diğer bütün Kürt hanedanlarından daha uzun dayandılar; ancak MS 1117’ye gelindiğinde güçleri bütünüyle Selçuklu imparatorluk sistemine alınmıştı.
Azerbaycan’daki Revvadi Savaşları
Revvadi hanedanı (yaklaşık MS 955–1071), Kafkasya-İran-Anadolu sınır kuşağına yayılan bir temelden Tebriz’i ve İran Azerbaycanı’nı yönetti. İlk yükselişleri, Müsafiri hanedanıyla savaş içeriyordu. Revvadiler, Tebriz bölgesinde egemen güç olmak için Müsafiri topraklarını sistematik olarak fethetti.
Revvadilerin en tehlikeli askerî sınaması, 1030’larda ve 1040’larda Azerbaycan’a büyük sayılarla akın etmeye başlayan Oğuz Türkmenlerinden geldi. MS 1040’ta Revvadi hükümdarı, hesaplanmış bir siyasal-askerî tasfiye kapsamında Oğuz aşiret önderlerini katletti. Bu, hedefli şiddetle Türkî tehdidi ortadan kaldırma girişimiydi. Acımasız strateji Revvadilere geçici bir yaşam süresi kazandırdı; fakat Selçuklu ilerleyişini durduramadı.
MS 1054’te Selçuklu sultanı Tuğrul Bey, Revvadi Beyliği’ni fethederek hanedanı tâbiiyete zorladı. MS 1071’de Alparslan, Revvadi yönetici kolunu resmen görevden uzaklaştırdı. Ancak hanedan, Meraga kolu olan Ahmedili atabegleri aracılığıyla küçülmüş biçimde yaşadı. Bu kol, 1227’deki Moğol istilasına kadar Selçuklu üstün egemenliği altında Kuzeybatı İran’ın bazı kesimlerini yönetmeyi sürdürdü.
Şeddadi-Gürcü Savaşları
Şeddadi hanedanı (MS 951–1199), bütün Kürt hanedanları arasında en uzun süreli askerî çatışmayı yürüttü: Güney Kafkasya’nın denetimi için Hristiyan Gürcistan Krallığı’na karşı iki yüzyıllık savaş. Muhammed bin Şeddad’ın MS 951’de antik Ermeni kenti Dvin’i ele geçirmesiyle kuruldu. Böylece Bizans, Ermenistan ve çeşitli İslam güçleri arasında çekişilmiş bir bölgede Kürt siyasal otoritesi oluşturuldu.
Gürcü-Şeddadi savaşları, on birinci yüzyılın başlarında ciddi biçimde başladı. MS 1012’de Gürcistan Kralı I. Giorgi, önemli Şeddadi üssü Şemkir’i kuşattı. Kuşatma başarısız oldu; ancak Gürcistan 1026’da Şemkir’i ikinci kez kuşatmak için döndü. Bu kuşatma da püskürtüldü. MS 1030’da Şeddadi emiri I. Fadl, bir seferden dönerken Gürcü-Ermeni kuvvetlerince pusuya düşürüldü; anlatıldığına göre çatışmada on bin adamını kaybetti.
MS 1040’taki Taşir Muharebesi, Şeddadiler için yıkıcı oldu. Birleşik Gürcü-Ermeni ordusu çeşitli yönlerden saldırarak Şeddadi kuvvetlerini hazırlıksız yakaladı. Orta Çağ tarihçisi Urfalı Mateos’a göre galipler, kaçan Şeddadi ordusunu beş gün boyunca izleyerek büyük kayıplar verdirdi. MS 1053’te Şeddadiler, Basra Kalesi’ni Gürcü kuvvetlerine kaybetti. MS 1068’de Şeddadilerin Kaheti istilası, Emir II. Fadl’ın esir alınmasıyla sonuçlandı.
Belirleyici Gürcü zaferleri on ikinci yüzyılda geldi. MS 1104 Ertsuhi Muharebesi’nde Gürcistan Kralı IV. Davit, Şeddadileri yendi. MS 1121 Didgori Muharebesi, esasen bir Gürcü-Selçuklu çatışması olsa da yenilen Müslüman koalisyonunda Şeddadi birlikleri de vardı. IV. Davit daha sonra MS 1124’te Şeddadilerin son büyük kenti Ani’yi ele geçirdi. Hanedan, MS 1199’daki son kuşatma Şeddadi yönetimini bütünüyle sona erdirene kadar Ani’de Gürcü tâbisi olarak varlığını sürdürdü.
Selçuklu Fethi ve Kürt Ara Dönemi’nin Sonu
Kürt Ara Dönemi, nihayetinde iç çöküşle değil, on birinci yüzyıl ortalarındaki Selçuklu Türklerinin istilalarıyla sona erdi. Tuğrul Bey ve Alparslan’ın yönetimindeki Büyük Selçuklu İmparatorluğu, Kürt hanedanlarını sistematik olarak birer birer fethetti: Revvadileri 1054’e, Mervanileri 1085’e, Annazileri 1117’ye kadar. Şeddadiler, ancak başlıca düşmanları Selçuklular değil Gürcistan olduğu için en uzun süre ayakta kaldı.
Mervanilerin yıkılışı özellikle acıydı. İhanet yoluyla gerçekleşti: Eski Mervani veziri İbn Cehîr, Bağdat’a kaçtı ve Selçuklu sultanı Melikşah’ı istilaya ikna etti. Selçuklular MS 1085’te Diyarbakır’ı fethederek Yukarı Mezopotamya’da bir yüzyıllık Kürt egemenliğini sona erdirdi. Azerbaycan’dan Fırat’a kadar toprakları denetleyen Kürt hanedanları, tâbi devletlere, haraç ödeyen yönetimlere veya hatıralara indirgenmişti.
Ancak Kürt Ara Dönemi’nin askerî gelenekleri kaybolmadı. Bir yüzyıl içinde Selçuklu düzeninin küllerinden yeni bir Kürt hanedanı doğacaktı: Tarihin en güçlü Kürt devletini kuracak Selahaddin’in Eyyubileri. Hasanveyhiler, Mervaniler ve Şeddadiler için savaşan savaşçılar, Eyyubi fetihlerini mümkün kılacak askerî altyapıyı oluşturmuştu: Kale ağları, aşiretlerden asker toplama sistemleri ve dağ savaşı uzmanlığı.
Zaman Çizelgesi
Yaklaşık MS 912–961 — Orta Zagros’ta Büveyhi seferlerine karşı Ayşani askerî direnişi.
MS 951 — Muhammed bin Şeddad Dvin’i ele geçirir. Şeddadi hanedanı kurulur.
Yaklaşık MS 955 — Revvadi-Müsafiri savaşı başlar. Revvadiler Tebriz’i alır.
Yaklaşık MS 961 — Hasanveyh bin Hüseyin, orta Zagros’ta Hasanveyhi hanedanını kurar.
MS 970 — Hasanveyh, Büveyhi valisi Sehlan bin Müsafir’i yener.
MS 979 — Hasanveyh ölür. Oğulları arasında veraset savaşı.
MS 983 — Bâd bin Dostak Meyyafarikin’i ele geçirir. Mervani hanedanı kurulur.
MS 990 — Bâd, Musul yakınlarında Hamdanilerle savaşta öldürülür. Annazi hanedanı kurulur.
MS 1006 — Annaziler Kirmanşah’ı istila eder. Hasanveyhiler tâbiiyete zorlanır.
MS 1012 — İlk Şemkir Kuşatması. Gürcistan Şeddadilere saldırır.
Yaklaşık MS 1015 — Hasanveyhi hanedanı Annaziler tarafından yıkılır.
MS 1029 — Hemedan Muharebesi. Annaziler Oğuz Türkmen akıncılarıyla savaşır.
MS 1030 — Şeddadi emiri I. Fadl pusuya düşürülür. On bin adam kaybedilir.
MS 1040 — Taşir Muharebesi. Gürcü-Ermeni kuvvetleri karşısında yıkıcı Şeddadi yenilgisi.
MS 1040 — Azerbaycan’da Revvadilerin Oğuz aşiret önderlerini katletmesi.
MS 1045 — Selçuklu komutanı İbrahim Yınal Annazilere sefer düzenler.
MS 1054 — Selçuklu sultanı Tuğrul Bey, Revvadi Beyliği’ni fetheder.
MS 1074 — Partshisi Muharebesi. Şeddadi-Selçuklu ittifakına karşı Gürcü zaferi.
MS 1085 — Selçuklular Diyarbakır’ı fetheder. Mervani hanedanı sona erer.
MS 1104 — Ertsuhi Muharebesi. Gürcistanlı IV. Davit Şeddadileri yener.
MS 1117 — Annazi iktidarının sonu. Zagros’un Kürt hanedanları bütünüyle Selçuklu sistemine alınır.
MS 1121 — Didgori Muharebesi. Şeddadi birlikleri Selçuklu-Gürcü savaşında yenilir.
MS 1124 — Gürcistan Ani’yi Şeddadilerden alır.
MS 1199 — Son Ani Kuşatması. Şeddadi hanedanının sonu.
Sık Sorulan Sorular
Kürt Ara Dönemi nedir?
Kürt Ara Dönemi, tarihçilerin yaklaşık MS 950 ile 1150 arasında Kürt hanedanlarının Orta Çağ İslam dünyasının geniş bölümlerini denetlediği dönem için kullandığı terimdir. Bu çağın başlıca hanedanları Hasanveyhiler, Annaziler, Mervaniler, Revvadiler ve Şeddadiler, birlikte Kafkasya’dan Basra Körfezi’ne, Diyarbakır’dan Tebriz’e uzanan toprakları yönetti. Dönem, Selçuklu Türklerinin fetihleriyle sona erdi.
Hangi Kürt hanedanı en uzun süre yaşadı?
Kürt Ara Dönemi hanedanları arasında Şeddadiler yaklaşık 248 yıl (MS 951–1199) ile en uzun süre yaşadı; ancak son onyıllarını Gürcü tâbisi olarak geçirdi. Annaziler yaklaşık 130 yıl (MS 990–1117) bağımsız iktidarı korudu; bu da onları Orta Çağ Zagros’unun en uzun yaşayan bağımsız Kürt hanedanı yapar.
Taşir Muharebesi neydi?
Taşir Muharebesi (MS 1040), birleşik Gürcü-Ermeni ordusu karşısında Şeddadi hanedanının yıkıcı yenilgisiydi. Orta Çağ tarihçisi Urfalı Mateos’a göre müttefik kuvvetler çeşitli yönlerden saldırdı; Şeddadi ordusunu bozguna uğrattı ve beş gün boyunca takip etti. Muharebe, sonunda Kafkasya’daki Kürt yönetiminin sona ermesine yol açan uzun Gürcü-Şeddadi savaşlarının parçasıydı.
Mervaniler kimdi?
Mervaniler, MS 983’ten 1085’e kadar Yukarı Mezopotamya’nın Diyarbekir bölgesini, Meyyafarikin’i merkez alarak yöneten bir Kürt hanedanıydı. Savaşçı Bâd bin Dostak’ın kurduğu hanedan, askerî seferlerle Diyarbakır’ı, Malazgirt’i ve Van Gölü çevresindeki toprakları fethetti. Eski bir vezirin onları Selçuklu sultanı Melikşah’a ihbar etmesinden sonra MS 1085’te Selçuklu Türklerine yenildi.
Selçuklular Kürt hanedanlarını nasıl sona erdirdi?
Büyük Selçuklu İmparatorluğu, on birinci yüzyılın ortalarından sonlarına kadar Kürt hanedanlarını sistematik olarak fethetti. Revvadiler 1054’e kadar tâbi hâle getirildi ve 1071’e kadar yönetimden uzaklaştırıldı. Mervaniler, iç ihanetten sonra 1085’te yıkıldı. Annaziler aşamalı olarak sisteme alındı ve 1117’ye kadar iktidarlarını kaybetti. Selçuklular, askerî fetihle diplomatik yönlendirmeyi birleştirip Kürtlerin iç bölünmelerinden yararlanarak eski Kürt topraklarında Türkî üstünlüğü kurdu.
Kürt askerî geleneği Selçuklu fetihlerinden sonra yaşadı mı?
Evet. Kürt Ara Dönemi hanedanları yıkılmış veya bünyeye alınmış olsa da Kürt askerî geleneği yaşayıp gelişti. Selçuklu fethinden sonraki bir yüzyıl içinde, Şeddadilerin bir zamanlar yönettiği Dvin’den gelen Kürt aile Selahaddin’in Eyyubi hanedanı, tarihin en güçlü Kürt devletini kurdu. Ara Dönem hanedanlarının geliştirdiği kale ağları, aşiretlerden asker toplama sistemleri ve dağ savaşı uzmanlığı, Eyyubi İmparatorluğu’nun askerî temellerini sağladı.
Kaynaklar
Britannica — Hasanveyhi Hanedanı
Vikipedi — Mervani Hanedanı (Diyarbekir)
Vikipedi — Gürcü-Şeddadi Savaşları
Bosworth, C. E., Yeni İslam Hanedanları, Edinburgh University Press, 1996.
Urfalı Mateos, Kronik (Şeddadi-Gürcü muharebeleri için).
Minorsky, V., Kafkasya Tarihi Araştırmaları, Cambridge University Press, 1953.