Di navbera nîveka sedsala dehem û dawiya sedsala yazdehem de, xanedanên Kurd li axên berfireh ji Çiyayên Zagrosê heta Kafkasyayê, ji jorê Dîcleyê heta peravên Deryaya Xezerê hukum kirin. Ev padîşahiyên merasîmî nebûn. Di şer de hatin çêkirin, bi hêza leşkerî dom kirin û di dawiyê de bi wê hatin wêrankirin.
Hesnewiyan ji bo kontrola Zagrosa navendî bi Bûveyhiyan re şer kirin. Ennaziyan li sînorê Îran û Iraqê zêdetirî sedsalekê şerên sînorî meşandin. Merwaniyan bi hêza çekan ji jorê Mezopotamyayê padîşahiyek çêkirin. Rewadiyan Tebrîz girtin û Azerbaycana Îranî li dijî êrişên Oguzan parastin. Û Şeddadiyan li Kafkasyayê şerekî du sedsalan li dijî padîşahiya Gurcistanê kirin. Ev çîroka çûna xanedanên Kurd a şer e di heyama ku dîrokzan wê wek Navdem a Kurdî binav dikin.
Naverok
Şerên Eyşanî û berxwedana destpêkê ya Kurd
Dagirkirina Selçûqî û dawiya Navdema Kurdî
Şerên Eyşanî û berxwedana destpêkê ya Kurd
Berî Hesnewiyan, Zagrosa navendî ji aliyê Eyşaniyan ve di nakokiyê de bû — malbateke eşîrî ya Kurd ku mîrên wê Ghanim û Windad kontrola Dînewer, Hemedan û Nehawendê ji desthilatdariya Ebbasî ya hilweşîner girtibûn. Nêzî pêncî salan (nêzî 912–961 PZ), Eyşaniyan berxwedana çekdar li dijî xanedana Bûveyhî parastin, serdarên Îranî yên Deylemî ku di 945 de Bexda dagir kiribûn û hêz li tevahiya Iraq û rojavayê Îranê ji nû ve rêxist kiribûn.
Berxwedana Eyşanî bi esasî kampanyayeke gerîla ya çiyayî li dijî împaratoriyeke deştî ya bi çavkaniyên zêdetir bû. Bûveyhiyan gelek sefer li Zagrosê dest pê kirin da wan tepeser bikin, lê erda çiyayî alîkariya parêzvanên Kurd dikir. Lê heta 959–960 PZ, perçebûna navxweyî û zexta berdewam a Bûveyhî xanedana Eyşanî hilweşandin. Ketina wan valahiya siyasî çêkir ku dê Hesnewî dagirin.
Şerên Hesnewî û Bûveyhî
Xanedana Hesnewî (nêzî 961–1015 PZ) ji aliyê Hesneweyh ibn Huseyîn ve hat damezrandin, serokek ji eşîra Kurd a Berzîkanî ku li Zagrosa navendî li derdora Kirmanşahê bi cih bû. Hesneweyh di destpêkê de bi Bûveyhiyan re hevalbend bû û di kampanyayên li dijî hevrikan de alîkariya wan kir di berdêla tawîzên axî de. Lê ev hevalbendiyeke taktîkî bû, ne bindestbûn.
Li derdora 970 PZ, waliyê Bûveyhî Sahlan ibn Musafir hewl da hêza Hesneweyh a mezinbûyî sînordar bike. Hesneweyh di şer de bi wî re rûbirû bû û bi awayekî diyarker wî têk bir. Vê serkeftinê prensîba Hesnewî danî: dema bi feyde be bi Bûveyhiyan re hevkarî bike, dema gef hebe li dijî wan li ber xwe bide. Hesneweyh ji nifûsa li derdora Hemedanê pereyên parastinê stand, rêyên bazirganiyê yên bingehîn ên di Zagrosa navendî re kontrol kirin û keleha xwe ya çiyayî li Sarmaj, li başûrê cihê kevnar ê Hexamenî li Bîsutûnê, xurt kir.
Dema Hesneweyh di 979 PZ de mir, kurên wî ketin şerekî wêrankar ê cîgirtiyê. Hukumdarê Bûveyhî Adud el Dewle krîz bikar anî, Sarmaj girt, gelek kurên Hesneweyh îdam kirin û namzedê xwe yê tercîhkirî, Bedr ibn Hesneweyh, wek girêdayiyekî Bûveyhî bi cih kir. Lê Bedr ji ya ku piştgirê wî li bendê bû gelek jêhatîtir derket. Dema Adud el Dewle di 983 PZ de mir, Bedr hêza xwe parast û zêdetirî sê dehsalan bi bandor hukum kir.
Hilweşîna dawî ya Hesnewiyan di navbera 1009 û 1015 PZ de hat. Piştî mirina Bedr, cîgirên wî bi xanedana Ennazî ya ku radibû re rûbirû bûn. Hukumdarê dawî yê girîng ê Hesnewî, Tahir ibn Hilal, ji aliyê rêberê Ennazî Ebu el Şewk ve li derdora 1015 PZ hat têkbirin û kuştin. Ennaziyan navenda Hesnewiyan dagir kirin û axên wan ên li Dînewer, Şarezûr û Zagrosa navendî di xwe de hildan.
Dagirkirinên Merwanî
Xanedana Merwanî (983–1085 PZ) bi êrişkariya saf a leşkerî hat damezrandin. Bad ibn Dostik, rêberekî eşîrî yê Kurd ji herêma Botanê li nêz Hîzanê, li başûrê Gola Wanê, wek fermandarê desteyeke şer dest pê kir. Dema mîrê Bûveyhî Adud el Dewle di 983 PZ de mir, Bad Meyafarqîn — bajêrê sereke yê herêma Diyarbekirê — girt û bi lez Amed, Xelat, Erdîş û cihên stratejîk li rex peravên bakur ên Gola Wanê dagir kirin.
Bad kaosa şerê navxweyî yê Bîzansê — serhildana Bardas Phokas ê Ciwan — bikar anî da deşta Mûşê û keleha Melazgirê bigire, yek ji kevnartirîn bajarên bi dîwar ên Deşta Bilind a Ermenî. Wî dîwarên bajêr nû kirin û kontrola leşkerî ya Merwanî li beşeke berfireh a jorê Mezopotamyayê ava kir. Wî heta li Mûsilê pere bi navê xwe çap kirin û armanca xwe ya hukumkirina wek serwerekî nîşan da.
Di 990 PZ de, Bad di şerê nêzî Mûsilê de di pevçûneke bi xanedana Hemdanî re hat kuştin. Lê dewleta Merwanî di bin biraziyê wî el Hesen ibn Merwan de ma; wî axên dagirkirî xurt kirin û Meyafarqîn wek paytexta mayînde ya xanedanê danî. Merwaniyan nêzî sedsalekê padîşahiya xwe bi hevkariya hêza leşkerî û pratîkbûna dîplomatîk parastin, li nifûseke pirreng a Kurd, Suryanî, Ermenî û Ereb hukum kirin.
Şerên sînorî yên Ennazî
Xanedana Ennazî (nêzî 990–1117 PZ) li Hulwanê li sînorê Îran û Iraqê bi cih bû û ji malbata Kurd a Şadencan derketibû. Ennazî dirêjtirîn xanedana Kurd a mayî ya Zagrosa serdema navîn bûn, nêzî 130 salan bi şerê sînorî yê berdewam dom kirin.
Di bin damezrînerê wan Ebu el Feth Mihemed ibn Ennaz (di 1010 PZ de mir) de, Ennaziyan bi berdewamî li dijî hêzên cîran şer kirin: Hesnewî li bakur, xanedanên Ereb ên Mezyadî û Uqeylî li rojava û hêzên Bûveyhî li başûr. Di 999 PZ de, Ennaziyan li nêz Xaneqînê di bin Zahman bin Hendi de şer kirin û axa xwe ber bi rêyên deştê ve berfireh kirin. Di 1006 PZ de, wan êrişî Kirmanşahê kirin û Hesnewiyên lawazbûyî neçar kirin bibin bindest.
Bûyera leşkerî ya herî mezin a serdema Ennazî Şerê Hemedanê (li nêz Dînewerê) di 1029 PZ de bû, dema Ennazî bi êrişkarên Tirkmen ên Oguz ên dagirker re pevçûn. Van şervanên koçer ên Tirkî bi hejmarên zêdebûyî ber bi Zagrosê ve diçûn û şer destpêka rastiyeke stratejîk a nû diyar kir: xanedanên Kurd êdî tenê li dijî împaratoriyên Îslamî yên heyî şer nedikirin, lê li dijî eniyeke Tirkî ya tevger û êrişkar şer dikirin.
Di 1045 PZ de, fermandarê Selçûqî Îbrahîm Yinal kampanyayeke mezin li dijî Ennaziyan dest pê kir, ku destpêka ketina Selçûqiyan ya axa Kurd diyar kir. Ennazî bi tevliheviya şerê çiyayî û teslîmbûna stratejîk li ber vê zextê man. Wan ji her xanedana din a Kurd a wê serdemê dirêjtir dom kir, lê heta 1117 PZ hêza wan bi tevahî ketibû nav pergala împaratorî ya Selçûqî.
Şerên Rewadî li Azerbaycanê
Xanedana Rewadî (nêzî 955–1071 PZ) li Tebrîz û Azerbaycana Îranî ji bingehê ku li ser sînorê Kafkasyayî-Îranî-Anatolî bû hukum kir. Rabûna wan a destpêkê şerê li dijî xanedana Musafirî dihewand; Rewadiyan axên wan bi pergalî dagir kirin da xwe wek hêza serdest li herêma Tebrîzê ava bikin.
Rewadî bi xetertirîn zehmetiya leşkerî ji Tirkmenên Oguz re rûbirû bûn, ku heta salên 1030 û 1040 bi hejmarên mezin dest bi êrişan li Azerbaycanê kirin. Di 1040 PZ de, hukumdarê Rewadî komkujiyeke serokên eşîrên Oguz kir, di paqijkirineke siyasî û leşkerî ya hesabkirî de — hewldanek da gefa Tirkî bi tundûtûjiya hedefgirtî ji holê rake. Vê stratejiya hov mayîna demkî ji Rewadiyan re kirî, lê nikaribû pêşî li pêşveçûna Selçûqiyan bigire.
Di 1054 PZ de, Siltanê Selçûqî Tuxril Beg mîrektiya Rewadî dagir kir û xanedan neçar kir bibe bindest. Di 1071 PZ de, Alp Arslan bi fermî malbata hukumdar a Rewadî ji desthilatdariyê derxist. Lê xanedan bi awayekî biçûktir bi riya şaxa Meraxayê — Atabegên Ehmedîlî — ma; wan di bin serdestiya Selçûqî de hukumkirina beşên bakurrojavayê Îranê heta dagirkirina Mongolan a 1227 berdewam kir.
Şerên Şeddadî û Gurcî
Xanedana Şeddadî (951–1199 PZ) dirêjtirîn pevçûna leşkerî ya berdewam a her xanedana Kurd kir: şerekî du sedsalan li dijî padîşahiya Xiristiyan a Gurcistanê ji bo kontrola Kafkasyaya Başûr. Xanedan dema Mihemed ibn Şeddad di 951 PZ de bajêrê kevnar ê Ermenî Dvîn girt hat damezrandin, û desthilatdariya siyasî ya Kurd li herêmeke ku di navbera Bîzans, Ermenistan û hêzên cuda yên Îslamî de di nakokiyê de bû ava kir.
Şerên Gurcî û Şeddadî di destpêka sedsala yazdehem de bi ciddî dest pê kirin. Di 1012 PZ de, Padîşah George I yê Gurcistanê Shamkir, keleheke sereke ya Şeddadî, dorpêç kir. Dorpêç bi ser neket, lê Gurcistan di 1026 de bi dorpêça duyem a Shamkirê vegeriya ku ew jî hat paşxistin. Di 1030 PZ de, mîrê Şeddadî Fedl I di vegera ji kampanyayekê de ket kemîna hêzên Gurcî û Ermenî û tê ragihandin ku di pevçûnê de deh hezar zilam winda kir.
Di 1040 PZ de, Şerê Tashir ji bo Şeddadiyan wêrankar bû. Artêşeke hevbeş a Gurcî û Ermenî ji gelek aliyan êriş kir û hêzên Şeddadî bê amadekarî girt. Li gorî salnamevanê serdema navîn Matthew ê Edessayê, serkeftiyan pênc rojan artêşa Şeddadî ya direvî şopandin û ziyanên mezin gihandin. Di 1053 PZ de, Şeddadiyan keleha Basra ji hêzên Gurcî re winda kir. Di 1068 PZ de, dagirkirina Kakheti ji aliyê Şeddadiyan ve bi girtina Mîr Fedl II bi dawî bû.
Serkeftinên diyarker ên Gurcî di sedsala diwanzdehem de hatin. Li Şerê Ertsukhi di 1104 PZ de, Padîşah David IV yê Gurcistanê Şeddadî têk birin. Şerê Didgori di 1121 PZ de — her çend bi esasî pevçûneke Gurcî û Selçûqî bû — desteyên Şeddadî di hevalbendiya Misilman a têkçûyî de dihewand. David IV paşê Anî, dawî bajêrê mezin ê Şeddadiyan, di 1124 PZ de girt. Xanedan li Aniyê wek bindestên Gurcî ma heta ku dorpêça dawî di 1199 PZ de hukumdariya Şeddadî bi tevahî bi dawî kir.
Dagirkirina Selçûqî û dawiya Navdema Kurdî
Navdema Kurdî di dawiyê de ne bi hilweşîna navxweyî lê bi dagirkirinên Tirkî yên Selçûqî yên nîveka sedsala yazdehem bi dawî bû. Împaratoriya Selçûqî ya Mezin, bi pêşengiya siltan Tuxril Beg û Alp Arslan, xanedanên Kurd yek bi yek bi pergalî dagir kirin: Rewadî heta 1054, Merwanî heta 1085, Ennazî heta 1117. Şeddadî tenê ji ber ku Gurcistan, ne Selçûqî, bû dijminê wan ê sereke, herî dirêj man.
Ketina Merwaniyan bi taybetî tal bû. Bi xiyanetê hat: Ibn Jahir, wezîrekî berê yê Merwanî, revî Bexdayê û Siltanê Selçûqî Melik Şah razî kir dagir bike. Selçûqiyan di 1085 PZ de Amed dagir kir û sedsalek serweriya Kurd li jorê Mezopotamyayê bi dawî kir. Xanedanên Kurd ên ku ji Azerbaycanê heta Firatê ax kontrol dikirin hatin daxistin asta bindestan, bacderan an bîranînan.
Lê kevneşopiyên leşkerî yên Navdema Kurdî winda nebûn. Di nav sedsalekê de, xanedaneke nû ya Kurd dê ji xweliyên pergala Selçûqî rabe: Eyûbiyên Selahedîn, ku dê bi hêztirîn dewleta Kurd di dîrokê de ava bikin. Şervanên ku ji bo Hesnewî, Merwanî û Şeddadiyan şer kirin binesaziya leşkerî ava kiribûn — torên kelehan, pergalên komkirina leşkerên eşîrî, pisporiya şerê çiyayî — ku dê dagirkirinên Eyûbî pêkan bikin.
Demrêz
nêzî 912–961 PZ — Berxwedana leşkerî ya Eyşanî li dijî kampanyayên Bûveyhî li Zagrosa navendî.
951 PZ — Mihemed ibn Şeddad Dvîn digire. Xanedana Şeddadî tê damezrandin.
nêzî 955 PZ — Şerê Rewadî û Musafirî dest pê dike. Rewadî Tebrîz digirin.
nêzî 961 PZ — Hesneweyh ibn Huseyîn xanedana Hesnewî li Zagrosa navendî damezrîne.
970 PZ — Hesneweyh waliyê Bûveyhî Sahlan ibn Musafir têk dibe.
979 PZ — Mirina Hesneweyh. Şerê cîgirtiyê di navbera kurên wî de.
983 PZ — Bad ibn Dostik Meyafarqîn digire. Xanedana Merwanî tê damezrandin.
990 PZ — Bad di şerê nêzî Mûsilê de li dijî Hemdaniyan tê kuştin. Xanedana Ennazî tê damezrandin.
1006 PZ — Dagirkirina Kirmanşahê ji aliyê Ennaziyan ve. Hesnewî neçar dibin bibin bindest.
1012 PZ — Dorpêça Yekem a Shamkirê. Gurcistan êrişî Şeddadiyan dike.
nêzî 1015 PZ — Xanedana Hesnewî ji aliyê Ennaziyan ve tê wêrankirin.
1029 PZ — Şerê Hemedanê. Ennazî bi êrişkarên Tirkmen ên Oguz re şer dikin.
1030 PZ — Mîrê Şeddadî Fedl I dikeve kemînê. Deh hezar zilam tên windakirin.
1040 PZ — Şerê Tashir. Têkçûna wêrankar a Şeddadiyan ji hêzên Gurcî û Ermenî.
1040 PZ — Komkujiya serokên eşîrên Oguz ji aliyê Rewadiyan ve li Azerbaycanê.
1045 PZ — Fermandarê Selçûqî Îbrahîm Yinal li dijî Ennaziyan kampanya dike.
1054 PZ — Siltanê Selçûqî Tuxril Beg mîrektiya Rewadî dagir dike.
1074 PZ — Şerê Partskhisi. Serkeftina Gurcî li ser hevalbendiya Şeddadî û Selçûqî.
1085 PZ — Selçûqî Amed dagir dikin. Dawiya xanedana Merwanî.
1104 PZ — Şerê Ertsukhi. David IV yê Gurcistanê Şeddadî têk dibe.
1117 PZ — Dawiya hêza Ennazî. Xanedanên Kurd ên Zagrosê bi tevahî ji aliyê Selçûqiyan ve tên hilgirtin.
1121 PZ — Şerê Didgori. Desteyên Şeddadî di şerê Selçûqî û Gurcî de tên têkbirin.
1124 PZ — Gurcistan Aniyê ji Şeddadiyan digire.
1199 PZ — Dorpêça dawî ya Aniyê. Dawiya xanedana Şeddadî.
Pirsên Pir Tên Pirsîn
Navdema Kurdî çi ye?
Navdema Kurdî têgeheke ku dîrokzan ji bo heyama nêzî 950 heta 1150 PZ bikar tînin ku tê de xanedanên Kurd beşên mezin ên cîhana Îslamî ya serdema navîn kontrol dikirin. Xanedanên sereke yên vê serdemê — Hesnewî, Ennazî, Merwanî, Rewadî û Şeddadî — bi hev re li axên ku ji Kafkasyayê heta Kendava Farisî û ji Amedê heta Tebrîzê dirêj dibûn hukum kirin. Heyam bi dagirkirinên Tirkî yên Selçûqî bi dawî bû.
Kîjan xanedana Kurd herî dirêj ma?
Di nav xanedanên Navdema Kurdî de, Şeddadî nêzî 248 salan (951–1199 PZ) herî dirêj man, her çend dehsalên wan ên dawî wek bindestên Gurcî derbas bûn. Ennaziyan nêzî 130 salan (990–1117 PZ) hêza serbixwe parastin, û ev wan dike dirêjtirîn xanedana Kurd a serbixwe ya mayî ya Zagrosa serdema navîn.
Şerê Tashir çi bû?
Şerê Tashir (1040 PZ) têkçûneke wêrankar ji bo xanedana Şeddadî li ber destên artêşeke hevbeş a Gurcî û Ermenî bû. Li gorî salnamevanê serdema navîn Matthew ê Edessayê, hêzên hevalbend ji gelek aliyan êriş kirin, artêşa Şeddadî revandin û pênc rojan wan şopandin. Şer beşek ji şerên dirêj ên Gurcî û Şeddadî bû ku di dawiyê de bûn sedema dawiya hukumdariya Kurd li Kafkasyayê.
Merwanî kî bûn?
Merwanî xanedaneke Kurd bûn ku ji 983 heta 1085 PZ li herêma Diyarbekirê ya jorê Mezopotamyayê hukum kirin, navenda wan li bajêrê Meyafarqînê bû. Ji aliyê şervan Bad ibn Dostik ve hatin damezrandin û bi kampanyayên leşkerî Amed, Melazgir û axên li derdora Gola Wanê dagir kirin. Di 1085 PZ de ji Tirkan ên Selçûqî têk çûn piştî ku wezîrekî berê bi wan xiyanet kir û wan da destê Siltanê Selçûqî Melik Şah.
Selçûqiyan çawa xanedanên Kurd bi dawî kirin?
Împaratoriya Selçûqî ya Mezin di nîvekê heta dawiya sedsala yazdehem de bi pergalî xanedanên Kurd dagir kirin. Rewadî heta 1054 bindest bûn û heta 1071 ji desthilatdariyê hatin derxistin. Merwanî di 1085 de piştî xiyaneta navxweyî ketin. Ennazî hêdî hêdî hatin hilgirtin û heta 1117 hêza xwe winda kirin. Selçûqiyan dagirkirina leşkerî bi manipulasyona dîplomatîk re tevlihev kirin û dabeşbûnên navxweyî yên Kurd bikar anîn da serdestiya Tirkî li tevahiya axên berê yên Kurd ava bikin.
Ma kevneşopiya leşkerî ya Kurd ji dagirkirinên Selçûqî derbas bû?
Erê. Her çend xanedanên Navdema Kurdî hatin wêrankirin an hilgirtin, kevneşopiya leşkerî ya Kurd ma û pêş ket. Di nav sedsalekê ji dagirkirina Selçûqî de, xanedana Eyûbî ya Selahedîn — malbateke Kurd ji Dvînê, heman bajarê ku Şeddadiyan carekê bi rê ve biribû — bi hêztirîn dewleta Kurd di dîrokê de ava kir. Torên kelehan, pergalên komkirina leşkerên eşîrî û pisporiya şerê çiyayî yên ku xanedanên Navdemê pêş xistibûn bingehên leşkerî ji Împaratoriya Eyûbî re peyda kirin.
Referans
Wikipedia — Xanedana Merwanî (Diyarbekir)
Wikipedia — Şerên Gurcî û Şeddadî
Bosworth, C. E., Xanedanên nû yên Îslamî (The New Islamic Dynasties), Edinburgh University Press, 1996.
Matthew ê Edessayê, Salname (ji bo şerên Şeddadî û Gurcî).
Minorsky, V., Lêkolînên di dîroka Kafkasyayê de (Studies in Caucasian History), Cambridge University Press, 1953.