Mehmûdê Bayazîdî, Erzurum ve Alexandre Jaba’nın yazma koleksiyonuyla bağlantılı bir on dokuzuncu yüzyıl Kürt âlimi, yazar ve çevirmendi. Eserleri dinî öğrenim, Kurmanci nesir ve tarih metinlerinin dolaşımını buluşturur.
Yaklaşık doğum, belirsiz ölüm tarihi
Ahmet Özel’in TDV maddesi, Jaba’nın Eylül 1857’de Bayezidi’yi yaklaşık altmış yaşında tanımlamasından 1797 dolaylarında doğum sonucunu çıkarır. İlk öğrenimini Bayazıt’ta, ardından Tebriz’de gösterir. Ölümü kesin değildir:1859 ve 1860 dolaşsa da 1867 tarihli kendi el yazması, o yıldan sonra öldüğünü destekler. [1] Kesin 1859 ölümü, varsayılan neden ve 62 yaş bilgisi yerleşik gerçek olarak sunulmamalıdır.
Siyasi aracılık yapan âlim
Michiel Leezenberg, Jaba’nın 10/22 Eylül 1857 mektubunu başlıca biyografik kaynak olarak gösterir ve sınırlarını vurgular. Bayezidi’nin 1846’da Bedirhan’a,1847’de Hakkâri’den Nurullah’a müzakere görevleriyle gönderilmesini anlatır. [2] Bu olaylar onu Osmanlı görevlileriyle Kürt yöneticileri arasına yerleştirir. Yalnız bir yazma âlimi resmini genişletir; modern milliyetçi program izlediğini kanıtlamaz.
Yazarlık, istinsah ve yayın
Bayezidi Jaba koleksiyonuna yazdı, kopyaladı ve çevirdi; yalnız sözlü bilgi sağlamadı. [4] Fransa Millî Kütüphanesi, Jaba’nın Recueil de notices et récits kourdes eserini 1860 Saint Petersburg yayını olarak kaydeder:ilk bölüm Fransızca, ikinci Kürtçe, önsöz Lerch’indir. [3] Özel ayrıca 1866 tarihli Tuhfetü’l-hillân ve ayrı bir gramer/fiil çekimi metnini kaydeder. [1] Telif, istinsah ve daha sonraki basım ayrı tarih ve emek sahipleri gerektirir.
Şerefname’nin Kurmanci çevirisi
J.S.Musaelian, Farsçadan Kurmanciye Şerefname çevirisini 1275/1858–59’a tarihler.257 sayfalık müellif nüshası ile Farsça basım karşılaştırıldığında kısaltmalar, çıkarmalar, ekler, ad ve rakam farklılıkları belirlenir. [4] Çeviri hem Şerefhan’ın tarihine erişim hem Bayezidi’nin yorumudur. Tarihsel bir savın hangi metin veya basıma dayandığı kontrol edilmelidir.
Yeni Tarih ve korunmanın sınırları
Musaelian, mevcut çeviriyi Tawarikh-i jadid-i Kurdistan’dan ayırır. Jaba’nın 1867 yazışmaları Yeni Tarih’i anar ve Fransızca girişini iletir; sonraki mektup içerik listesi verir. Tam eserin akıbetinin belirsiz kaldığını bildirir. [4] Varlık ve planlanan içerik bilgisi, bütün kroniğe erişim değildir. Kayıp bölümler korunmuş gibi yeniden kurulamaz.
Örf ve âdetleri eleştirel okumak
Adat u Rusumatname, Rudenko’nun Rusça çevirisiyle 1963’te yayımlandı. [1] Leezenberg önemli bir âdetler anlatısı olduğunu, ancak sistematik alan araştırması sayılmaması gerektiğini söyler:duyumlar, kalıpyargılar, ahlaki yargılar ve Jaba’yla konuşmalar metni biçimlendirir. Bilgisi kuzey Kürt bölgelerinde daha güçlüdür. [2] Değeri belirli bir âlimin ne kaydedip düşündüğündedir; bütün Kürtlerin zamansız tasviri veya koşulsuz cinsiyet eşitliği kanıtı değildir.
Kaynaklar ve ek okumalar
- Ahmet Özel, Bâyezîdî, Molla Mahmud, TDV İslâm Ansiklopedisi, revised second edition, EK-1 (2020), pp.169–170; chronology and works.
- Michiel Leezenberg, Between Islamic Learning and Philological Nationalism: Mullah Mahmûdê Bayazîdî’s Auto-ethnography of the Kurds, Die Welt des Islams 60/4 (2020), pp.433–472, DOI10.1163/15700607-00600A09; sections3,6 and conclusion.
- Bibliothèque nationale de France, catalogue record FRBNF30638127, Jaba’s Recueil de notices et récits kourdes, Saint Petersburg: Eggers, 1860; publication and language metadata.
- J. S. Musaelian, On the First Kurdish Edition of the Sharaf-nama by Mulla (Mela) Mahmud Bayazidi, Manuscripta Orientalia 5/4 (December1999), pp.3–6; manuscript study.