لە نێوان ناوەڕاستی سەدەی دەیەم و کۆتایی سەدەی یازدەهەمدا، بنەماڵە کوردییەکان فەرمانڕەوایی خاکێکی فراوانیان کرد، لە چیاکانی زاگرۆسەوە بۆ قەفقاز، لە سەرووی دیجلەوە بۆ کەنارەکانی دەریای قەزوین. ئەمانە پاشایەتیی ڕێوڕەسمی نەبوون. لە شەڕدا پێک هاتن، بە هێزی سەربازی پارێزران و لە کۆتاییدا بە هەمان هێز لەناو چوون.
حەسەنەوەییەکان بۆ کۆنترۆڵی ناوەڕاستی زاگرۆس لەگەڵ بۆیەهییەکان جەنگان. عەنازییەکان بۆ زیاتر لە سەدەیەک شەڕی سنوورییان لەسەر سنووری ئێران–عێراق کرد. مەروانییەکان بە هێزی چەک پاشایەتییەکیان لە سەرووی میسۆپۆتامیادا دروست کرد. ڕەوادییەکان تەورێزیان داگیر کرد و ئازەربایجانی ئێرانییان لە هێرشەکانی ئۆغوز پاراست. شەدادییەکانیش بۆ دوو سەدە لە قەفقازدا لەگەڵ پاشایەتیی گورجستان جەنگان. ئەمە چیرۆکی ئەوەیە کە بنەماڵە کوردییەکان چۆن چوونە شەڕ لەو سەردەمەی مێژوونووسان پێی دەڵێن سەردەمی نێوانیی کورد.
ناوەڕۆک
شەڕەکانی عەیشانییەکان و بەرەنگاربوونەوەی سەرەتایی کورد
شەڕەکانی ڕەوادییەکان لە ئازەربایجان
داگیرکاریی سەلجووقی و کۆتایی سەردەمی نێوانیی کورد
شەڕەکانی عەیشانییەکان و بەرەنگاربوونەوەی سەرەتایی کورد
پێش حەسەنەوەییەکان، ناوەڕاستی زاگرۆس جێی ململانێی عەیشانییەکان بوو ــ بنەماڵەیەکی هۆزیی کورد کە میرەکانی، غانم و وینداد، کۆنترۆڵی دینەوەر، هەمەدان و نەهاوەندیان لە دەسەڵاتی داڕووخاوی عەباسی سەندبووەوە. بۆ نزیکەی پەنجا ساڵ (نزیکەی 912–961ی زایینی)، عەیشانییەکان بەرەنگاربوونەوەی چەکدارییان دژی بنەماڵەی بۆیەهی پاراست، ئەو سەردارە دەیلەمییە ئێرانییانەی کە لە 945 بەغدایان داگیر کردبوو و دەسەڵاتیان لە سەرانسەری عێراق و ڕۆژئاوای ئێراندا دووبارە ڕێک خستبووەوە.
بەرەنگاربوونەوەی عەیشانی بە بنەڕەت هەڵمەتێکی چریکیی شاخ بوو دژی ئیمپراتۆرییەکی دەشتی کە سەرچاوەی زیاتری هەبوو. بۆیەهییەکان چەندین هەڵمەتیان بۆ ناو زاگرۆس دەست پێ کرد بۆ سەرکوتکردنیان، بەڵام خاکی شاخاوی لە بەرژەوەندیی بەرگریکارە کوردەکاندا بوو. بەڵام تا 959–960ی زایینی، پەرتەوازەیی ناوخۆیی و فشاری بەردەوامی بۆیەهی بنەماڵەی عەیشانییان بەرەو ڕووخان برد. ڕووخانیان ئەو بۆشاییە سیاسییەی دروست کرد کە حەسەنەوەییەکان پڕیان دەکردەوە.
شەڕەکانی حەسەنەوەی–بۆیەهی
بنەماڵەی حەسەنەوەی (نزیکەی 961–1015ی زایینی) لەلایەن حەسەنەوەی کوڕی حوسێنەوە دامەزرا، سەرۆکێکی هۆزی کوردی بەرزیکانی کە بنکەکەی لە ناوەڕاستی زاگرۆس لە دەوروبەری کرماشان بوو. حەسەنەوەی سەرەتا لەگەڵ بۆیەهییەکان هاوپەیمان بوو و لە بەرامبەر سازشەکانی بواری خاکدا، یارمەتیی لە هەڵمەتەکانی دژی ڕکابەرەکاندا دەدان. بەڵام ئەمە هاوپەیمانییەکی تاکتیکی بوو، نەک ملکەچبوون.
نزیکەی 970ی زایینی، والیی بۆیەهی سەهلانی کوڕی موسافیر هەوڵی دا هێزی گەشەکردووی حەسەنەوەی سنووردار بکات. حەسەنەوەی لە شەڕدا ڕووبەڕووی بووەوە و بە شێوەیەکی یەکلایی شکستی دا. ئەم سەرکەوتنە بنەمای حەسەنەوەیی دانا: کاتێک سوودی هەیە لەگەڵ بۆیەهییەکان هاوکاری بکەن، و کاتێک هەڕەشەیان لێ دەکرێت بەرەنگاریان ببنەوە. حەسەنەوەی پارەی پاراستنی لە دانیشتووانی دەوروبەری هەمەدان دەسەند، کۆنترۆڵی ڕێگا بازرگانییە زۆر گرنگەکانی ناوەڕاستی زاگرۆسی دەکرد و پێگە شاخاوییە بەهێزەکەی لە سەرمەج، لە باشووری شوێنە کۆنە هەخامەنشییەکەی بیستوون، پتەو کرد.
کاتێک حەسەنەوەی لە 979ی زایینی مرد، کوڕەکانی کەوتنە ناو شەڕێکی وێرانکەری جێنشینی. فەرمانڕەوای بۆیەهی عەزودەددەولە قەیرانەکەی قۆستەوە، سەرمەجی داگیر کرد، چەند کوڕێکی حەسەنەوەی ئیعدام کرد و پاڵێوراوی دڵخوازی خۆی، بەدری کوڕی حەسەنەوەی، وەک فەرمانڕەوایەکی ملکەچی بۆیەهی دانا. بەڵام بەدر دەرکەوت زۆر تواناترە لەوەی پشتگیرەکەی چاوەڕێی دەکرد. کاتێک عەزودەددەولە لە 983ی زایینی مرد، بەدر دەسەڵاتی پاراست و بۆ زیاتر لە سێ دەیە بە کارایی فەرمانڕەوایی کرد.
ڕووخانی کۆتاییی حەسەنەوەییەکان لە نێوان 1009 و 1015ی زایینی ڕوویدا. دوای مردنی بەدر، جێنشینەکانی ڕووبەڕووی بنەماڵەی سەرهەڵداوی عەنازی بوونەوە. دوا فەرمانڕەوای گرنگی حەسەنەوەی، تاهیری کوڕی هیلال، نزیکەی 1015ی زایینی لەلایەن سەرکردەی عەنازی ئەبوو شەوکەوە شکست درا و کوژرا. عەنازییەکان ناوەندی حەسەنەوەییەکانیان خستە سەر خاکی خۆیان و خاکەکانیان لە دینەوەر، شارەزوور و ناوەڕاستی زاگرۆسدا لە خۆ گرت.
داگیرکارییەکانی مەروانییەکان
بنەماڵەی مەروانی (983–1085ی زایینی) تەنها بە هێرشکاریی سەربازی دامەزرا. باز کوڕی دۆستەک، سەرکردەیەکی هۆزیی کورد لە ناوچەی بۆتان لە نزیک حیزان، لە باشووری دەریاچەی وان، وەک فەرماندەی دەستەیەکی جەنگاوەر دەستی پێ کرد. کاتێک میری بۆیەهی عەزودەددەولە لە 983ی زایینی مرد، باز مەیافارقینی داگیر کرد ــ شاری سەرەکیی ناوچەی دیاربەکر ــ و بە خێرایی دیاربەکر، ئەخلات، ئەرجیش و پێگە ستراتیژییەکانی بە درێژایی کەنارەکانی باکووری دەریاچەی وان داگیر کرد.
باز شڵەژانی شەڕی ناوخۆی بیزەنتیی قۆستەوە ــ ڕاپەڕینی بارداس فۆکاسی بچووکتر ــ بۆ داگیرکردنی دەشتی مووش و قەڵای مەلازگرد، یەکێک لە کۆنترین شارە قەڵابەندەکانی بەرزاییەکانی ئەرمەنستان. دیوارە بەرگرییەکانی شارەکەی نوێ کردەوە و کۆنترۆڵی سەربازیی مەروانیی بەسەر بەشێکی فراوانی سەرووی میسۆپۆتامیادا سەپاند. تەنانەت لە مووسڵ سکەی بە ناوی خۆیەوە لێ دا، کە ئامانجی فەرمانڕەوایی وەک دەسەڵاتدارێکی سەربەخۆی نیشان دەدا.
لە 990ی زایینی، باز لە شەڕێکدا لە نزیک مووسڵ لە ململانێیەک لەگەڵ بنەماڵەی حەمدانیدا کوژرا. بەڵام دەوڵەتی مەروانی لە ژێر برازا/خوشکەزاکەی، حەسەنی کوڕی مەرواندا، مایەوە کە خاکە داگیرکراوەکانی پتەو کرد و مەیافارقینی کردە پایتەختی هەمیشەیی بنەماڵەکە. مەروانییەکان بۆ نزیکەی سەدەیەک بە تێکەڵەیەک لە هێزی سەربازی و واقیعخوازیی دیپلۆماسی پاشایەتییەکەیان پاراست و فەرمانڕەوایی دانیشتووانێکی جۆراوجۆری کورد، سریانی، ئەرمەنی و عەرەبیان کرد.
شەڕە سنوورییەکانی عەنازییەکان
بنەماڵەی عەنازی (نزیکەی 990–1117ی زایینی) بنکەکەی لە حەڵوان بوو لەسەر سنووری ئێران–عێراق، و لە تیرەی کوردی شادەنجان هاتبوو. عەنازییەکان درێژترین ماوەی ماندنەوەیان هەبوو لە نێوان بنەماڵە کوردییەکانی زاگرۆسی سەردەمی ناوەڕاستدا، و بۆ نزیکەی 130 ساڵ لە ناو شەڕی سنووریی بەردەوامدا مانەوە.
لە ژێر دامەزرێنەرەکەیان، ئەبولفەتح محەمەدی کوڕی عەناز (لە 1010ی زایینی مرد)، عەنازییەکان بە بەردەوامی دژی هێزە هاوسێکان جەنگان: حەسەنەوەییەکان لە باکوور، بنەماڵە عەرەبییەکانی مەزیەدی و عوقەیلی لە ڕۆژئاوا و هێزەکانی بۆیەهی لە باشوور. لە 999ی زایینی، عەنازییەکان بە سەرکردایەتیی زەهمانی کوڕی هەندی لە نزیک خانەقین شەڕیان کرد و خاکەکەیان بۆ ڕێڕەوە دەشتییەکان فراوان کرد. لە 1006ی زایینی، هێرشێکیان بۆ کرماشان دەست پێ کرد و حەسەنەوەییە لاوازکراوەکانیان ناچار کرد ملکەچ بن.
بەرچاوترین ڕووداوی سەربازیی سەردەمی عەنازی، شەڕی هەمەدان (لە نزیک دینەوەر) لە 1029ی زایینی بوو، کاتێک عەنازییەکان لەگەڵ هێرشبەرە تورکمانە ئۆغوزە داگیرکارەکان جەنگان. ئەم جەنگاوەرە کۆچەرە تورکییانە بە ژمارەیەکی ڕوو لە زیادبوون چووبوونە ناو زاگرۆس، و شەڕەکە دەستپێکی واقیعێکی ستراتیژیی نوێی نیشان دا: بنەماڵە کوردییەکان چیتر تەنها دژی ئیمپراتۆرییە ئیسلامییە دامەزراوەکان نەدەجەنگان، بەڵکو دژی بەرەیەکی سنووریی تورکیی جووڵاو و هێرشبەریش دەجەنگان.
لە 1045ی زایینی، فەرماندەی سەلجووقی ئیبراهیم ییناڵ هەڵمەتێکی گەورەی دژی عەنازییەکان دەست پێ کرد، کە دەستپێکی پێشڕەویی سەلجووقی بۆ ناو خاکی کوردی نیشان دا. عەنازییەکان بە تێکەڵەیەک لە شەڕی شاخ و ملکەچبوونی ستراتیژی لەم فشارە دەرباز بوون. لە هەر بنەماڵەیەکی کوردیی دیکەی سەردەمەکە زیاتر مانەوە، بەڵام تا 1117ی زایینی، دەسەڵاتەکەیان بە تەواوی لە سیستەمی ئیمپراتۆریی سەلجووقیدا لە خۆ گیرابوو.
شەڕەکانی ڕەوادییەکان لە ئازەربایجان
بنەماڵەی ڕەوادی (نزیکەی 955–1071ی زایینی) فەرمانڕەوایی تەورێز و ئازەربایجانی ئێرانی لە بنکەیەکەوە دەکرد کە بە هەردوو بەری سنووری قەفقاز–ئێران–ئەناتۆلیادا درێژ ببووەوە. سەرهەڵدانی سەرەتاییان شەڕی دژی بنەماڵەی موسافیری لە خۆ گرت، کە ڕەوادییەکان بە شێوەیەکی ڕێکخراو خاکەکانیان داگیر کرد بۆ ئەوەی خۆیان وەک هێزی زاڵی ناوچەی تەورێز جێگیر بکەن.
ڕەوادییەکان ڕووبەڕووی مەترسیدارترین ئاستەنگی سەربازییان لە ئۆغوزە تورکمانەکانەوە بوونەوە، کە تا دەیەکانی 1030 و 1040 بە ژمارەی زۆر دەستیان بە هێرش بۆ ناو ئازەربایجان کرد. لە 1040ی زایینی، فەرمانڕەوای ڕەوادی کۆمەڵکوژییەکی سەرۆکە هۆزییەکانی ئۆغوزی ئەنجام دا لە پاکتاوێکی سیاسی–سەربازیی هەژمارکراودا ــ هەوڵێک بۆ لەناوبردنی هەڕەشەی تورکی بە توندوتیژیی ئامانجدار. ئەم ستراتیژییە دڕندانەیە ماندنەوەیەکی کاتیی بۆ ڕەوادییەکان کڕی، بەڵام نەیتوانی پێشڕەویی سەلجووقی ڕابگرێت.
لە 1054ی زایینی، سوڵتانی سەلجووقی توغرڵ بەگ میرنشینی ڕەوادی داگیر کرد و بنەماڵەکەی ناچار کرد ملکەچ بێت. لە 1071ی زایینی، ئەلپ ئەرسەلان بە فەرمی بنەماڵەی فەرمانڕەوای ڕەوادی لە دەسەڵات دوور خستەوە. بەڵام بنەماڵەکە بە شێوەیەکی بچووککراوە لە ڕێگەی لقی مەڕاغەوە ــ ئەتابەگە ئەحمەدیلییەکان ــ مایەوە کە لە ژێر دەسەڵاتی سەلجووقیدا بەردەوام بوون لە فەرمانڕەوایی بەشەکانی باکووری ڕۆژئاوای ئێران تا داگیرکاریی مەغۆلی 1227.
شەڕەکانی شەدادی–گورجی
بنەماڵەی شەدادی (951–1199ی زایینی) درێژترین ململانێی سەربازیی بەردەوامی هەر بنەماڵەیەکی کوردی کرد: شەڕێکی دووسەدەیی دژی پاشایەتیی مەسیحیی گورجستان بۆ کۆنترۆڵی باشووری قەفقاز. بنەماڵەکە کاتێک دامەزرا کە محەمەدی کوڕی شەداد لە 951ی زایینی شاری کۆنی ئەرمەنیی دوینی داگیر کرد، و دەسەڵاتی سیاسیی کوردی لە ناوچەیەکدا دامەزراند کە بیزەنت، ئەرمەنستان و چەندین هێزی ئیسلامی ململانێیان لەسەر دەکرد.
شەڕەکانی گورجی–شەدادی لە سەرەتای سەدەی یازدەهەمدا بە جدی دەستیان پێ کرد. لە 1012ی زایینی، پاشا جۆرجی Iی گورجستان شەمکیری، پێگەیەکی بەهێزی گرنگی شەدادی، گەمارۆ دا. گەمارۆکە شکستی هێنا، بەڵام گورجستان لە 1026دا گەڕایەوە بۆ گەمارۆیەکی دووەمی شەمکیر کە ئەویش شکێنرا. لە 1030ی زایینی، میری شەدادی فەزڵی I کاتێک لە هەڵمەتێک دەگەڕایەوە، کەوتە کەمینی هێزە گورجی–ئەرمەنییەکان و بەگوێرەی ڕاپۆرتەکان دە هەزار پیاوی لە جەنگەکەدا لەدەست دا.
لە 1040ی زایینی، شەڕی تاشیر بۆ شەدادییەکان وێرانکەر بوو. سوپایەکی یەکگرتووی گورجی–ئەرمەنی لە چەندین ئاڕاستەوە هێرشی کرد و هێزە شەدادییەکانی غافڵگیر کرد. بەگوێرەی تۆمارنووسی مێژوویی سەردەمی ناوەڕاست، مەتای ئەدێسا، سەرکەوتووان بۆ پێنج ڕۆژ سوپای هەڵاتووی شەدادییان ڕاونان و کوژراو و برینداری زۆریان بەو سوپایە گەیاند. لە 1053ی زایینی، شەدادییەکان قەڵای بەسرەیان بە هێزە گورجییەکان دۆڕاند. لە 1068ی زایینی، هێرشی شەدادی بۆ کاخێتی بە دەستگیرکردنی میر فەزڵی II کۆتایی هات.
سەرکەوتنە یەکلاییەکانی گورجستان لە سەدەی دوازدەهەمدا هاتن. لە شەڕی ئێرتسوخی لە 1104ی زایینی، پاشا داڤیدی IVی گورجستان شەدادییەکانی شکست دا. شەڕی دیدگۆری لە 1121ی زایینی ــ هەرچەندە بە شێوەیەکی سەرەکی ململانێی گورجی–سەلجووقی بوو ــ یەکە شەدادییەکانی لە هاوپەیمانیی موسڵمانە شکستخواردووەکەدا لە خۆ گرت. پاشان داڤیدی IV لە 1124ی زایینی ئانی، دوا شاری گەورەی شەدادییەکانی، داگیر کرد. بنەماڵەکە وەک ملکەچی گورجستان لە ئانیدا مایەوە تا گەمارۆی کۆتایی لە 1199ی زایینی فەرمانڕەوایی شەدادیی بە تەواوی کۆتایی پێ هێنا.
داگیرکاریی سەلجووقی و کۆتایی سەردەمی نێوانیی کورد
سەردەمی نێوانیی کورد لە کۆتاییدا بە داگیرکارییە تورکییەکانی سەلجووق لە ناوەڕاستی سەدەی یازدەهەم کۆتایی هات، نەک بە ڕووخانی ناوخۆیی. ئیمپراتۆریی گەورەی سەلجووق، بە سەرکردایەتیی سوڵتانەکان توغرڵ بەگ و ئەلپ ئەرسەلان، بە شێوەیەکی ڕێکخراو بنەماڵە کوردییەکانی یەک بە یەک داگیر کرد: ڕەوادییەکان تا 1054، مەروانییەکان تا 1085 و عەنازییەکان تا 1117. شەدادییەکان تەنها لەبەر ئەوە درێژترین ماوە مانەوە کە گورجستان بووە دوژمنی سەرەکییان، نەک سەلجووقییەکان.
ڕووخانی مەروانییەکان بە تایبەتی تاڵ بوو. بە خیانەت هات: ئیبن جەهیر، وەزیرێکی پێشووی مەروانی، بۆ بەغدا هەڵهات و سوڵتانی سەلجووقی مەلیکشا ڕازی کرد داگیرکاری بکات. سەلجووقییەکان لە 1085ی زایینی دیاربەکرییان داگیر کرد و کۆتاییان بە سەدەیەک سەروەریی کورد لە سەرووی میسۆپۆتامیادا هێنا. ئەو بنەماڵە کوردییانەی خاکیان لە ئازەربایجانەوە بۆ فوڕات کۆنترۆڵ دەکرد، بوونە ملکەچ و باجدەر یان تەنها یادەوەری.
بەڵام نەریتە سەربازییەکانی سەردەمی نێوانیی کورد لەناو نەچوون. لە ماوەی سەدەیەکدا، بنەماڵەیەکی نوێی کورد لە خۆڵەمێشی ڕێکخستنی سەلجووقییەوە سەری هەڵدەدا: ئەیووبییەکانی سەڵاحەدین، کە بەهێزترین دەوڵەتی کوردیان لە مێژوودا دروست دەکرد. ئەو جەنگاوەرانەی بۆ حەسەنەوەییەکان، مەروانییەکان و شەدادییەکان جەنگان، ژێرخانی سەربازییان دامەزراندبوو ــ تۆڕەکانی قەڵا، سیستەمەکانی بانگکردنی هۆزەکان و ئەزموونی شەڕی شاخ ــ کە داگیرکارییەکانی ئەیووبییەکانی شیاو دەکرد.
هێڵی کات
نزیکەی 912–961ی زایینی ــ بەرەنگاربوونەوەی سەربازیی عەیشانی دژی هەڵمەتەکانی بۆیەهی لە ناوەڕاستی زاگرۆس.
951ی زایینی ــ محەمەدی کوڕی شەداد دوین داگیر دەکات. بنەماڵەی شەدادی دادەمەزرێت.
نزیکەی 955ی زایینی ــ شەڕی ڕەوادی–موسافیری دەست پێ دەکات. ڕەوادییەکان تەورێز داگیر دەکەن.
نزیکەی 961ی زایینی ــ حەسەنەوەی کوڕی حوسێن بنەماڵەی حەسەنەوەی لە ناوەڕاستی زاگرۆس دادەمەزرێنێت.
970ی زایینی ــ حەسەنەوەی والیی بۆیەهی، سەهلانی کوڕی موسافیر، شکست دەدات.
979ی زایینی ــ مردنی حەسەنەوەی. شەڕی جێنشینی لە نێوان کوڕەکانیدا.
983ی زایینی ــ باز کوڕی دۆستەک مەیافارقین داگیر دەکات. بنەماڵەی مەروانی دادەمەزرێت.
990ی زایینی ــ باز لە شەڕی دژی حەمدانییەکاندا لە نزیک مووسڵ دەکوژرێت. بنەماڵەی عەنازی دادەمەزرێت.
1006ی زایینی ــ هێرشی عەنازی بۆ کرماشان. حەسەنەوەییەکان ناچار دەکرێن ملکەچ بن.
1012ی زایینی ــ یەکەم گەمارۆی شەمکیر. گورجستان هێرش دەکاتە سەر شەدادییەکان.
نزیکەی 1015ی زایینی ــ بنەماڵەی حەسەنەوەی لەلایەن عەنازییەکانەوە لەناو دەبرێت.
1029ی زایینی ــ شەڕی هەمەدان. عەنازییەکان لەگەڵ هێرشبەرە تورکمانە ئۆغوزەکان دەجەنگن.
1030ی زایینی ــ میری شەدادی فەزڵی I دەکەوێتە کەمین. دە هەزار پیاو لەدەست دەچن.
1040ی زایینی ــ شەڕی تاشیر. شکستی وێرانکەری شەدادییەکان لەلایەن هێزە گورجی–ئەرمەنییەکانەوە.
1040ی زایینی ــ کۆمەڵکوژیی سەرۆکە هۆزییەکانی ئۆغوز لەلایەن ڕەوادییەکانەوە لە ئازەربایجان.
1045ی زایینی ــ فەرماندەی سەلجووقی ئیبراهیم ییناڵ هەڵمەتی دژی عەنازییەکان دەکات.
1054ی زایینی ــ سوڵتانی سەلجووقی توغرڵ بەگ میرنشینی ڕەوادی داگیر دەکات.
1074ی زایینی ــ شەڕی پارتسخیسی. سەرکەوتنی گورجستان بەسەر هاوپەیمانیی شەدادی–سەلجووقیدا.
1085ی زایینی ــ سەلجووقییەکان دیاربەکر داگیر دەکەن. کۆتایی بنەماڵەی مەروانی.
1104ی زایینی ــ شەڕی ئێرتسوخی. داڤیدی IVی گورجستان شەدادییەکان شکست دەدات.
1117ی زایینی ــ کۆتایی دەسەڵاتی عەنازی. بنەماڵە کوردییەکانی زاگرۆس بە تەواوی لەلایەن سەلجووقییەکانەوە لە خۆ دەگیرێن.
1121ی زایینی ــ شەڕی دیدگۆری. یەکە شەدادییەکان لە شەڕی سەلجووقی–گورجیدا شکست دەخۆن.
1124ی زایینی ــ گورجستان ئانی لە شەدادییەکان داگیر دەکات.
1199ی زایینی ــ گەمارۆی کۆتاییی ئانی. کۆتایی بنەماڵەی شەدادی.
پرسیارە باوەکان
سەردەمی نێوانیی کورد چییە؟
سەردەمی نێوانیی کورد دەستەواژەیەکە کە مێژوونووسان بۆ وەسفکردنی ماوەی نزیکەی 950 تا 1150ی زایینی بەکاری دەهێنن، کاتێک بنەماڵە کوردییەکان بەشێکی گەورەی جیهانی ئیسلامیی سەردەمی ناوەڕاستیان کۆنترۆڵ دەکرد. بنەماڵە سەرەکییەکانی ئەم سەردەمە ــ حەسەنەوەی، عەنازی، مەروانی، ڕەوادی و شەدادی ــ بە کۆمەڵ فەرمانڕەوایی ئەو خاکانەیان دەکرد کە لە قەفقازەوە بۆ کەنداوی فارس و لە دیاربەکرەوە بۆ تەورێز درێژ دەبوونەوە. سەردەمەکە بە داگیرکارییە تورکییەکانی سەلجووق کۆتایی هات.
کام بنەماڵەی کوردی درێژترین ماوە مایەوە؟
لە نێوان بنەماڵەکانی سەردەمی نێوانیی کورددا، شەدادییەکان بۆ نزیکەی 248 ساڵ (951–1199ی زایینی) درێژترین ماوە مانەوە، هەرچەندە دەیەکانی کۆتاییان وەک ملکەچی گورجستان بەسەر برد. عەنازییەکان بۆ نزیکەی 130 ساڵ (990–1117ی زایینی) دەسەڵاتی سەربەخۆیان پاراست، بەمەش درێژترین ماوەی ماندنەوەیان هەبوو لە نێوان بنەماڵە سەربەخۆ کوردییەکانی زاگرۆسی سەردەمی ناوەڕاستدا.
شەڕی تاشیر چی بوو؟
شەڕی تاشیر (1040ی زایینی) شکستێکی وێرانکەر بوو بۆ بنەماڵەی شەدادی بە دەستی سوپایەکی یەکگرتووی گورجی–ئەرمەنی. بەگوێرەی تۆمارنووسی مێژوویی سەردەمی ناوەڕاست، مەتای ئەدێسا، هێزە هاوپەیمانەکان لە چەندین ئاڕاستەوە هێرشیان کرد و سوپای شەدادییان تێک شکاند و بۆ پێنج ڕۆژ ڕاویان نا. شەڕەکە بەشێک بوو لە شەڕە درێژەکانی گورجی–شەدادی کە لە کۆتاییدا بوونە هۆی کۆتاییهاتنی فەرمانڕەوایی کورد لە قەفقازدا.
مەروانییەکان کێ بوون؟
مەروانییەکان بنەماڵەیەکی کوردی بوون کە لە 983 تا 1085ی زایینی فەرمانڕەوایی ناوچەی دیاربەکری سەرووی میسۆپۆتامیایان دەکرد، بە ناوەندێک لە شاری مەیافارقین. جەنگاوەر باز کوڕی دۆستەک دایمەزراندن و لە ڕێگەی هەڵمەتی سەربازییەوە دیاربەکر، مەلازگرد و خاکەکانی دەوروبەری دەریاچەی وانیان داگیر کرد. لە 1085ی زایینی کەوتنە دەستی تورکە سەلجووقییەکان، دوای ئەوەی وەزیرێکی پێشوو لە بەرژەوەندیی سوڵتانی سەلجووقی مەلیکشا خیانەتی لێ کردن.
سەلجووقییەکان چۆن کۆتاییان بە بنەماڵە کوردییەکان هێنا؟
ئیمپراتۆریی گەورەی سەلجووق لە ناوەڕاست تا کۆتایی سەدەی یازدەهەمدا بە شێوەیەکی ڕێکخراو بنەماڵە کوردییەکانی داگیر کرد. ڕەوادییەکان تا 1054 ملکەچ کران و تا 1071 لە دەسەڵات دوور خرانەوە. مەروانییەکان لە 1085 دوای خیانەتی ناوخۆیی ڕووخان. عەنازییەکان وردەوردە لە خۆ گیران و تا 1117 دەسەڵاتیان لەدەست دا. سەلجووقییەکان داگیرکاریی سەربازییان لەگەڵ دەستکاریکردنی دیپلۆماسیدا تێکەڵ کرد و دابەشبوونە ناوخۆییەکانی کوردیان قۆستەوە بۆ سەپاندنی بەرتریی تورکی بەسەر خاکە پێشووترە کوردییەکاندا.
ئایا نەریتی سەربازیی کورد دوای داگیرکارییەکانی سەلجووق مایەوە؟
بەڵێ. هەرچەندە بنەماڵەکانی سەردەمی نێوانیی کورد لەناو چوون یان لە خۆ گیران، نەریتی سەربازیی کورد مایەوە و گەشەی کرد. لە ماوەی سەدەیەک دوای داگیرکاریی سەلجووق، بنەماڵەی ئەیووبیی سەڵاحەدین ــ بنەماڵەیەکی کورد لە دوین، هەمان شار کە شەدادییەکان جارێک فەرمانڕەوایییان کردبوو ــ بەهێزترین دەوڵەتی کوردیان لە مێژوودا دروست کرد. تۆڕەکانی قەڵا، سیستەمەکانی بانگکردنی هۆزەکان و ئەزموونی شەڕی شاخ کە بنەماڵەکانی سەردەمی نێوانی پەرەیان پێ دا، بناغە سەربازییەکانی ئیمپراتۆریی ئەیووبییان دابین کرد.
سەرچاوەکان
بریتانیکا ــ بنەماڵەی حەسەنەوەی
ویکیپیدیا ــ بنەماڵەی مەروانی (دیاربەکر)
ویکیپیدیا ــ شەڕەکانی گورجی–شەدادی
Bosworth, C. E.، The New Islamic Dynasties، Edinburgh University Press، 1996.
Matthew of Edessa، Chronicle (بۆ شەڕەکانی شەدادی–گورجی).
Minorsky, V.، Studies in Caucasian History، Cambridge University Press، 1953.